ပလူတဝ်
ပလူတဝ် (အင်္ဂလိက်: Pluto; ယၟုသမ္တီ နက္ခတ္တဗေဒ: 134340 Pluto) ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် (dwarf planet) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် (Kuiper belt) ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် အရာမနွံလက္ကရဴ ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် တုဲ ဒှ်ဂြိုဟ်ဍောတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရေင် ကဆံင် A (A-class) မချူလဝ် ပရူပလူတဝ် နကဵု ဘာသာမန်ရ။
 ဗီုရုပ် ပလူတဝ် မကေတ်လဝ် နူကဵု က္ၜင်အာကာသ New Horizons ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ | |
| ယၟု | ပလူတဝ် |
|---|---|
| ဂကူ | ဂြိုဟ်ဍောတ် (Dwarf planet) |
| ဗွိုက်အလုံ (Diameter) | 2,376.6 ± 1.6 km |
| လျိုင် (Mass) | (1.303 ± 0.003) × 10²² kg |
| အခိင် ဂေတ်တ္ၚဲ (Orbital period) | 247.94 သၞာံ |
| လမၠိုင်ဂြိုဟ်ရံင် | ၅ မ (Charon, Nix, Hydra, Kerberos, Styx) |
| ရာသဳဥတု (Atmosphere) | နိုက်ထရဝ်ဂျေန်၊ မဳတိန်၊ ကာဗောန်မဝ်နဝ်သိုက် |
၁။ နိဒါန် (Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပလူတဝ် ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ်ဍောတ် မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်စက္ကဝါ မကော်စ ခါင်ပါဗေလ် (Kuiper belt) ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု တၟအ် ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ဇမၞော်ဍေဟ်ဂှ် ဍောတ်နူ ဂိတု (Moon) တိပိုယ်ဏီရ။ ပလူတဝ်ဂှ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ တုဲ၊ လုကဴ အခိင် ၇၆ သၞာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂြိုဟ်မရနုက်ကဵု ၉ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ (Solar System) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ် ဂကောံနက္ခတ္တဗေဒ ဂၠးကဝ် (International Astronomical Union) တအ် ကလေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောတ်ဝ်တၟိ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂြိုဟ်မွဲတုဲ၊ ပလူတဝ်ဂှ် ဟွံလုပ်အလုံ အင်္ဂလက္ခဏာ သီုဖအိုတ်တုဲ ဒးဒုင်ပြံင်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲစရင် "ဂြိုဟ်ဍောတ်" ရ[၁]။
၂။ ပရူပရာ ဂၠာဲဆဵု (Discovery)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လပါ်ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ အစာနက္ခတ်တအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ နွံဒၟံင် ဂြိုဟ်မွဲ မပလီုဒၟံင် ဂၠံင်တရဴ ယူရေးနပ်သ် (Uranus) ကေုာံ နေပ်ကျောန် (Neptune) ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵုဏအ်ဂှ် ကော်စလဝ် Planet X ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀၊ အစာသုတေသနသၟတ် Clyde Tombaugh (ကလိုက် တောမ်ဗဝ်) မကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲရုင်လ္ၚတ်နက္ခတ် Lowell (Lowell Observatory) ဂှ် စကာ ကိရိယာ Blink comparator တုဲ ၜတ်ကၞာတ်ရံင် ဗီုရုပ် တၞးပလိတ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၃၀ ဂှ် ညး ဂၠာဲဆဵုကေတ် တင်စၟတ်မွဲ မပြံင်လှာဲဒၟံင် ဒၞာဲတုဲ၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ပလူတဝ် ရ။ ပရိုင်ပရေင်ဂၠာဲဆဵုဏအ်ဂှ် လလောင်တြး အလုံဂၠးကဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၃ မာတ် သၞာံ ၁၉၃၀ ရ[၂]။
၃။ ယၟု ကေုာံ သင်္ကေတ (Name and Symbol)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပလူတဝ် ဂှ် ယၟုဍေဟ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ဟိန္ဒူ/ရောမ ဗွဲသၟဝ်တိ (God of the underworld) ရ။ ယၟုဏအ်ဂှ် ဒးဒုင်ကဵုလဝ် နူကဵု ကောန်ၚာ်ဗြဴ ကောန်ဍုင်အင်္ဂလာန် မနွံယၟု Venetia Burney (အာယုက် ၁၁ သၞာံ) ရ။ သင်္ကေတ ပလူတဝ် ပ္ဍဲကဵု နက္ခတ္တဗေဒဂှ် ဒှ် ♇ မဒှ် မအက္ခရ် P ကေုာံ L ပံင်လဝ် (သီုမစၞောန်ထ္ၜးကဵု ယၟု Percival Lowell ညးမစတမ် ဂၠာဲ Planet X) ရ[၃]။ ဒြပ်စင် (Element) ပလူတဝ်နဳယောမ် (Plutonium) ဂှ် လေဝ် ခုတ်လဝ်ယၟု ဒုင်သဇိုင် ကုဂြိုဟ်ဏအ်ကီုရ။
