ပရေင်သွံရာန်
{{{origin}}} {{{subfields}}} {{{notable_figures}}}
ပရေင်သွံရာန် ကပေါတ် နကဵု က္ၜင်မှာသၟိတ် မဒှ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ | |
|---|---|
| ကဏ္ဍ | |
| အဓိက | |
| သဘောင်တရား အဓိက | |
| ဂကောံ စၟိန်ပြမာန် | |
ပရေင်သွံရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဗၞိက် (အၚ်္ဂလိက်: Trade) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်စပ် ကု ပွမလှာဲဂတး ကပေါတ် (Goods) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ရီုဗင် (Services) အကြာ ပူဂိုလ်၊ ဂကောံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဂှ် စကတဵုဒှ် နူကဵု ပွမလှာဲဂတး ကပေါတ် ကဵု ကပေါတ် (Barter system) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် စကာ ကၠုင် သြန် (Money) ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် နဒဒှ် မလှာဲဂတး အဓိက ရ။
ဗွိုင်ဖျာ (Market) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ဒတန် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်သွံရာန် ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ် မာန် ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဍေံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု ပရေင်သွံရာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Domestic trade) ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (International trade) ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဍုင်ဂမၠိုင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ရ။
၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စပ် ကု ဝေါဟာရ [wikt:mnw:သွံရာန်|သွံရာန်] ဏအ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ပွမကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ လှာဲဂတး အရာ မၞုံ ပၟိက် တအ် ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ညးမရာန် (Buyer) ကေုာံ ညးမသွံ (Seller) ရ။ ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဂြဲ ညံင် ဗွိုင်ဖျာ ဂွံ ချဳဒရာင် တုဲ ကပေါတ် တအ် ဂွံ ပြးဇး စိုပ် ဇရေင် ညးလွပ် (Consumers) တအ် ရ။[၁]
ပရေင်သွံရာန် ဝွံ မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင် မၞုံ ပၟိက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်၊ ဒေသ မွဲ ကဵု မွဲ တၞံ သဘာဝ ကေုာံ အစောံစရာဲ ပတိတ် ကပေါတ် ဟွံတုပ် သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ဥပမာ - ဍုင် မၞုံ ကု ၜဳ တအ် ဂှ် သွံ က၊ ဍုင် မၞုံ ကု ဒဵု တအ် ဂှ် သွံ ကပေါတ် ဇိုင်ဒဵု ရ။ ပွမလှာဲဂတး ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အရာ မၞုံ ပၟိက် သီုဖအိုတ် မာန် ရ။
၂. ဝင် ပရေင်သွံရာန် (History of Trade)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဝင် ပရေင်သွံရာန် ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ သက်သဳ ဝင် တအ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကူ မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တအ် လှာဲဂတး လဝ် တၟအ်၊ ဖျုန် ကေုာံ ကပေါတ် သဘာဝ တအ် နူကဵု ဂၠိုင် ကု လ္ၚီ သၞာံ မတုဲကၠုင် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် မေသောပိုတေမီးယား (Mesopotamia) ကေုာံ အဳဂျေပ် (Egypt) မ္ဂး ညးတအ် စကာ ကၠုင် သြန် မကၠောန် လဝ် နကဵု ထဝ် ကေုာံ သြန်ဗု သွက်ဂွံ သွံရာန် ကပေါတ် ရ。[၂]
ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဗၞိက် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝိုင် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ပိုး (Silk Road) ရ။ ဂၠံင်တရဴ ဏအ် ဝွံ ဆက်စပ် ကဵု ဍုင်ကြုက်၊ အိန္ဒိယ၊ အာရပ် ကေုာံ ယူရဝ်ပ သွက်ဂွံ လှာဲဂတး ကပေါတ် ကၠေင်၊ ပိုး၊ လိက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် ရ။ စိုပ် ခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ (Age of Discovery) မ္ဂး က္ၜင် ယူရဝ်ပ တအ် စိုပ် ကၠုင် အာရှအဂၞဲ ကေုာံ အမေရိက တုဲ ပရေင်သွံရာန် မှာသၟိတ် ဂၠးတိ (Global Maritime Trade) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
၃. ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (International Trade)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (International Trade) ဝွံ ဒှ် ပွမလှာဲဂတး ကပေါတ် ကေုာံ သြန် အကြာ ရးနိဂီု တၞဟ်ဟ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပရေင် ပၠုပ်ကပေါတ် (Import) ကေုာံ ပတိတ်ကပေါတ် (Export) ရ။ ဍုင် မွဲမွဲ ဂှ် ပတိတ် ကပေါတ် ဇကု မမာန် ကၠောန် ပတိတ် ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ၊ ရာန် ပၠုပ် ကပေါတ် ဇကု ဟွံမာန် ကၠောန် တအ် ရ။[၃]
