ပရေင်ဗၠးၜး နူ ကိုဝ်လဝ်နဳ

ပရေင်ဗၠးၜး နူ ကိုဝ်လဝ်နဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဖအိုတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ (အၚ်္ဂလိက်: Decolonization) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ဖအိုတ် ထောအ် သၞောတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ (Colonialism) တုဲ၊ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ မဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် တအ်ဂှ် ကလေင် ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် ဇကုအပိုင် ကေုာံ ပရေင်ဗၠးၜး (Independence) ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဗွဲတၟေင် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II) မအာစိုပ် လအိတ် ရ။ ဍုင် အဝဵု ဇၞော် မပ္တံကဵု ဗြိတိန်၊ ပြင်သေတ်၊ ပဝ်တူဂြဳ၊ ကေုာံ ဒပ်ချ် တအ် ဒး သၠး ကဵု အဝဵု ကု ဍုင် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပရေင်ဗၠးၜး ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဝဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် လဝ် နကဵု လညာတ် အေန်ပါယာ (Empire) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဗၠးၜး နူ ကိုဝ်လဝ်နဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ သဳအိုရဳ (Theory)၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ အနာဂတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Decolonization of Africa.png

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဗၠးၜး နူ ကိုဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "Decolonization" ဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ "ပရေင်နုက် ပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဖအိုတ် ထောအ် အဝဵု ကိုဝ်လဝ်နဳ" ရ။ နကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အခိင် ကာလ ဍုင် မဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် မွဲ ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် ဇကုအပိုင် (Self-determination) တုဲ ဒက်ပတန် ဍုင် မနွံကဵု အဝဵု က္ဍိုင်ဗတာင် (Sovereign state) ရ။

ပရေင်ဗၠးၜး ဏအ်ဝွံ မာန် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု နဲကဲ သၠးပွး ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peaceful negotiation) မပ္တံကဵု ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပၠန်ဂတး နကဵု လွဟ် (Armed struggle) မပ္တံကဵု ဍုင် အလ်ဂျဳရဳယျာ (Algeria) ကေုာံ ဍုင် ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnam) ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ (History and Background)

ကိုပ်ကၠာ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ၊ ဂၠးတိ ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု အေန်ပါယာ ရးဥရောပ ဗွဲမလှဲလး ရ။ ဆဂး ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ဝွံ ပလီုပလာ် ထောအ် ဒြဟတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဒြဟတ် ပၞာန် ဍုင် ဥရောပ တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၁ ဂှ် ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဗြိတိန် တအ် တုပ်စိုတ် ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် လာ် အတ္တလာန်တိတ် (Atlantic Charter) မနွံကဵု တင်ရန်တၟအ် ညံင် ဂကူ သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ရုဲစှ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ဇကု (Right to choose their form of government) ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် ဇၞော်အိုတ် မကဵု အသိင် ကု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု သွက် ဗၠးၜး ပ္ဍဲ ဍုင် ကိုဝ်လဝ်နဳ တအ် ရ။

၃။ ဟိုတ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Causes and Mechanisms)

ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ပရေင်ဗၠးၜး ဂွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပြဟ်ပြဟ် ဂှ် နွံ ၃ သာ် -

1. ပရေင်ဍိုန်လျ ရးဥရောပ: ကြဴနူ ပၞာန် မ္ဂး၊ ဍုင် ဗြိတိန် ကေုာံ ပြင်သေတ် တအ် ဟွံမဲ ကဵု သြန်ဘဏ္ဍာ သွက်ဂွံ ဆက် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပလံင် ဒပ်ပၞာန် စိုပ် ဍုင် ကိုဝ်လဝ်နဳ တအ် ရ။ 2. ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ဂကူ (Rise of Nationalism): က္ဍိုပ်သကိုပ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကိုဝ်လဝ်နဳ တအ် မပ္တံကဵု မာဟတ္တမ ဂါန္ဓဳ (Mahatma Gandhi) ကေုာံ ဟဝ်ချဳမေန် (Ho Chi Minh) တအ် ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲ ဥရောပ တုဲ ကလေင် စကာ လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ကိုဝ်လဝ်နဳ ရ။ 3. ပေါဲပြိုင် ပၞာန်ၜိုဟ် (Cold War): ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) ၜါ ဏအ်ဝွံ ဟွံထံက်ပင် သၞောတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ တြေံ တုဲ၊ ညးတအ် ဂစာန် ဓဇက် ကေတ် ဍုင် မကလိဂွံ ဗၠးၜး တၟိ တအ် ညံင်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဇကု ရ။

၄။ ပရေင်ဗၠးၜး ပ္ဍဲ အာရှ (Decolonization in Asia)

