ပါဠိ
| ပါဠိ (Pali) | |
|---|---|
| पाळि, 𑀧𑀸𑀴𑀺, ပါဠိ, ปาลิ, පාලි | |
| ဒေသ | ဒေသ အာရှသၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှအဂၞဲ |
| ဒေသ | (တမၠာ) အိန္ဒိယ သၟဝ်ကျာ, လၟုဟ် ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ |
| ကမၠက် | ၜိုတ် ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ (ဟွံမဲ ညးမဟီု နဒဒှ် အရေဝ် မိ) |
အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန် (Indo-European)
| |
| သက်ကု အက္ခရ် တမ်မူလ။ လၟုဟ် စကာ အက္ခရ်မန်၊ အက္ခရ်ဗၟာ၊ သိင်္ဃိုရ်၊ သေံ၊ လေတ္တေန် (Latin Script)။ | |
| ကောဒ်အရေဝ်ဘာသာ | |
| ISO 639-2 | pi |
| ISO 639-3 | pli |
| Glottolog | pali1273[၁] |
ပါဠိ (အၚ်္ဂလိက်: Pali / ˈpɑːli) ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ အေန်ဒဝ်-အာရိယာန် လဒေါဝ် (Middle Indo-Aryan language) မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တိုက် အိန္ဒိယ သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဘာသာ ပါဠိ ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မဆေင်စပ် ကု ပရေင် သာသနာ ကေုာံ လိက်ပတ် အဓိက သွက် ဂိုဏ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ (Pali Canon / Tipitaka) မဒှ် လိက် ကျာံ အဓိက အလုံအိုတ်သီု ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ဂှ် ချူ သမ္တီ လဝ် နကဵု ဘာသာ ပါဠိ ရ။[၂]
ၜိုန်ရ ပါဠိ ဝွံ ဟွံမဲ ညးမဟီု နဒဒှ် အရေဝ် မိ (Native speakers) လၟုဟ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဝွံ ဆက် တန်တဴ ဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပွမလ္ၚတ်၊ ပွမရွတ် ဖ္ဍေါတ် ဓရ် ကေုာံ ပွမချူ ပြကိုဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် မရှ်ေသှ်ေ ထေရဝါဒ မပ္တံ ကု ဍုင်ဗၟာ၊ သိင်္ဃိုရ်၊ သေံ၊ ကမ္ဗောဒဳယာ ကေုာံ လာအဝ် တအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။
၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "ပါဠိ" ဏအ် ဝွံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဟွံသေင် ကု ယၟု အရေဝ်ဘာသာ (Language name) ဓမ္မတာ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် တမၠာ တအ် မ္ဂး "ပါဠိ" ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ရဲ၊ လိက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် မူလ" (Line, Text, or Original Text) ရ။ ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ ဏအ် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ အကြာ လိက် တမ်မူလ ကျာ်တြဲ ("ပါဠိ") ကေုာံ လိက် မပံက် အဓိပ္ပါယ် ဗွဲကြဴ ("အဋ္ဌကထာ") ရ။[၃]
ဗွဲကြဴ ဏအ် ကာလ လိက် မချူ လဝ် "ပါဠိ" တအ် ဂှ် ပြးဇး အာ ဍုင် သအာင် မပ္တံ ကု သိင်္ဃိုရ် ဂှ်၊ မၞိဟ် တအ် စ ကော် ကၠုင် "ပါဠိ ဘာသာ" (Pali Bhasa) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "အရေဝ် မဟီု ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ်" ရ။ တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ဝေါဟာရ ဏအ် ကၠုင် နူ မလိက် "ပတ္တိ" (Patti) မဂး ရဲ လိက် လေဝ် ဒှ် မာန် ရ။
၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
