ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈
ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ ဟွံသေင်မ္ဂး ပေါဲကလိုက်ကမဵု ၈၈၈၈ (အၚ်္ဂလိက်: 8888 Uprising; ဗၟာ: ၈၈၈၈ အရေးအခင်း) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ကေုာံ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် အလုံမွဲ ဍုင် မအာတ်မိက် ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ (လၟုဟ် - မျာန်မာ) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ ယၟု "၈၈၈၈" ဟိုတ်နူ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ အလုံ ဍုင် ဂှ် စတင် လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၈ ဂိတု အဝ်ဂေတ် (ဂိတု ၈) သၞာံ ၁၉၈၈ (08-08-1988) ဂှ် ရ။[၁]
ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ်ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ကွးဘာ တက္ကသိုလ် တအ် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် ကေုာံ ပြးဇး အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန်၊ ခမဳသင်၊ ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ညးစၟိန်ပြမာန် ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်တမ် အဓိက ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် တၠအဝဵု နေဝေန် (Ne Win) ကေုာံ ဗော်လစွံကမၠောန် သဵုရှေဝ်လေတ် ဗၟာ (BSPP) မအုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု လညာတ် ဂၠံင်တရဴ သဵုရှေဝ်လေတ် ဗၟာ ပွိုင် ၂၆ သၞာံ တုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂွံ လီုလာ် စှ်ေ အာ ဒှ် ဍုင် ဒိုက်ဂတ် အိုတ် မွဲ (LDC) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဟိုတ်တမ်၊ ပရေင်လီုလာ်၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဍေဟ် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်တမ် (Introduction and Background)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ်၊ ဂဥုပ်ဗိုလ် နေဝေန် (Ne Win) သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် နူကဵု အလဵုအသဳ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဥူနု (U Nu) တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် အလဵုအသဳ တၠအဝဵု ပၞာန် ရ။ ညးတေအ် ဒက်ပတန် ဗော်လစွံကမၠောန် သဵုရှေဝ်လေတ် ဗၟာ (Burma Socialist Programme Party - BSPP) တုဲ အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု သၞောတ် ဗော် မွဲ ဓဝ် (One-party state) ရ။[၂]
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဟိုတ်နူ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဟွံစဳကၠး ဂှ်ရ၊ ဍုင် မကေင် နွံကဵု သယံဇာတ ဗွဲမဂၠိုင် ဏအ် ဒးစှ်ေ အာ စိုပ် အဆံင် ဍုင် ဒိုက်ဂတ် အိုတ် (Least Developed Country - LDC) ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ရ။ ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ထေဲပၞောတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပလီုထောအ် သြန်စက္ခော (Demonetization) ပ္ဍဲ ဂိတု သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၈၇ ရ။ နေဝေန် လလောင်တြး ပလီုထောအ် သြန် င္ၚုဟ် ၇၅၊ ၃၅၊ ကေုာံ ၂၅ ဒကေဝ် တုဲ၊ သြန် ညးဍုင်ကွာန် တအ် မဂိုင်သိပ် လဝ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် အာ စက္ခော ဓမ္မတာ မဟွံမဲ ကု ၚုဟ်မး ရ။