၄။ ဂၠံင်တရဴ ဂေတ် ကေုာံ ပွမဂေတ် (Orbit and Rotation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂၠံင်တရဴ ဂေတ် ပလူတဝ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ ဍေဟ်ဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲမွဲဗ္ဂေတ်မ္ဂး ကေတ်အခိင် ၂၄၈ သၞာံ (သၞာံတိပိုယ်) ရ။ ဂၠံင်တရဴဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ခဍမ်ခဍမ် (eccentricity: 0.2488) တုဲ၊ အခိင်လ္ၚဵု ဍေဟ် လုပ်ကၠုင် အပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ နေပ်ကျောန် ဏီရ (ဥပမာ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၇၉ စဵုကဵု ၁၉၉၉)။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် နွံ ပ္ဍဲကဵု 3:2 orbital resonance မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဇီုကေက်ရေင်သကအ် ဟွံမာန်ရ။ ပလူတဝ် ဂေတ်ဒၟံင် ပွဳပွူ ဇကုဍေဟ် (rotation) ဂှ် ကေတ်အခိင် ၆.၃၈ တ္ၚဲ ရ[၄]။
၅။ ပထဝဳဝင် ကေုာံ ဝင်တိဍာ် (Geology and Geography)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု တိဍာ် ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု ဍာ်ကလောအ် ၉၈%၊ ဗွဲတၟေင် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) ဍာ်ကလောအ် တုဲ သီုကဵု မဳတိန် (Methane) ကေုာံ ကာဗောန်မဝ်နဝ်သိုက် နွံကီုရ[၅]။ ဒၞာဲမပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Tombaugh Regio (တွဵုရး တောမ်ဗဝ်) မနွံ ဗီုပြင် ကတိုင်ဂြိုဟ်စိုတ် (Heart-shaped region) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ကုတ်လပါ်ပုင် ကတိုင်ဏအ်ဂှ် ကော်စ Sputnik Planitia မဒှ် ကတိုင်ဍာ်ကလောအ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် မဇၞော်အိုတ်ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ဒဵုဇၞော်ဇၞော် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကလောအ် မပ္တံကဵု ဒဵု Tenzing Montes ကေုာံ Hillary Montes ရ။
၆။ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ (Internal Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ မတၞဟ်ခြာ (Differentiated interior) ရ။ ဗဟဵု (Core) ဍေဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ် မတေင်က္ဍင်တုဲ၊ ဍေဟ်ဂှ် ဂြောပ်ဗ္ဒန်လဝ် နကဵု ထၟာဲဍာ်ကလောအ် (Water-ice mantle) ရ။ အစာသိပ္ပံတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ အကြာ ဗဟဵု ကဵု ဍာ်ကလောအ်ဂှ် နွံကဵု ဍာ်ၜဳသၟဝ်တိ (Subsurface ocean) မွဲ မနွံကဵု ဍာ်ဂမ္တဴ ညိည သ္ပဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အိုတ်အာ ဓါတ်ရေဒဳယဝ် (Radioactive decay) နူကဵု တၟအ်တအ်ရ[၆]။
၇။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ကျာ (Atmosphere)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ရာသဳဥတု ပလူတဝ်ဂှ် သ္ပလဝ်လဒက်ပတန် နကဵု နိုက်ထရဝ်ဂျေန် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ပါလုပ် သီုကဵု မဳတိန် ကေုာံ ကာဗောန်မဝ်နဝ်သိုက် ရ။ အခိင် ပလူတဝ် ကြပ်ကၠုင်ကဵု တ္ၚဲမ္ဂး၊ ဍာ်ကလောအ် လ္တူတိတအ်ဂှ် လှာဲအာတုဲ ဒှ်အာ ကျာ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ အခိင် ဍေဟ် သ္ၚောဲအာ နူတ္ၚဲမ္ဂး ကျာတအ်ဂှ် ကလေင်ကလောအ်အာတုဲ ဍိုဟ်စှ်ေအာ လ္တူတိ နဒဒှ် မလမၠိုက်ဍာ်ကလောအ် ရ။ က္ၜင် New Horizons ညာတ်လဝ် ဒဒှ်ရ ပလူတဝ် နွံကဵု ကျာ မနွံ အရံင်သွာ် မသၠုင်အာ စဵုကဵု ၁၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ နူကဵု မုက်တိရ[၇]။
၈။ ဂြိုဟ်ရံင်ဂမၠိုင် (Satellites)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု ဂြိုဟ်ရံင် (Moons) သီုဖအိုတ် ၅ မ - ခါရောန် (Charon)၊ နိက်သ် (Nix)၊ ဟာက်ဒရာ (Hydra)၊ ကာဗေရတ်သ် (Kerberos) ကေုာံ သတစ်သ် (Styx) ရ။