အရေဝ်ဘာသာ ပါဠိ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အရေဝ် [wikt:mnw:ပရကြိုတ်|ပရကြိုတ်] (Prakrit) မဒှ် အရေဝ် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ခေတ် တမၠာ ရ။ ပါဠိ ဝွံ ဟွံသေင် ကု အရေဝ် မွဲ ဒေသ ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် အရေဝ် မပံင်နှဴ လဝ် (Lingua franca) သွက်ဂွံ သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ် စ ဓရ် ကျာ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး တၠပညာ တအ် ဒုင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပါဠိ ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဒေသ မၞုံ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ လပါ် ပလိုတ် မပ္တံ ကု ဥဇ္ဇေနဳ (Ujjain) ރ။[၄]
ပ္ဍဲ အခိင် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ မဂျိုင် ဒၟံင် ဂှ်၊ ညး ဟီု တွံ ဓရ် နကဵု အရေဝ် မာဂဓဳ (Magadhi) မဒှ် အရေဝ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ဆဂး ပါဠိ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဂှ် ၜိုန်ရ နွံ အသံ မာဂဓဳ ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် အရေဝ် မကလေင် ပလေဝ် ပလေတ် လဝ် သွက်ဂွံ ရွတ် ဖ္ဍေါတ် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ ကိုပ်ကၠာ နူ ဟွံဂွံ ချူ စုတ် လိက် သၠရိုတ် ပ္ဍဲ တကအ် သိင်္ဃိုရ် ပ္ဍဲ ၁ ဗွဝ်ကၠံ သၞာံခရေတ် တေအ် ရ။
၃. သဒ္ဒါ ကေုာံ ရမ္သာင် (Grammar and Phonology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဠိ ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မၞုံ ကု သဒ္ဒါ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ သၞောတ် ရမ္သာင် မစိစောန် မွဲ ရ။ ပါဠိ ဝွံ လောဲသွာ နူ သံသကြိုတ် (Sanskrit) ညိ ဟိုတ်နူ ရမ္သာင် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဖ္ဍန် လဝ် (ဥပမာ- သံသကြိုတ် 'Dharma' ဂှ် ပါဠိ ကတဵုဒှ် 'Dhamma') ရ။
သရ ကေုာံ ဗျည် (Vowels and Consonants): ပါဠိ ဝွံ မၞုံ ကု သရ ၈ မ (အ၊ အာ၊ ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ၊ ဧ၊ ဩ) ကေုာံ ဗျည် ၃၃ မ ရ။
သၞောတ် ဝိဘတ် နာမ် (Noun Declensions): ပ္ဍဲ သဒ္ဒါ ပါဠိ မ္ဂး နာမ် မွဲ မွဲ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် အတိုင် ဌာန် (Cases) ၈ သာ် ရ။
| လၟေင် ဝိဘတ် | ယၟု ပါဠိ (Case) | ဨကဝုစ် (Singular) | ဗဟုဝုစ် (Plural) | အဓိပ္ပါယ် မန် |
|---|---|---|---|---|
| ၁ (ပထမာ) | Nominative | ရော (Naro) | နရာ (Narā) | မၞိဟ် ဂှ် (ကတ္တား) |
| ၂ (ဒုတိယာ) | Accusative | နရံ (Naraṃ) | နရေ (Nare) | ကု မၞိဟ် ဂှ် (ကံ) |
| ၃ (တတိယာ) | Instrumental | နရေန (Narena) | နရေဟိ (Narehi) | နကဵု မၞိဟ် ဂှ် |
| ၄ (စတုတ္ထဳ) | Dative | နရဿ (Narassa) | နရာနံ (Narānaṃ) | သွက် မၞိဟ် ဂှ် |
| ၅ (ပဉ္စမဳ) | Ablative | နရသ္မာ (Narasmā) | နရေဟိ (Narehi) | နူကဵု မၞိဟ် ဂှ် |
| ၆ (ဆဋ္ဌဳ) | Genitive | နရဿ (Narassa) | နရာနံ (Narānaṃ) | ညးတၠ မၞိဟ် ဂှ် (ပိုင်ဆိုင်) |
| ၇ (သတ္တမဳ) | Locative | နရေ (Nare) | နရေသု (Naresu) | ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂှ် |
| ၈ (အာလပန) | Vocative | နရ (Nara) | နရာ (Narā) | ယွံ မၞိဟ် (ကော်) |
*(နိဿဲ: သဒ္ဒါ ပါဠိ အခြေခံ - Duroiselle, C.)*[၅]