၂။ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကွးဘာ မာတ် ၁၉၈၈ (March 1988 Student Protests)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ကယျာန်ဇေတ် အကြာ ကွးဘာ တက္ကသိုလ် နည်းပညာ လ္ဂုင် (RIT) ကေုာံ မၞိဟ် ညးဒေသ ပ္ဍဲ ဆိုင်လက်ဖက် မွဲ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၂ မာတ် ၁၉၈၈ ရ။ ဗၠာဲသၟိင် တအ် ကၠုင် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဏအ် တုဲ ဍဵုဍိုက် ပန် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၃ မာတ် ဂှ် ကွးဘာ ယၟု ဖုန်းမော် (Phone Maw) ကေုာံ သိုးနိုင် တအ် ဒးဒုင် ပန် ဂစိုတ် နကဵု ဗၠာဲသၟိင် ရ။[၃]
ပရေင်ဂစိုတ် ကွးဘာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဂွံ ကတဵုဒှ် ဇၞော် တိုန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် နာနာ ပ္ဍဲ လ္ဂုင် ရ။ ပ္ဍဲ ၁၆ မာတ် ဂှ်၊ ကွးဘာ တအ် တိတ် ကၠောန် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ လတူ ဒဒန် တံတားနီ (Red Bridge) တုဲ ဗၠာဲသၟိင် လုံခြုံရေး တအ် (Lon Htein) ကလေင် ပန် ဂစိုတ် ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင် ပၠန် ရ။ အလဵုအသဳ ကၟာတ် ထောအ် တက္ကသိုလ် သီုဖအိုတ် တုဲ ပြံင် ကွးဘာ တအ် ဖျေဟ် ဌာန် ဇကု ရ။
၃။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ နေဝေန် နုက်တိတ် (Political Shifts and Ne Win's Resignation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဇၞော် တိုန် ဒၟံင် သီု ဍုင်ဇၞော် မပ္တံကဵု မာန္တလေ (Mandalay) ကေုာံ ဗဂေါ (Bago) တအ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဂိတု ဂျူလာင် ၁၉၈၈ ဂှ် ဗော် BSPP ကၠောန် သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော် ရ။
ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၃ ဂျူလာင် ၁၉၈၈၊ နေဝေန် လလောင်တြး နုက်တိတ် နူကဵု တာလျိုင် ဥက္ကဌ ဗော် ရ။ ဆဂး ညးတေအ် ဟီု လဝ် ဂလာန် ဘပဠ မွဲ မတွဟ်ဂး "ယဝ်ရ ပေါဲကလိုက်ကမဵု ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် မ္ဂး၊ သေနာတ် ပၞာန် တအ် ဂှ် ဟွံပန် လတူ ကျာ ပုဟ် (Guns will not shoot upward)" ရ။ လက္ကရဴ နေဝေန် နုက်တိတ်၊ စိန်လွင် (Sein Lwin) မဒှ် မၞိဟ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကွးဘာ တအ် ဂှ် ဒှ် ကၠုင် သမ္မတ ဍုင် ကေုာံ ဥက္ကဌ ဗော် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကော်စ ညးတေအ် "ညးသ္ၚာဲဖျုန် ဍုင်လ္ဂုင်" (Butcher of Rangoon) ရ။
၄။ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈၈၈ (The 8888 General Strike)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စိန်လွင် တိုန် ကၠုင် တုဲ ပရေင်ထေဲပၞောတ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဇၞော် တိုန် လောန် အာ ရ။ ကွးဘာ တအ် ကဵု လလောင်တြး သွက်ဂွံ ကၠောန် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ကေုာံ ထပဵု ကမၠောန် အလုံ ဍုင် (General Strike) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၈ (08-08-1988) ရ။[၄]
ပ္ဍဲ တ္ၚဲဂှ် မၞိဟ် ကိုတ် ပြင်င် နူကဵု ကဏ္ဍ နာနာ မပ္တံကဵု ကွးဘာ၊ ခမဳသင်၊ ကောန်ကမၠောန်၊ သဝ်ဝန်၊ ညးစၟိန်ပြမာန် ဍုင်၊ ကေုာံ အစာဘာ တအ် တိတ် ကၠုင် ထ္ၜးဆန္ဒ လတူ ဂၠံင် ပ္ဍဲ လ္ဂုင် ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် ရ။ ညးတအ် အာတ်မိက် သွက်ဂွံ လေင်ထောအ် သၞောတ် ဗော် မွဲ ဓဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် အလဵုအသဳ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မနွံကဵု ဗော် နာနာ (Multi-party democracy) ရ။
၅။ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ စိန်လွင် (Crackdown and Sein Lwin)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုင် အသံ စိန်လွင်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ၈ အဝ်ဂေတ် ကေုာံ တ္ၚဲ ဆက်ဆက် တအ် ဂှ် ဒပ်ပၞာန် (Tatmadaw) တအ် စ ပန် ဖျေဟ် ညးဍုင်ကွာန် မထ္ၜးဆန္ဒ တအ် နကဵု သေနာတ် ကေုာံ စက်ပန် မာန် ရ။
ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပန် ဂစိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဖေက် တုဲ ဆက် ထ္ၜးဆန္ဒ လတူ ဂၠံင် တအ် ရ။ ပရေင်ဆီပါ် ဏအ် ကတဵုဒှ် ပွိုင် ၄ တ္ၚဲ တုဲ၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဒစးဒုင် ဇၞော်လောန် တုဲ စိန်လွင် ဒး နုက်တိတ် နူ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ၁၂ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၈ ရ။
၆။ ဒံက်တာ မောင်မောင် ကေုာံ အခိင် ဗၠးၜး (Dr. Maung Maung and Brief Freedom)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ စိန်လွင် နုက်တိတ်၊ ဒံက်တာ မောင်မောင် (Dr. Maung Maung) မဒှ် တၠပညာ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ မၞိဟ် ဓမ္မတာ (Civilian) မွဲ ဂှ် ဒှ် ကၠုင် သမ္မတ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် အုပ်ဓုပ် ညးတေအ် ၜိုတ် မွဲ ဂိတု ဂှ်၊ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ တအ် ဒှ် ကၠုင် ပကတိ တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကလိဂွံ အခေါင် ဟီုတွံ ကေုာံ ပတိတ် လိက်ပရိုင် ဗၠးၜး (Freedom of press) ရ။
| စၟတ်တ္ၚဲ | ပရူဒဒှ် |
|---|---|
| ၁၃ မာတ် ၁၉၈၈ | ကွးဘာ ဖုန်းမော် ဒးဒုင် ပန် ဂစိုတ်။ |
| ၂၃ ဂျူလာင် ၁၉၈၈ | ဂဥုပ်ဗိုလ် နေဝေန် နုက်တိတ် နူ အဝဵု။ |
| ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၈ | ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ထပဵု ကမၠောန် အလုံ ဍုင် (၈၈၈၈) စတင်။ |
| ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၈ | ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဟီုတွံ လတူ ကျာ်လ္ဂုင်။ |
| ၁၈ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၈၈ | ဒပ်ပၞာန် သီ အဝဵု ကေုာံ ဒက်ပတန် နဝတ (SLORC)။ |
၇။ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကေုာံ ဒြဟတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Aung San Suu Kyi and Democratic Forces)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ အခိင် ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဂှ်၊ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ (Aung San Suu Kyi) ကောန်ဝုတ် သၟိင် အံင်သာန် မကလေင် စိုပ် လ္ဂုင် သွက်ဂွံ ရံင် မိ မယဲ ဂှ်၊ လုပ် ကၠုင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။
ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၈၊ ညးမေ ဟီုတွံ ပ္ဍဲ ဂတ မုက် ကျာ်လ္ဂုင် မနွံ ညးဍုင်ကွာန် ကိုတ် ပြင်င် မကလင် လဝ် ရ။ ညးမေ ကော်စ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ် "ပေါဲဗတိုက် သွက် သၠးပွး အလန် ဒုတိယ" ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကွးဘာ မပ္တံကဵု မင်းကိုနိုင် (Min Ko Naing) ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန် တြေံ ဥူတင်ဦး (U Tin Oo)၊ ဥူအောင်ကြီး တအ် လေဝ် ပါလုပ် လဝ် ကီု ရ။
၈။ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပၞာန် သေတ်တေမ်ပါ ၁၈ (18 September Military Coup)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အလဵုအသဳ ဒံက်တာ မောင်မောင် ဂှ် လလောင်တြး လဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပေါဲရုဲမာဲ ဗော် နာနာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၈ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၈၈ ဂှ်၊ ဂဥုပ်ဗိုလ် စောမောင် (Saw Maung) သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် တုဲ ဒက်ပတန် ကမ္မတဳ ကလေင်ဒက်ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး နဝတ (SLORC) ရ။[၅]