ပ္ဍဲ ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ဏအ် မ္ဂး တၠပညာ David Ricardo ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် သီအိုရဳ "Comparative Advantage" မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် တအ် ထေက်ကဵု ဒး စွံ အာရီု ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဇကု မမာန် ကၠောန် ပတိတ် ၚုဟ် တန် အိုတ် တုဲ လှာဲဂတး ကု ဍုင် တၞဟ် မ္ဂး ဍုင် သီု ၜါ လပါ် ကလိဂွံ ပရဲ မာန် ရ။
၄. သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် (Law and Regulation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်သွံရာန် ညံင်ဂွံ ညိင်ဝတ် ကေုာံ ယာယဳ ဂှ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ တအ် ပတိတ် လဝ် သၞောဝ် ကေုာံ ဥပဒေ တၞဟ်ဟ်သာ် ရ။ ဂကောံ မဇၞော် အိုတ် မင်မဲ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ (World Trade Organization - WTO) မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ရ။
အလဵုအသဳ တအ် ဝွံ မလေပ် ကံက် အခေါန် (Tariffs) လတူ ကပေါတ် မပၠုပ် နူ မ္ၚး ဍုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကမၠောန် အပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ထပက် လိက်ကသုက် ပရေင်သွံရာန် သၠးပွး (Free Trade Agreements - FTAs) ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် ဖအောန် အခေါန် တုဲ သွံရာန် လောဲသွာ တိုန် ရ။[၄]
၅. သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် (Economic Systems and Trade)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ရ-
- သၞောတ် ဗွိုင်ဖျာ သၠးပွး (Free Market Economy): အလဵုအသဳ ဟွံစဵုဒၞာ၊ ကပေါတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အတိုင် ပၟိက် ကေုာံ ပတိတ် (Supply and Demand) ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သၞောတ် ဓနသျှင် (Capitalism) ရ။
- သၞောတ် စဵုဒၞာ (Protectionism): အလဵုအသဳ ကံက် အခေါန် ကပေါတ် မ္ၚး သၠုင်သၠုင် ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု ရ။
- သၞောတ် အလဵုအသဳ မဖန်ဇန် (Command Economy): အလဵုအသဳ ဖန်ဇန် မု ကပေါတ် ဒး ပတိတ်၊ သွံ ၚုဟ် မူစိ ရ။ ဥပမာ - သၞောတ် ကောမ်မျူနေတ် (Communism) ကိုပ်ကၠာ တေအ်။[၅]
၆. ဍုင် မပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Top Exporting Countries)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဇယား ဍုင် မပတိတ် ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (အတိုင် တင်နင် သၞာံ လတ်လတ် ဏအ်)-
| လၟေင် | ဍုင် / ရးနိဂီု | သြန် ပတိတ် (ဗဳလဳယာန် ဒဝ်လာ) | ကပေါတ် အဓိက |
|---|---|---|---|
| ၁ | ဍုင်ကြုက် (China) | ၃,၅၀၀+ | စက်၊ အဳလက်ထရဝ်နေတ်၊ ကပေါတ် လွပ် |
| ၂ | ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) | ၂,၀၀၀+ | ကွဳစက်ပၞာန်၊ နဲပညာ၊ ကပေါတ် သဘာဝ |
| ၃ | ဂျာမနဳ (Germany) | ၁,၆၀၀+ | ကွဳစက်၊ စက်ယန္တယျာ၊ ဓါတုဗေဒ |
| ၄ | ဂျပါန် (Japan) | ၇၀၀+ | ကွဳစက်၊ အဳလက်ထရဝ်နေတ်၊ ပသဲ |
| ၅ | နေသာလာန် (Netherlands) | ၆၅၀+ | စက်ယန္တယျာ၊ တၞံ၊ ကပေါတ် သၟတ် |
*(တင်စၟတ်: လၟိဟ် သြန် တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ မာန် အတိုင် သၞာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်)*
၇. ပရေင်သွံရာန် ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Trade and E-commerce)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
စိုပ် ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ စိုပ် အာ လတူ အေန်တာနဲ တုဲ ညးကော် စ အဳ-ကဝ်မာတ် (E-commerce) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ ကမ္မဏဳ ဇၞော် မပ္တံ ကု အမေဇြောန် (Amazon)၊ အလဳဘာဘာ (Alibaba) ကေုာံ အဳဗေ (eBay) တအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ညးလွပ် တအ် ဂွံ ရာန် ကပေါတ် နူကဵု သ္ၚိ လောဲလောဲသွာသွာ မာန် ရ။
နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ဗွိုင်ဖျာ ဂွံ ပံက် ဒၟံင် ၂၄ နာဍဳ ကေုာံ ဆက်စပ် ကဵု မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သြန် မလှာဲဂတး လေဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နကဵု သြန် ကောမ်ပျူတာ၊ ကာဒ် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကေုာံ [wikt:mnw:ခရိပ်တဝ်|ခရိပ်တဝ်] (Cryptocurrency) တအ် ရ။[၆]
၈. အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပကာန် (Challenges and Competition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ဝွံ ၜိုန်ရ ခိုဟ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ သီု မၞုံ ကု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
- ပၞာန် ပရေင်ဗၞိက် (Trade Wars): ကာလ ဍုင် ဇၞော် တအ် မပ္တံ ကု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်ကြုက် ပြိုင်ပကာန် တုဲ ကံက် အခေါန် လတူ ရေင်သကအ် မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဒး ဍိုန်လျ အာ ရ။
- ပြသၞာ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Supply Chain Disruptions): ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် ယဲ ကပ် (ဥပမာ- COVID-19) ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန် မ္ဂး က္ၜင် ကေုာံ ကပေါတ် တအ် စိုပ် လဇုဲ တုဲ ၚုဟ်မး ကပေါတ် တိုန် ဂၠိုင် အာ ရ။[၇]
၉. ပရေင်သွံရာန် မၞုံကဵု ဓဝ်ယာ (Fair Trade)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်သွံရာန် မၞုံကဵု ဓဝ်ယာ (Fair Trade) ဝွံ ဒှ် ချဳဒရာင် မွဲ ညံင်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ညးမကၠောန် ဗ္ၚ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဓမ္မတာ မ္ဂး ကမ္မဏဳ ဇၞော် တအ် ကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင် တုဲ မၞိဟ် ကၠောန် တမ် တအ် ကလိဂွံ သြန် အောန် ရ။
Fair Trade ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ညံင် သၟာကမၠောန် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ၚုဟ်မး မထေက်တန်၊ ကမၠောန် သ္အးဇ္ၚး၊ ကေုာံ ညံင် ဟွံဂွံ စကာ အခေါင် ကောန်ၚာ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။ ကပေါတ် မပ္တံ ကု ကဝ်ဖဳ၊ လေပ်ဖက်၊ ကေုာံ သဝ်ကလေတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် မစကာ လဝ် စၟတ်တဲ Fair Trade ဂၠိုင် အိုတ် ရ။[၈]
၁၀. အနာဂတ် ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ (Future of Global Trade)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ အနာဂတ် မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဆက် ပြံင်လှာဲ အာ နကဵု နဲပညာ မပ္တံ ကု ဉာဏ်ပညာ ကလုပ် (AI)၊ ဒရုန်း (Drones) မပလံင် ကပေါတ်၊ ကေုာံ ဗလံက်ချေန် (Blockchain) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် တအ် ရ။
တၠပညာ တအ် ဆိင်ဆ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်သွံရာန် အနာဂတ် ဂှ် ဒး စွံ အာရီု လတူ ပရေင် မင်မဲ သဘာဝ (Sustainable trade) ညံင်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် မပလီု ပွဳပွူ သဘာဝ နူကဵု က္ၜင် ကေုာံ ကွဳစက် တအ် ရ။ လှာဲဂတး ကပေါတ် ဝွံ ၜိုန်ရ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဆက် ဒှ် ဒြဟတ် သဇိုင် မဆက်စၠောအ် လဝ် ဂကူ မၞိဟ် တအ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် မွဲ စဵုကဵု ကၞောတ် ရ။[၉]
လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ချဳဒရာင် ဒၟံင် (YouTube)
မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Krugman, P. R., Obstfeld, M., & Melitz, M. J. (2018). International Economics: Theory and Policy (11th ed.). Pearson.
- ↑ Pomeranz, K., & Topik, S. (2017). The World That Trade Created: Society, Culture, and the World Economy, 1400 to the Present. Routledge.
- ↑ Feenstra, R. C., & Taylor, A. M. (2014). International Trade (3rd ed.). Worth Publishers.
- ↑ Hoekman, B. M., & Kostecki, M. M. (2009). The Political Economy of the World Trading System (3rd ed.). Oxford University Press.
- ↑ Stiglitz, J. E. (2002). Globalization and Its Discontents. W. W. Norton & Company.
- ↑ Chaffey, D., & Ellis-Chadwick, F. (2019). Digital Marketing: Strategy, Implementation and Practice (7th ed.). Pearson.
- ↑ Baldwin, R. (2016). The Great Convergence: Information Technology and the New Globalization. Harvard University Press.
- ↑ Raynolds, L. T., Murray, D., & Wilkinson, J. (2007). Fair Trade: The Challenges of Transforming Globalization. Routledge.
- ↑ Schwab, K. (2017). The Fourth Industrial Revolution. Currency.
ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
- ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ ပၠုပ်ကပေါတ် (Export and Import)
- သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မသၠးပွး (Free Market)
လေန် မ္ၚး (External links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Trade ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်
- World Trade Organization (WTO) - မုက်လိက် တရာဲဝင်