၄. အက္ခရ် ကေုာံ လိက်ပတ် (Scripts and Writing Systems)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဠိ ဝွံ ဟွံမဲ ကု "အက္ခရ်" ဇကု အလဵုဇကု ဍေံ ဓဝ် ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး အလုံ မွဲ ဒေသ ဂှ် ညးတအ် စကာ အက္ခရ် ဒေသ ဇကု သွက်ဂွံ ချူ လိက် ပါဠိ ရ။
- အိန္ဒိယ တမၠာ: စကာ အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi)။
- သိင်္ဃိုရ်: စကာ အက္ခရ် သဳဟဠ (Sinhala script)။
- ဍုင်မန်-ဗၟာ: စကာ အက္ခရ်မန် ကေုာံ အက္ခရ်ဗၟာ သွက်ဂွံ ချူ ပိဋကတ် လတူ သၠရိုတ်။
- ဍုင်သေံ: စကာ အက္ခရ် ခမာ တမၠာ (Khom Thai) ကေုာံ အက္ခရ် သေံ (Thai script)။
- ခေတ် လၟုဟ်: ဂကောံ Pali Text Society (PTS) တအ် ပြံင် စကာ နကဵု လေတ္တေန် အက္ခရ် (Romanized Pali) သီု မၞုံ ကု သင်္ကေတ လတူ သၟဝ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ ရ (ဥပမာ: ā, ī, ū, ṭ, ḍ, ṇ)။[၆]
၅. ပါဠိ ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Pali and Theravada Buddhism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ပါဠိ ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ပရဲ မဟွံကလေင် ပြံင်လှာဲ ရ။ အတိုင် ထုံး ယေန်သၞာင် မ္ဂး ဒဒှ်ရ ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ် ဓရ် ဏအ် ဇေတ်တ် ရ ဏောင် ညးတအ် ပတှ်ေ လဝ် ရ။ ခမဳ သံဃာ တအ် ဒး လ္ၚတ် ပါဠိ သွက်ဂွံ ဗှ် လိက် ဝိနယ် ကေုာံ ရွတ် ပရိတ် (Paritta) ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန် သဘင် ကေုာံ ပရေင် ကုသိုလ် တၞဟ်ဟ် ရ။
ပရေင် ရွတ် ဖ္ဍေါတ် ပါဠိ (Pali Chanting) ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လၟေင် လမျီု လၟိုန် တ္ၚဲ ညး မရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ရ။ ပွမဂွံ ဖ္ဍေါတ် နမောတဿ (Namo Tassa...) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ပရေင် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကျာ်တြဲ ရ။[၇]
၆. ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ပြကိုဟ် ပါဠိ (The Tipitaka and Pali Texts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လိက် ပိဋကတ် အလုံအိုတ်သီု မချူ လဝ် နကဵု ပါဠိ ဝွံ ညးကော် စ "တိပိဋက" (Tipitaka) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "နိဓိ ပိ" ရ။ ၁။ ဝိနယ ပိဋကတ် (Vinaya Pitaka): သၞောဝ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် သွက် ခမဳ ကေုာံ ထေရဳ တအ်။ ၂။ သုတ္တန္တ ပိဋကတ် (Sutta Pitaka): သုတ္တန် ကေုာံ ဂလာန် တွံ ဓရ် ကျာ်တြဲ မပ္တံ ကု ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဇျိမနိကာယ် တအ်။ ၃။ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် (Abhidhamma Pitaka): ပညာ စိုတ် ကေုာံ ဒဿန ဓရ် မဇြိုဟ်နက် အိုတ် මပ္တံ ကု ဓမ္မသင်္ဂဏဳ၊ ပဋ္ဌာန် ရ။
ပါဲနူ ဂှ် လိက် အဋ္ဌကထာ (Commentaries) မပံက် အဓိပ္ပါယ် ဓရ် တအ် လေဝ် မဟာဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ချူ ပကောံ လဝ် နကဵု ပါဠိ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကီု ရ။[၈]
၇. ပါဠိ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန်-ဗၟာ (Pali in Mon-Burmese Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အရေဝ်ဘာသာ ပါဠိ ဝွံ လုပ် စိုပ် လွှမ်းမိုး လဝ် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာ ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ဝေါဟာရ မန် မစကာ ဒၟံင် လၟိုန် တ္ၚဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဝွံ ကၠုင် နူ ပါဠိ ရ။
