ပရေင်လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ်
ပရေင်လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် (အၚ်္ဂလိက်: Sociology) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ သိပ္ပံ မွဲ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ မၞိဟ် ကဵု မၞိဟ်၊ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Institutions) မပ္တံကဵု သာသနာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ပရေင်ပညာ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် ဏအ် ဍေံ ဂၠာဲ သွဟ် သွက် ပြသၞာ မဆေင် ကု အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒြဟတ် မဖန်ဇန် ကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။
၁။ သ္ဇိုင် သဘဴဓဝ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် (Core Concepts and Social Institutions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ သတ်တိရစ္ဆာန် တုဲ ဍေံတအ် ဟွံဂျိုင်တန်တဴ နကဵု အာရီု သဘာဝ မွဲ ဓဝ် ရ။ ကောန်မၞိဟ် တအ် သုင်စောဲ ဉာဏ်ပညာ တုဲ သြိုင်ခၞံ ကၠုင် သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် (Abstract Concepts) မပ္တံကဵု "ဓဝ်ဍာံ"၊ "ပရေင် တုပ်သၟဟ်"၊ ကေုာံ "အခေါင်အရာ" တအ် ရ။
နူကဵု သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် တအ် ဏအ် ဟေင်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဒက်ပ္တန် "လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ်" (Social Institutions) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမွဲ ကု လဒက်ပ္တန် မပ္တံကဵု ဘာကျာ်၊ ရုင်ဗစာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် ပညာ မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် ဍေံ ဟွံမာန် ကွာ် အာ ဂၠံင်တရဴ အနာဂတ် မွဲ ကရောမ် မာန် ရ။
၂။ ပရေင် ဓရိုဟ် ပံင်နှဴ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ခေတ်တၟိ (Assimilatory Pressures and Modernity)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ (အထူးသဖြင့် ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်) မ္ဂး၊ လညာတ် သ္ဇိုင် ၃ သာ် ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ -
- ပရေင် တုပ်သၟဟ် လဒက်ပ္တန် (Institutional Isomorphism): ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂၠးကဝ် မဆက်စၠောအ် ရေင်သ္ကအ် ဏအ် မ္ဂး၊ လဒက်ပ္တန် တအ် (ဥပမာ - ဘာ ကောန်ဂကူ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ စန်ဒက် သၟတ် တအ်) ဍေံတအ် ဒး ဒုင် ပရေင် ဓရိုဟ် ညံင် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ဇကု ညံင် ဂွံ တုပ် ကု သၞောတ်ဝ် ရုင် အလုံဂၠးကဝ် (Bureaucratic standards) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင် စၟတ်သမ္တီ ရ။
- ဗျူဟာ ပံင်နှဴ (Strategic Hybridity): သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ အကြာ ပရေင် ဓရိုဟ် တအ် ဏအ် ဂှ်၊ ဂကောံမၞိဟ် ဍောတ်တ် တအ် ဍေံတအ် စကာ ဗျူဟာ မပံင်နှဴ ရ။ မ္ၚး ဂှ် ဍေံတအ် ဒုင်ကေတ် ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ခေတ်တၟိ ကီု လေဝ်၊ အပ္ဍဲ ဂှ် ဍေံတအ် ဆက် မင်မဲ လဝ် ရိုဟ်ကၞက် ယေန်သၞာင် ဒေသ ဇကု ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။
- ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် (Multiple Modernities): ပရေင် ဇၞော်မောဝ် "ခေတ်တၟိ" ဂှ် ဍေံ ဟွံဒး တုပ် ရေင်သ္ကအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဂကောံမၞိဟ် မန် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တၟိ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ (Europe) တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အခိုက် ဒေသ ရ။
၃။ ပရေင်လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် စက် AI (Sociology in the Age of AI)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ကၠုင် ကု အရေဝ်ဘာသာဗေဒ သဘာဝ (NLP) ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ စက် (AI) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။
- စက် AI တအ် ဍေံတအ် ဗှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် လတူ လပှ်ကျာ (Social Media Data) တုဲ ဍေံတအ် မာန် တော်ဆ ဂၠံင်တရဴ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Trends) ရ။
- AI မာန် လ္ၚတ် ကေတ် ပရေင် ဆက်ဆောံ မၞိဟ် (Social Network Analysis) ညံင် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝေါဟာရ တၟိ မွဲ ဗီုလဵု ဍေံ ပြးဇး အာ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ရ။
၄။ လေက်ဇြိမ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Lexemes and the Digital Mandala)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လညာတ် "ပရေင်လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ်" ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ်၊ ပိုယ် ဒး ဆက်စၠောအ် ဍေံ ကု သၞောတ်ဝ် ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata) ရ။
- ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ၊ ကဏ္ဍ ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ဂၞန် Q-ID `Q21201` (Sociology) ရ။
- ယဝ်ရ ပိုယ် ပြုပြေင် ဒက်ပ္တန် လေက်ဇြိမ် ဝေါဟာရ မန် "ပရေင်လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ်" တုဲ ဆက်စၠောအ် ကု `Q21201` မ္ဂး၊ စက် ကောန်ပျူတာ ဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ် ဂွံ တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကူမန် တအ် လေဝ် နွံ ကု အစောံစရာဲ ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် တအ် ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရောၚ်။
ဆက်ဗှ်ညိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် ဍုင်ကွာန် (Urban Sociology)
- ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် (Multicultural Studies)
- သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် (Abstract Concept)
- လေက်ဇြိမ် (Lexeme)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Weber, M. (1922). Economy and Society. University of California Press.
- Durkheim, É. (1895). The Rules of Sociological Method. Free Press.
- Eisenstadt, S. N. (2000). Multiple Modernities. Daedalus, 129(1), 1-29.
- DiMaggio, P. J., & Powell, W. W. (1983). The Iron Cage Revisited: Institutional Isomorphism and Collective Rationality. American Sociological Review.