ပၞာန် သီ အဝဵု တုဲ ပရေင်ဍဵုဍိုက် မနွံကဵု ဒြဟတ် အကြမ်းဖက် အလုံ ဍုင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ဒပ်ပၞာန် တအ် ပန် ဖျေဟ် မၞိဟ် ထ္ၜးဆန္ဒ လတူ ဂၠံင် တအ် ဗွဲမရိုဟ် လၟိဟ် ဟွံမာန် တုဲ၊ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ ဂှ် ဒး အုပ်ကၠေအ် အာ လအိတ် ရ။
၉။ လၟိဟ် ညးမဒးချိုတ် ကေုာံ ပရေင်အဒေါအ်စး ဍုင်သ္အာင် (Casualties and International Response)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟိဟ် မၞိဟ် မဒးချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ ဝွံ ဟွံတီ ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ နကဵု လညာတ် အလဵုအသဳ ပၞာန် မ္ဂး မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၅၀ တၠ ဓဝ် ချိုတ် အာ ရ။ ဆဂး အတိုင် လညာတ် ဂကောံ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ ဂကောံ မင်မဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Amnesty International) တအ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၃,၀၀၀ ကဵု ၁၀,၀၀၀ အကြာ ဒးဒုင် ဂစိုတ် ရ။
ကွးဘာ ကေုာံ ညးချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဂၠိုင် ကဵု လ္ၚီ တအ် ဒး ဒြေပ် ဒဴ စိုပ် အာ တိ ပယျဵု ကေုာံ ဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန် ကွးဘာ အလုံ ဍုင်ဗၟာ (ABSDF) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် နကဵု လွဟ် ရ။ ဍုင် ပလိုတ် မပ္တံကဵု အမေရိကာန်၊ ယူကေ တအ် ဒစးဒုင် လတူ ပရေင်ဂစိုတ် ဏအ် တုဲ ဖျေဟ် လဝ် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (Sanctions) လတူ ဍုင်ဗၟာ ရ။
၁၀။ အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် အနာဂတ် (Historical Legacy and Future Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ ဝွံ ဒှ် တိုင်သမ္တီ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သၞောတ် ဗော် မွဲ ဓဝ် BSPP ဂွံ လီုလာ် အာ ကေုာံ ခၞံဗဒှ် လဝ် ဂကောံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မပ္တံကဵု ဗော် NLD ရ။
ၜိုန်ရ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ် ဟွံအံင်ဇၞး ကလိဂွံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အာဲကၟာဲ မကဵု ဒြဟတ် ကု ပေါဲတဝ်စၞေဟ် လက္ကရဴ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပေါဲကလိုက်ကမဵု သ္ၚာ (Saffron Revolution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ကေုာံ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် က္ညင် (Spring Revolution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု အလန် တၟိ ဏအ် ရ။ ၈၈၈၈ ဝွံ ဆက် သှ်ေ ဒၟံင် နဒဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင်သၠးပွး ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Lintner, B. (1989). Outrage: Burma's Struggle for Democracy. Review Publishing, 90-95။
- ↑ Myint-U, T. (2006). The River of Lost Footsteps: Histories of Burma. Farrar, Straus and Giroux, 270-275။
- ↑ Fink, C. (2001). Living Silence: Burma under Military Rule. Zed Books, 50-55။
- ↑ Tucker, S. (2001). Burma: The Curse of Independence. Pluto Press, 150-155။
- ↑ Steinberg, D. I. (2001). Burma: The State of Myanmar. Georgetown University Press, 85-90။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ (Aung San Suu Kyi)
- ဂၠံင်တရဴ သဵုရှေဝ်လေတ် ဗၟာ (Burmese Way to Socialism)
- ပေါဲတဝ်စၞေဟ် က္ညင် (၂၀၂၁) (Spring Revolution)
- ဒပ်ပၞာန် ကွးဘာ အလုံ ဍုင်ဗၟာ (ABSDF)