- ဥပမာ ဝေါဟာရ လှာဲ (Pali Loanwords):
* ဓမ္မ (Dhamma) -> ဓရ် * မေတ္တာ (Mettā) -> မေတ္တာ * ဒါန (Dāna) -> ဒါန် * ကမ္မ (Kamma) -> ကံ * လောက (Loka) -> လောက
ပါဲနူ ဂှ် ယၟု မၞိဟ်၊ ယၟု ဘာ လိက် ကေုာံ ယၟု ဒေသ လ္ၚဵု တအ် လေဝ် ကေတ် လဝ် နူ ပါဠိ သွက်ဂွံ ဒှ် မင်္ဂလ ရ။
၈. ပရေင်လ္ၚတ် ပါဠိ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Modern Pali Studies)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ပွမလ္ၚတ် ပါဠိ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ဘာ လကျာ် ဓဝ်၊ ဍေံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၁ ဂှ် တၠပညာ T.W. Rhys Davids ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ Pali Text Society (PTS) ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် သွက်ဂွံ တက် ပတိတ် လိက် ပါဠိ နကဵု အက္ခရ် လေတ္တေန် ကေုာံ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး တက္ကသိုလ် မပ္တံ ကု Oxford, Harvard ကေုာံ Mahidol University တအ် လေဝ် နွံ ကု ဌာန လ္ၚတ် လိက် ပါဠိ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။[၉]
၉. တၞောဝ် ဝေါဟာရ ကေုာံ အရေဝ်မဆက်စပ် (Vocabulary and Related Languages)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဠိ ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ အေန်ဒဝ်-အာရိယာန် တုဲ ဍေံ ကြပ် ကု အရေဝ် သံသကြိုတ် (Sanskrit) ဗွဲမလောန် ရ။ ၜိုန်ရ ပါဠိ ကေုာံ သံသကြိုတ် ဒှ် မွဲ တၞောဝ် ကီု လေဝ်၊ ပါဠိ ဝွံ ဒှ် အရေဝ် မလောဲသွာ ကေုာံ ဖ္ဍန် လဝ် ရမ္သာင် ရ။
- ဥပမာ: (သံသကြိုတ်) `Nirvana` -> (ပါဠိ) `Nibbana` (နိဗ္ဗာန်)
- (သံသကြိုတ်) `Karma` -> (ပါဠိ) `Kamma` (ကံ)
- (သံသကြိုတ်) `Sutra` -> (ပါဠိ) `Sutta` (သုတ်)
အရေဝ်ဘာသာ မပ္တံ ကု ဟိန္ဒဳ (Hindi)၊ မာရသဳ (Marathi) ကေုာံ သဳဟဠ (Sinhala) တအ် လေဝ် ဒှ် အရေဝ် မဆက်စပ် ကၠုင် နူ တၞောဝ် ပါဠိ ကေုာံ ပရကြိုတ် ဏအ် ကီု ရ။[၁၀]
၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ ပါဠိ (Pali)
- ↑ Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge.
- ↑ Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz.
- ↑ Geiger, Wilhelm (1994). *Pali Grammar*. Pali Text Society.
- ↑ Duroiselle, Charles (1997). *Practical Grammar of the Pali Language*. Buddha Dharma Education Association Inc.
- ↑ Rhys Davids, T.W. (1900). *Pali-English Dictionary*. Pali Text Society.
- ↑ Bodhi, Bhikkhu (2012). *The Numerical Discourses of the Buddha*. Wisdom Publications.
- ↑ Von Hinüber, Oskar (1996). *A Handbook of Pali Literature*. Walter de Gruyter.
- ↑ Collins, Steven (1990). *Nirvana and Other Buddhist Felicities*. Cambridge University Press.
- ↑ Oberlies, Thomas (2001). *Pali: A Grammar of the Language of the Theravāda Tipiṭaka*. Walter de Gruyter.
လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):
- Learn Pali Language Basics (YouTube)
- Pali Language ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
- Pali Text Society (PTS) - ဌာန ဗဟဵု သွက် ပရေင် လ္ၚတ် ပါဠိ ဂၠးတိ။