တိုက် အာရှ ဂှ် ဒှ် ဒေသ ပထမအိုတ် မကလိဂွံ ပရေင်ဗၠးၜး ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ ရ။

• အိန္ဒိယ ကေုာံ ပါကစ္စတာန် (၁၉၄၇): ကြဴနူ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ လွဟ် (Non-violent resistance) နကဵု လညာတ် ဂါန္ဓဳ ဂှ်၊ ဗြိတိန် ဒးသၠး ကဵု ဗၠးၜး ရ။ ဆဂး ဍုင် ဂှ် ဒးဒုင် ပါ်ကရေက် အာ နဒဒှ် အိန္ဒိယ (ဟိန္ဒူ) ကေုာံ ပါကစ္စတာန် (အေဿလာမ်) တုဲ မၞိဟ် ပြကိုဋ် ဒးဒုင် ချိုတ် ကေုာံ ဒးဒြေပ် ဒဴ ရ။
• အေန်ဒဝ်နဳယှာ (၁၉၄၅-၁၉၄၉): သူကာနဝ် (Sukarno) လလောင် တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲ ၁၉၄၅၊ ဆဂး ဍုင် ဒပ်ချ် (Netherlands) ကလေင် ဗတိုက် တုဲ ကြဴနူ ပၞာန် ၄ သၞာံ မ္ဂး မှ ဍုင် ဒပ်ချ် ဒုင် တဲ ကဵု ဗၠးၜး ရ။
• ဗဳယေတ်နာမ် (၁၉၅၄): ဒပ် ပၞာန် ဗဳယေတ်မေန် ဇၞး အာ ဒပ် ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဒိန်ဗျင်ဖူ (Dien Bien Phu) တုဲ ပြင်သေတ် ဒး ဆုတ် တိတ် နူကဵု အေန်ဒဝ်ချာင်နာ (Indochina) ရ။

၅။ ပရေင်ဗၠးၜး ပ္ဍဲ အာဖရိက (Decolonization in Africa)

ပ္ဍဲ အာဖရိက ဂှ် ပရေင်ဗၠးၜး ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၅၀ ကဵု ၁၉၆၀ တအ် ရ။

သၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ် ညးကော်စ "သၞာံ အာဖရိက" (Year of Africa) ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဍုင် အာဖရိက ၁၇ ဍုင် ကလိဂွံ ဗၠးၜး ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ဓဝ် ရ။

• အလ်ဂျဳရဳယျာ: ဍုင် ပြင်သေတ် ဂစာန် ထိင် လဝ် အလ်ဂျဳရဳယျာ နဒဒှ် တွဵုရး မွဲ တုဲ ပၞာန် အလ်ဂျဳရဳယျာ (၁၉၅၄-၁၉၆၂) ကတဵုဒှ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ လအိတ် ဂှ် အလ်ဂျဳရဳယျာ ကလိဂွံ ဗၠးၜး ရ။
• ကေန်ညာ: ဂကောံ မဴမဴ (Mau Mau Uprising) တဝ်စၞေဟ် ကု ဗြိတိန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၂ စဵုကဵု ၁၉၆၀ တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ကေန်ညာ ကလိဂွံ ဗၠးၜး ရ။

၆။ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကေုာံ ပဋိပက္ခ (Movements and Conflicts)

ပရေင်ဗၠးၜး ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ် ပုဟ်။ ဟိုတ်နူကဵု ဍုင် ကိုဝ်လဝ်နဳ တအ် ပါ်လဝ် ပယျဵု ဍုင် (Borders) အတိုင် ပၟိက် ညးတအ် ဟွံရံင် ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူ ရးဒေသ ဂှ်ရ၊ ကာလ ညးတအ် တိတ် အာ မ္ဂး ပဋိပက္ခ အကြာ ဂကူ (Ethnic conflicts) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။

ဥပမာ - ပရေင်ပါ်ကရေက် ဍုင် အိန္ဒိယ-ပါကစ္စတာန်၊ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ကွန်ဂဝ် (Congo Crisis)၊ ကေုာံ ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဍုင် နိုင်ဂျဳရဳယျာ (Biafran War) တအ်ဝွံ ဒှ် ဖဵု လက္ကရဴ နူကဵု ကိုဝ်လဝ်နဳ မပါ်လဝ် ပယျဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ် ရ။

၇။ ကဏ္ဍ ကုလသမဂ္ဂ (Role of the United Nations)

ကုလသမဂ္ဂ (United Nations - UN) ဝွံ ပါလုပ် လဝ် အဓိက သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ဗၠးၜး ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ် ခမဳစၠတ် ကုလသမဂ္ဂ (General Assembly) ပတိတ် လဝ် စၟတ်သမ္တီ ၁၅၁၄ (Resolution 1514) မဒှ် လလောင်တြး သွက်ဂွံ ကဵု ဗၠးၜး ကု ဍုင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ဂမၠိုင် (Declaration on the Granting of Independence to Colonial Countries and Peoples) ရ။

