ပရေင်သရိုဟ်ပလီု
| ပရေင်သရိုဟ်ပလီု Aggression | |
|---|---|
| သင်္ကေတ ဒေါသ ကေုာံ ပလီုပလာ် ပရေင်သရိုဟ်ပလီု ဝွံ မလေပ် မံက်ဂတှ်ကၠုင် နကဵု ဒြဟတ်ကာယ၊ ပါင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စိုတ်စရိုတ် ရ | |
| ဗွိုက်လ္ၚတ် အဓိက | စိတ္တဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ |
| အဓိပ္ပါယ် အဓိက | စရိုတ် မရန်တၟအ် ပကဵု ညံင် ညးတၞဟ် ဂွံ ထိခိုက် |
| ဗီုပြင် အဓိက | ဟိုတ်နူဒေါသ (Hostile)၊ ရန်တၟအ်ဖိုလ် (Instrumental) |
| တဳအဝ်ရဳ မဆက်စပ် | တဳအဝ်ရဳ ပွမလ္ၚတ် နူပရေင်မၞိဟ် (Social Learning) |
| ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ | ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ပွမခလိုင်လောန် (Crime of Aggression) |
ပရေင်သရိုဟ်ပလီု (အၚ်္ဂလိက်: Aggression) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ပညာ စိတ္တဗေဒ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဒှ် စရိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရာင် လဵုမွဲဟွံဟီု မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ပူဂိုလ် ညးတၞဟ် (မဟွံမိက် ဒးဒုင် ထိခိုက်) ဂွံ ဒးဘဲ လပါ် ကာယ ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ် စိုတ်စရိုတ် ရ။ ပရေင်သရိုဟ်ပလီု ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု "ပွမဂံင်ဟီုဂံင်ကၠောန်" (Assertiveness) ညိဂှ်၊ ပွမဂံင်ဟီုဂံင်ကၠောန် ဝွံ ဟွံမဲကဵု ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ညးတၞဟ် ရ။
ပ္ဍဲကဵု ဗွိုက်လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်မ္ၚး (International Relations) ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ မ္ဂး၊ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပွမခလိုင်လောန်" တုဲ၊ ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ် အခိင်ကာလ ရးနိဂီု ဍုင် မွဲ စရပ်လွဟ်တုဲ ဗတိုက် ဍုင် သအာင် မွဲ သီုဟွံမဲကဵု ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် (Unprovoked attack) ရ။
ဂကူ ပရေင်သရိုဟ်ပလီု (Types of Aggression)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၠပညာ စိတ္တဗေဒ တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်သရိုဟ်ပလီု နွံ (၂) ဂကူ အဓိက တန်တဴ လတူ တင်ရန်တၟအ် ဍေံ-
၁။ ပရေင်သရိုဟ်ပလီု ဟိုတ်နူဒေါသ (Hostile / Impulsive Aggression):
ဒှ် ပရေင်သရိုဟ်ပလီု မကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု စိုတ်ဒေါသ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စိုတ်ထတ်ယုတ် (Strong emotions) ရ။ ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ကဵု ဒဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ညးတၞဟ် သၟးရ။ (ဥပမာ - မၞိဟ်မွဲ ဆောတ် ကွဳစက် ဇကုတုဲ ဟိုတ်နူ ဒေါသတိတ်တုဲ စှ်ေအာ တက် ညးတၞဟ်)။ ဍေံဝွံ မလေပ် ကတဵုဒှ် ဗွဲမပြဟ် သီုဟွံမဲကဵု ပရေင်ဖျေံလဝ် အစဳအဇန် ကိုပ်ကၠာ ရ။
၂။ ပရေင်သရိုဟ်ပလီု ရန်တၟအ်ဖိုလ် (Instrumental / Proactive Aggression):
ဒှ် ပရေင်သရိုဟ်ပလီု မစကာ နဒဒှ် နဲကဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လွဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ရန်တၟအ် မွဲမွဲ ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် ဒေါသ ဒှ် အဓိက ဟွံသေင်၊ ပရေင်ဖိုလ် (Goal) ဂှ် ဒှ် အဓိက ရ။ (ဥပမာ - ဒမၠ မွဲ ရပ်လွဟ်တုဲ ဗဂေတ်သြန် ပ္ဍဲ ဘဏ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်မွဲ လုပ်သီ ဍုင်မွဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်)။ ဍေံဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဖျေံလဝ် အစဳအဇန် ကိုပ်ကၠာ ရ။
ဟိုတ် ကေုာံ တဳအဝ်ရဳ ဂမၠိုင် (Causes and Theories)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မုဟိုတ် ကောန်မၞိဟ် (ဟွံသေင်မ္ဂး တိရစ္ဆာန်) တအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် စရိုတ် သရိုဟ်ပလီု ရော? တၠပညာတအ် သောင်က္ဍးလဝ် နကဵု တဳအဝ်ရဳ နာနာသာ်-
