ပရေင်ဟွံပေင်စိုတ် လတူ ဝင်အတိက်
| Historical Grievances | |
| ပရူမဆေင်စပ် | |
|---|---|
| လၟေင်ပညာ (Field) | ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဝင် |
| ဗၞတ်ဗ္တဳဗဟ်သၞောတ် | |
| ကဏ္ဍဆက်စပ် (Related concepts) | သမ္တီ ဂကောံမၞိဟ် (Collective Memory), ဒဒိုက် ဟွံသာမည အဆက်ဆက် (Intergenerational Trauma), ပရေင်လဴတွံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး (Broad Cultural Narratives) |
ပရေင်ဟွံပေင်စိုတ် လတူ ဝင်အတိက် (အၚ်္ဂလိက်: Historical Grievances) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဂိသကေဝ် ဟိုတ်နူ ဝင် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် လ္ၚတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် ရ။ ဍေံ တွံဂး ပရေင် ဒုင်စသိုင် ဟွံပေင်စိုတ်၊ ပရေင် ထေဲပၞတ်၊ ကေုာံ ပရေင် မဂိသကေဝ် ဗွဲမဇမ္ဍိုဟ် မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ (ဥပမာ - ဂကူ၊ ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ဍုင်အရင်) ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ဍဵုဍိုက်၊ ပရေင် ဓလီုပ္ဍိုက် ကေုာံ ပရေင် ပလီုပလာ် မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အတိက် နူကဵု ဂကောံ တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် ရ။
သဘဴဓရ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ကလိုက်ကၟဵု ကေုာံ ပေါဲပၞာန် အကြာ ကောန်ဂကူ နာနာ သာ် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပိုဲ ဟွံဂွံ သှ်ပလး လလံ ထောအ် ပရေင် ဂိသကေဝ် တအ် ဏအ် နကဵု ဗဗွဲဓရ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် တင် တဝ်စၞေဟ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။
၁။ ဟိုတ် ကေုာံ တမ်ရိုဟ် မက္တဵုဒှ် (Origins and Causes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ က္တဵုဒှ် ပရေင်ဟွံပေင်စိုတ် လတူ ဝင်အတိက် ဏအ် မ္ဂး ဍေံ ကၠုင် နူကဵု ဒဒှ် ဇၞော်ဇၞော် သာ်ဏအ် ရ-
- ပရေင် သီ ကေတ် တိဍာ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Loss of Land and Sovereignty): ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဒး ဒုင် သီ ကေတ် တိဍာ် ကေုာံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် အပိုင် (ဥပမာ - ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် လဝ် သၟဝ် ဝါဒ ကဝ်လဝ်နဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ လၟိဟ် ဂၠိုင်)။
- ပရေင် ပလီုပလာ် ယေန်သၞာင် (Cultural Erasure): ပွမဒး ဒုင် ကၟာတ်လဒဵု အခေါင် ဟီု အရေဝ် မိ၊ အခေါင် ဗတောန် လိက်ပတ် ကေုာံ အခေါင် ဒ္ဂေတ် အခိုက်အလိုက် မိမ တအ်။
- ပရေင် ပလီု လမျီု ကေုာံ ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Massacres and Genocide): ဒဒှ် မဒး ဒုင် ဂစိုတ် ပဠက် လဝ် ဂကူ၊ ဒး ဒုင် ကဵု ဒဒိုက် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဝင် အတိက် မဟွံကလိဂွံ လဝ် ဗဗွဲဓရ် ဇေတ်တ်။
၂။ လက္ခဏာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Characteristics and Transmission)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင် ဂိသကေဝ် ဏအ် ဍေံ ဟွံအိုတ် အာ ပ္ဍဲကဵု မွဲ အဆက် မၞိဟ် သၟး၊ ဍေံ နွံ ကု အစောံသတ္တိ မဆက်စၠောအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်-
- သမ္တီ ဂကောံမၞိဟ် (Collective Memory): ပရေင် ဂိသကေဝ် ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် စၟတ်သမ္တီ ဂကူ (Identity) ရ။ ညးတအ် ထိင်ဒဝ် ဍေံ နကဵု လိက်ဝင်၊ ဒွက်၊ ပုံအာဂီု ကေုာံ "ပရေင်လဴတွံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး" (Broad Cultural Narratives)။
- ဒဒိုက် ဟွံသာမည အဆက်ဆက် (Intergenerational Trauma): ဒဒိုက် စိုတ် ညးမဒးဒုင် လဝ် တအ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စၠောအ် စိုပ် ကောန်စဴ ကောန်စေက် တအ် တုဲ ဖန် ညံင် သၟတ် တအ် ဂွံ ဆက် ထေဲပၞတ် လတူ ညးမဍဵုဍိုက် လဝ် ဂကူ ညးတအ် ရ။
- ပွမစောဲဗာန် လောန်ကာဲ (Overwhelming Fixation): လဆောဝ် မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် တအ် စောဲဗာန် အာ ကု အတိက် မဒး ဒုင် လဝ် ဍဵုဍိုက် ဏအ် ဇၞော် လောန် စဵုကဵု အာရီု သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် အနာဂတ် လီုလာ် အာ။
၃။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပေါဲပၞာန် (Role in Politics and Conflict)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ သဘဴဓရ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵုသွာက် နာနာ-
- ပရေင် ပကောံ ဒြဟတ် (Political Mobilization): သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးသ္ပက္ဍိုပ် ဗော် ယိုက်လွဟ် တအ် မလေပ် စကာ ဝင် ဂိသကေဝ် ဏအ် နဒဒှ် ကိရိယာ (Instrumentalism) သွက်ဂွံ စန်ဒက် စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဂကူ ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ထံက်ဂလာန် သွက် ပေါဲပၞာန်။
- စက်ယန္တရာ ပေါဲပၞာန် ဟွံပိုတ်သကုတ် (Cycle of Violence): ဂကောံ ၜါ ဂှ် မွဲ ကဵု မွဲ ကလေင် သှ် ဆဲ တုဲ ဟီု တွံ ဒၟံင် ဒဒှ်ရ "ညးတေအ် သ္ပ လဝ် ပိုဲ ပ္ဍဲ အတိက် ကၠာ" ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မဆိင်ဆ ဟွံမာန် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ကလေင်ပလံင် ဖဵု (Non-linear feedback loop) သွက် ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ရ။
၄။ နဲကဲ သှ်ပလး ကေုာံ ပရေင်ကလေင်ပညဳပညပ် (Resolution and Reconciliation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ သှ်ပလး "Historical Grievances" ဏအ် မ္ဂး ဝိုတ် ထောအ် အတိက် သၟး ဂှ် ဟွံရုံဂံင် ရ၊ ဍေံ နွံ ပၟိက် ဒၟံင် နဲကဲ မဇမ္ဍိုဟ်-
- သၞောတ်ဝ် ဗဗွဲဓရ် အလန် ပြံင်လှာဲ (Transitional Justice): အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကၠောန် လဝ် ဒုဟ် တအ် ဒး ဒုင် ဝန်၊ ဟီု ဒုဟ်၊ ကေုာံ ကလေင် ထံက်ပင် ရီုဗင် (Reparations) ကု ဂကောံ မဒး ဒုင် လဝ် တအ်။
- ကမ္မယှေန် ဍာံစၟတ် (Truth Commissions): သ္ပ သုတေသန ကေုာံ ပတိတ် ပရိုင် ဍာံစၟတ် ဒဒှ် အတိက် ဂှ် နကဵု တၠပညာ အလဵုစောတ် တအ် ညံင် ဂကောံ သီု ၜါ လပါ် ဂွံ ဒုင်လဝ် တဲ။
- ပွမကလေင် သြိုင်ခၞံ ယေန်သၞာင် (Narrative Restructuring): ဖန်ဗဒှ် ပရေင်လဴတွံ ဝင် တၟိ မၞုံ ကု ပရေင် ပံင်နှဴ ကေုာံ ဒုင်လဝ် တဲ လတူ လညာတ် တၞဟ်ခြာ (Pluralism) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ထောအ် သၞောတ်ဝ် လညာတ် သြဇာ (Counter Hegemony)။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သမ္တီ ဂကောံမၞိဟ် (Collective Memory)
- ပရေင်လဴတွံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး
- စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်
- ပွမစောဲဗာန် လောန်ကာဲ
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Volkan, Vamik D. (1997). Blood Lines: From Ethnic Pride to Ethnic Terrorism. Farrar, Straus and Giroux.
- Minow, Martha. (1998). Between Vengeance and Forgiveness: Facing History after Genocide and Mass Violence. Beacon Press.
- Halbwachs, Maurice. (1992). On Collective Memory. University of Chicago Press.