- ခါရွန် - ဒှ် ဂြိုဟ်ရံင် ဇၞော်အိုတ်၊ မဂၠာဲဆဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ ရ။ ဇမၞော်ဍေဟ်ဂှ် နွံ ၜိုတ် ကဝက် ဇမၞော် ပလူတဝ် ရ။ ပလူတဝ် ကဵု ခါရွန် တအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ဂေတ်ဒၟံင် ဗဟဵုလျိုင် (Barycenter) မနွံ မ္ၚးတိ ပလူတဝ် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ကော်စ သၞောတ်ၜါ (Binary system) ရ[၈]။
ဂြိုဟ်ရံင် မသှ်ေဒၟံင် ၄ မ ဂှ် ဍောတ်လောန်တုဲ ဗီုပြင်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံဒှ် ခဍမ်ခဍမ်ရ[၉]။
၉။ တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Origin and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပလူတဝ်ဂှ် ဒှ် အရာ မသှ်ေသၟေဟ် နူကဵု အခိင် လဒက်ပတန် သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ် မစကတဵုဒှ်တေအ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဂကူ (Plutino) ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် ရ။ အတိုင် သီအဝ်ရဳ "Nice model" မ္ဂး ပလူတဝ် ကေုာံ အရာတၞဟ်တအ် ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ်ဂှ် ကေင်ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မကြပ်ကဵု တ္ၚဲတုဲ၊ လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂြိုဟ်ဇၞော်ဂမၠိုင် (ဗီုကဵု ဂျူပဳတာ ကဵု နေပ်ကျောန်) မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် အုပ်ဓရိုဟ် ပတိတ်ဏာ ဇိုင်စက္ကဝါ မ္ၚးတေအ်ရ။
၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန (Exploration)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရူပလူတဝ် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် နာသာ ပ္ဍဲ YouTube
လုကဴ အခိင် ဗွဲမလအ် ပလူတဝ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ကဏ္ဍ အရာ ဟွံတီမွဲ သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် အိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကာလ က္ၜင်အာကာသ နျူးဟဝ်ရိုက်ဇြောန် (New Horizons) မလွှတ်လဝ် နကဵု ဂကောံ နာသာ (NASA) စိုပ်အာ ဇရေင် ပလူတဝ် ရ[၁၀]။ က္ၜင်ဏအ် ဇက်ဂၠောဲအာ လုကဴ အခိင် (၉) သၞာံ ပြင်င်တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ၁၄ ဂျူလာင် ၂၀၁၅ ဂှ် ဍေဟ် ဖြာတ်အာ ကြပ်အိုတ် ကု ပလူတဝ် ရ။ က္ၜင်ဏအ် ပါကၠုင် ကိရိယာ မပ္တံကဵု LORRI (သွက်ဂွံ တက်ဗီု), SWAP (သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကျာတ္ၚဲ ကဵု ပလူတဝ်)[၁၁] ကေုာံ PEPSSI ရ။ နူကဵု တင်ဂရင်ဗတီဏအ်ဂှ် အစာသိပ္ပံတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ တိဍာ် ကေုာံ ဒဵု ဍာ်ကလောအ် မဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မွဲရ။
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System. International Astronomical Union. Archived from the original on 2016-01-30။ Retrieved on 2026-06-22။
- ↑ "The Search for the Ninth Planet, Pluto" (1946). Astronomical Society of the Pacific Leaflets 5 (209): 73–80. Bibcode: 1946ASPL....5...73T.
- ↑ (2008) Nomenclature in the Outer Solar System. University of Arizona Press. ISBN 978-0-8165-2755-7။
- ↑ Pluto Fact Sheet. NASA Space Science Data Coordinated Archive.
- ↑ "Pluto: Evidence for methane frost" (1976). Science 194 (4267): 835–837. doi:.
- ↑ "Reorientation of Sputnik Planitia implies a subsurface ocean on Pluto" (2016). Nature 540 (7631): 94–96. doi:.
- ↑ "The Pluto system: Initial results from its exploration by New Horizons" (2015). Science 350 (6258): aad1815. doi:.
- ↑ "Orbits and Photometry of Pluto's Satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2" (2006). Astronomical Journal 132 (1): 290–298. doi:.
- ↑ "The small satellites of Pluto as observed by New Horizons" (2016). Science 351 (6279): aae0030. doi:.
- ↑ New Horizons. NASA.
- ↑ "Pluto's interaction with its space environment: Solar wind, energetic particles, and dust" (2016). Science 351 (6279): aad9045. doi:.