- လညာတ် ဇဳဝဗေဒ (Biological Perspective): တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံကဵု ဇဳဝဗေဒ မဖန်ဗဒှ်ကဵု စရိုတ် သရိုဟ်ပလီု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကု ကေုာံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၞအာဟာရ ရ။ ဟော်မုန်း မပ္တံကဵု တက်သတဝ်သတဳရဝ် (Testosterone) မသၠုင် ကေုာံ က္ဍဟ် ဒၞာဲ အမစ်ဒလာ (Amygdala) တအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ပရေင်သရိုဟ်ပလီု ရ။
- တဳအဝ်ရဳ ပွမလ္ၚတ် နူပရေင်မၞိဟ် (Social Learning Theory): အတိုင် တၠပညာ အဲလ်ဗတ် ဘာန်ဒူရာ (Albert Bandura) မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ်တအ် လ္ၚတ်ကေတ် စရိုတ် သရိုဟ်ပလီု နူကဵု ပွမရံင် ကေုာံ ပွမချပ်ဗက် (Observation and Imitation) စရိုတ် ညးတၞဟ် ရ။ ဥပမာ - ကောန်ၚာ် မညာတ် မိမ တက်ၜုင် ရေင်သကအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မရံင် ဂိမ်း/ရုပ်ဒမျိုင် မနွံကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် ဂၠိုင်င် တအ်မ္ဂး၊ မလေပ် ကတဵုဒှ် စရိုတ် သရိုဟ်ပလီု လောဲသွာ ရ။
- လညာတ် ပရေင်စိုတ်ကဟောမ် (Frustration-Aggression Hypothesis): ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ ဂစာန် ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲတုဲ ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်ကဟောမ် (Frustration) မ္ဂး၊ ဍေံ လေပ် ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဒေါသ ကေုာံ ပရေင်သရိုဟ်ပလီု ရ။
ပရေင်သရိုဟ်ပလီု ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ (Aggression in International Law)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ၊ ပရေင်သရိုဟ်ပလီု (War of Aggression) ဝွံ ဒှ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မဇၞော်အိုတ် မွဲရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ တုဲ၊ ရုင်ဗစာ နူရင်ဗတ် (Nuremberg Trials) ဖျေံလဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ "ပွမစကၠောန် ပၞာန် ကျူးကျော် (Aggression) ဝွံ ဒှ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ မပြဲအိုတ် (Supreme international crime)" ရ။
လၟုဟ်မ္ဂး၊ အတိုင် လိက်ကသုက် ရဝ်မ (Rome Statute) သွက် ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ (ICC) မ္ဂး၊ "ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ပွမခလိုင်လောန်" (Crime of Aggression) ဝွံ ဒှ် ပွမ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မွဲ ဖျေံအစဳအဇန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵုအမိင် သွက်ဂွံ စကာ ဒပ်ပၞာန် ဗတိုက် လတူ အဝဵုအာဏာ ပိုင်ပြဲ၊ တိဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဗၠးၜး ဍုင် သအာင် မွဲရ။
ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ် (Prevention and Management)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ဖ္အောန်ဖျေံ ပရေင်သရိုဟ်ပလီု အကြာ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မ္ဂး-
- ပွမထိင်ဒဝ် စိုတ်ဒေါသ (Emotion Regulation): ဗ္တောန်ကဵု နဲကဲ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် စိုတ်ဒေါသ ကေုာံ ဉာဏ်စိုတ် (Emotional Intelligence)။
- ဓဝ်မေတ္တာ ကေုာံ ပွမကၠိုဟ်စိုတ် (Empathy): ပွမဗ္တောန် ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပရေင်ဒုင်စသိုင် ညးတၞဟ် ပ္ဍဲကဵု ဘာဗ္တောန်လိက်။
- ပွမသောင်က္ဍး ပဋိပက္ခ (Conflict Resolution): ဇၞော်မောဝ် နဲကဲ သောင်က္ဍး ပြသၞာ သီုဟွံစကာ ပရေင်ပလီုပလာ် လပါ် ကာယ ကေုာံ ပါင်။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်ပလီုပလာ် (Violence)
- စိတ္တဗေဒ (Psychology)
- ပၞာန် (War)
- ပွမသောင်က္ဍး ပဋိပက္ခ (Conflict Resolution)