စၟတ်သမ္တီ ဏအ်ဝွံ ဟီုလဝ် ကၠးကၠး ဒဒှ်ရ "ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် လတူ ဂကူ တၞဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် (Human rights)" ရ။ ကုလသမဂ္ဂ လေဝ် ဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံ ကမ္မတဳ တၟေင် ၂၄ သွက်ဂွံ မင်ရံင် လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ဗၠးၜး ဏအ် ရ။

၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ မၞိဟ် (Economic and Social Impacts)

ၜိုန်ရ ကလိဂွံ အဝဵု ဍုင်ကွာန် ကီုလေဝ်၊ ဍုင် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ "ကိုဝ်လဝ်နဳ ခေတ်တၟိ" (Neocolonialism) ရ။

ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် စိစောန် (Raw materials) စိုပ် ဥရောပ သၟး ဂှ်ရ၊ ဍုင် တၟိ တအ် ဟွံမဲ ကဵု စက်ရုံ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ပညာ နည်းပညာ ရ။ သြန်လွဳ (Debt) နူကဵု ဘဏ် ဂၠးတိ တအ်လေဝ် ဒှ် ဇြိုင် လတူ ဍုင် မကလိဂွံ ဗၠးၜး တၟိ တအ် ဗွဲမလောန် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ယေန်သၞာင် မပ္တံကဵု အရေဝ်ဘာသာ ဥရောပ (အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်) ဂှ် ဆက် ဒှ် အရေဝ် ရုင် ပ္ဍဲ ဍုင် တအ် ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

၉။ လညာတ် သဳအိုရဳ လက္ကရဴ ကိုဝ်လဝ်နဳ (Postcolonial Theory)

သဳအိုရဳ လက္ကရဴ ကိုဝ်လဝ်နဳ (Postcolonialism) ဝွံ ဒှ် လညာတ် ပညာ မလ္ၚတ် ရံင် အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် ကိုဝ်လဝ်နဳ လတူ ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ လညာတ် စိုတ် ဂကူ မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် လဝ် တအ် ရ။

တၠပညာ အဓိက မပ္တံကဵု ဖရန် ဖာနောန် (Frantz Fanon) ချူလဝ် လိက် "The Wretched of the Earth" မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗီုလဵု ကိုဝ်လဝ်နဳ ပလီုပလာ် လဝ် စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဂကူ မူလ ရ။ တုဲပၠန် အက်ဒဝပ် ဆာအိတ် (Edward Said) ခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် "အဝ်ရဳယေန်တလ်လဳဇြမ်" (Orientalism) မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဥရောပ တအ် ချူ ကေုာံ ထ္ၜး ရုပ် ရးဗမံက် (Orient) နကဵု လညာတ် မသဝ် နူ ညးတအ် ရ။

၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ အနာဂတ် (Legacy and Future)

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဝင် ပရေင်ဗၠးၜး အဓိက (Timeline of Independence)

သၞာံ	ဍုင် မကလိဂွံ ဗၠးၜး	ကိုဝ်လဝ်နဳ မအုပ်ဓုပ် လဝ်
၁၉၄၇	အိန္ဒိယ (India), ပါကစ္စတာန် (Pakistan)	ဗြိတိန်
၁၉၄၈	ဗၟာ (Burma/Myanmar), သဳရိလင်္ကာ (Ceylon)	ဗြိတိန်
၁၉၄၉	အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia)	ဒပ်ချ် (Netherlands)
၁၉၆၀	ဍုင် အာဖရိက ၁၇ ဍုင် (ဥပမာ - နိုင်ဂျဳရဳယျာ၊ သဳနဳဂေါ)	ဗြိတိန်၊ ပြင်သေတ်၊ ဘယ်လ်ဂျဳယျမ်
၁၉၇၅	အင်ဂဝ်လာ (Angola), မဝ်ဇမ်ဘိတ် (Mozambique)	ပဝ်တူဂြဳ (Portugal)

အာဲကၟာဲ ပရေင်ဗၠးၜး နူ ကိုဝ်လဝ်နဳ ဝွံ ဒှ် ဝင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ မဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ တြေံ ဂှ် အိုတ် အာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တုပ်သၟဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင် ဇကုအပိုင် (Cultural identity) ဂှ် ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် (Developing countries) ဗွဲမဂၠိုင် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ကိုဝ်လဝ်နဳ (Colonialism)
• ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War)
• ကုလသမဂ္ဂ (United Nations)
• အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights)