ပရေင်ရုဲမာဲ
 ပရေင်ရုဲမာဲဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံရုဲစှ် ညးစၞး ဟွံသေင်မ္ဂး ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵုဆန္ဒမာဲ ညးဍုင်ကွာန်ရ | |
| အဓိပ္ပါယ် | ပွမစုတ်မာဲ ရုဲစှ် ညးစၞး ဍုင်ကွာန် |
|---|---|
| တင်ရန်တၟအ် | လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ၊ ရုဲစှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် |
| သၞောတ်ဝ် အဓိက | FPTP (မာဲဂၠိုင်အိုတ်ဇၞး)၊ PR (အချိုဟ်) |
| အရာမဆက်စပ် | ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ၊ ညးစၞး၊ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် |
ပရေင်ရုဲမာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သဘင်ရုဲမာဲ (အၚ်္ဂလိက်: Election) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ညးဍုင်ကွာန် မၞုံအခေါင်စုတ်မာဲတအ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ်ပတိုန် ပူဂိုလ်မွဲတၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်ကဵုတၠ သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဍုင်ကွာန် (Public office) ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳရ။[၁]
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ မ္ဂး၊ ပရေင်ရုဲမာဲဝွံ ဒှ်ကိရိယာ အဓိကအိုတ် သွက် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံပအပ်ပြာပ် အဝဵုအာဏာ ဇရေင် ညးစၞးတအ်ရ။ သဘင်ရုဲမာဲ မဗၠးၜး ကေုာံ ဓဝ်ယာ (Free and fair elections) ဝွံ ဒှ်လက္ခဏာ သဇိုင် မဒးနွံဟေင် သွက်ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေဇြဳတအ်ရ။
လက္ခဏာ ပရေင်ရုဲမာဲ မဗၠးၜး ကေုာံ ဓဝ်ယာ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဘင်ရုဲမာဲ မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဒှ်ဍာ်ဒကေဝ် ဒဳမဝ်ကရေဇြဳမ္ဂး ဒးနွံကဵု လက္ခဏာ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
- အခေါင်စုတ်မာဲ သီုဖအိုတ် (Universal Suffrage): ဇၟာပ်ပ် ညးဍုင်ကွာန် မပေင်အာယုက် (ဗွဲမဂၠိုင် ၁၈ သၞာံ) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံအခေါင်စုတ်မာဲ တုပ်သၟဟ်ရ။ ဟွံပါ်ခြာ လိင်၊ ဘာသာ၊ တၠဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင်ပညာရ။[၂]
- မာဲဓလုက် (Secret Ballot): ပွမစုတ်မာဲဂှ် ဒးဒှ် နကဵု ပရေင်ဓလုက်ရ။ ညးလဵုမွဲလေဝ် ဟွံမာန် ကေတ်ထ္ၜး ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ဖေက်လကိုတ် ညံင်ဂွံ စုတ်မာဲ ကုညးစၞးမွဲမွဲရ။
- ပရေင်ပြိုင်ပကာန် ဗၠးၜး (Free Competition): ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညးစၞး နာနာသာ် နွံအခေါင် ဒက်ပ္တန်၊ စန်ဒက် ကေုာံ ပြိုင်ပကာန် ရုဲမာဲ နကဵု အခေါင်အရာ တုပ်သၟဟ် လတူ မဳဒဳယာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ရ။
- ပရေင်ရုဲမာဲ အခိင်တန်ကြန် (Regular Elections): သဘင်ရုဲမာဲဂှ် ဒးကၠောန်ဗဒှ် အတိုင် အခိင်ကာလ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (ဥပမာ - ၄ သၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅ သၞာံ မွဲအလန်) ရ။[၃]
သၞောတ်ဝ် ပရေင်ရုဲမာဲ အဓိကဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်မွဲကဵု ဍုင်မွဲ စကာ သၞောတ်ဝ် ပွမကံက်မာဲ (Electoral systems) ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ဂကူ သၞောတ်ဝ် အဓိကဂှ် နွံ (၃) သာ်ရ-
၁။ သၞောတ်ဝ် ညးမကလိဂွံမာဲဂၠိုင်အိုတ် ဇၞး (First-Past-The-Post / Plurality)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲမွဲဒေသဆန္ဒမာဲဂှ် ညးစၞး မကလိဂွံ လၟိဟ်မာဲ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ကလိဂွံ ဇမၞးရ။ ၜိုန်ရ လၟိဟ်မာဲဂှ် ဟွံပေင် ၅၀ တၟာဲကၠံ (50%) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ဂၠိုင်နူ ညးတၞဟ်မ္ဂး ဇၞးရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် လောဲသွာကီုလေဝ်၊ လဆောဝ်မ္ဂး လၟိဟ်မာဲ ညးလပါ်အောန်တအ် ဒးလေင်အာ (Wasted votes) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဍုင်ဗၟာ)။
၂။ သၞောတ်ဝ် ပစၞး အချိုဟ် (Proportional Representation - PR)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်ပွမပါ်ပရအ် ဒၞာဲခုင် ပ္ဍဲပါလဳမာန် အတိုင် တၟာသၞောတ်ဝ် (Percentage) လၟိဟ်မာဲ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် မကလိဂွံလဝ် အလုံမွဲဍုင်ရ။ ယဝ်ရ ဗော်မွဲ ကလိဂွံ လၟိဟ်မာဲ ၃၀% နူညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်မ္ဂး၊ ဗော်ဂှ် ကလိဂွံ ဒၞာဲခုင် ၃၀% ပ္ဍဲပါလဳမာန်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် ကုဗော်ဍောတ်တ်တအ် ညံင်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲပါလဳမာန်မာန်ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်နျူဇြဳလာန်၊ ဍုင်ဒိန်မက်၊ ဍုင်ဂျာမနဳ)။[၄]
၃။ သၞောတ်ဝ် မာဲလပါ်ဂၠိုင် (Majority System)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ဇၞးမာဲဂှ် ညးစၞးမွဲ ဒးကလိဂွံ လၟိဟ်မာဲ လတူ ၅၀ တၟာဲကၠံ (50% + 1) ဟေင်ရ။ ယဝ်ရ ပ္ဍဲအလန်ပထမ ညးလဵုမွဲ ဟွံကလိဂွံမ္ဂး၊ ဒးကလေင်ရုဲမာဲ အလန်ဒုတိယ (Run-off) အကြာ ညးစၞး မကလိဂွံမာဲ ဂၠိုင်အိုတ် (၂) တၠရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် သမ္မတ ရ။ (ဥပမာ - ပရေင်ရုဲမာဲ သမ္မတ ဍုင်ပြင်သေတ်)။
တင်ကိစ္စဇၞော်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ရုဲမာဲဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဍုင်မွဲ ဗွဲမလောန်ရ-
- ပွမပြံင်လှာဲ အဝဵု နကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peaceful Transfer of Power): ရီုဗင် ညံင်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အလဵုအသဳ သီုဟွံဒး စကာ လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကတဵုပၠန်။
- ပရေင်ဒုင်လျိုင် (Accountability): ညးဍုင်ကွာန်တအ် နွံအခေါင် ကလေင်ဖျေံ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ မကၠောန်ကမၠောန် ဟွံခိုဟ်တအ် နူကဵု အဝဵု နကဵုမာဲ ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ အလန်ဂတရ။
တင်နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Katz, Richard S. (1997). Democracy and Elections. Oxford University Press. p. 3-7.
- ↑ Dahl, Robert A. (1989). Democracy and its Critics. Yale University Press.
- ↑ Przeworski, Adam (1991). Democracy and the Market. Cambridge University Press.
- ↑ Lijphart, Arend (1994). Electoral Systems and Party Systems. Oxford University Press.
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ (Democracy)
- ပွမကေတ် ဆန္ဒမာဲ ညးဍုင်ကွာန် (Referendum)
- ပါလဳမာန် (Parliament)
- ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်