ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈၈၈
ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈၈၈ (အၚ်္ဂလိက်: 8888 Uprising, ဗၟာ: ၈၈၈၈ အရေးအခင်း) ဝွံ မကော်စ ယၟု ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ညးဍုင်ကွာန် သွက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဒှ် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ၊ ပရေင်ကွာ်တရဴ ကေုာံ ပရေင်ကတဵုမသက အလုံဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ (လၟုဟ် ဍုင်မျာန်မာ) မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဏအ်ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ကွးဘာ တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် (Yangon) ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် သၞာံ ၁၉၈၈ တုဲ၊ စိုပ် စၟတ်တ္ၚဲ ၈ ဂိတုအဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၈၈ (၈.၈.၈၈) ဂှ် ဒှ် အာ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဇၞော် အလုံ ဍုင် ရ။[၁]
ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပရေအ်ပရေအ် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် စရင်ပိုန်ဒြပ် သၟဝ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ဗော် မဆလ (Burma Socialist Programme Party - BSPP) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ဦးနေဝင်း (Ne Win) မလအ် ကၠုင် ပွိုင် ၂၆ သၞာံ ရ။ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဏအ်ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၁၈၊ သၞာံ ၁၉၈၈၊ အခိင် ကာလ ဒပ်ပၞာန် သီ ကေတ် အဝဵု ကေုာံ ဒက်ပတန် ဂကောံကလေင်ပလေဝ်ပတန်သၞောဝ်ဝုတ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍုင် (SLORC) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ်၊ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကွးဘာ၊ ခမဳသင် မသုန်လ္ၚီ ပြင်င် သ္ဒး ဒုင် ပန် ဂစိုတ် လဝ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ၈၈၈၈ (Introduction and Meaning of 8888)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈၈၈ ဝွံ ကလိဂွံ ယၟု နူကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၈ ဂိတုအဝ်ဂေတ် (ဂိတု ၈) သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။ တ္ၚဲ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တ္ၚဲ မလလောင်တြး လဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပေါဲကောံသၟဟ် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဍုင် မွဲ (General Strike) တုဲ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကွးဘာ၊ သၟာကမၠောန်၊ ခမဳသင်၊ အစာဘာ ကေုာံ အစာဂဥုဲ တအ် ပြိုဟ် တိတ် ကၠုင် လတူ ဂၠံင် သွက်ဂွံ အာတ်မိက် ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ရ။
ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဒှ် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Least Developed Country) ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် တၠအာဏာ ကေုာံ သၞောတ် သဵုယှေဝ်လေတ် နေဝေန် ရ။ ၈၈၈၈ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဓမ္မတာ မွဲ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပေါဲပၠန်ဂတး (Uprising) မဖန် ညံင် သၞောတ် တၠအာဏာ မဆလ ဂွံ လီုလာ် အာ အလုံစုံ ရ။
၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဟိုတ် (Background and Causes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နူကဵု နေဝေန် သီ အဝဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ တေအ် ဂှ်၊ ဍုင်ဗၟာ သ္ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၞောတ် သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ (Burmese Way to Socialism) ရ။ သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ ဂွံ ကၟာတ် ကၠေအ် တြင် နူကဵု ဍုင်သ္အာင် (Isolationism)၊ သီ ကေတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။[၂]
ဟိုတ် အဓိက မကတဵုဗဒှ် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဂှ် -
- ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လီုလာ်: ဍုင်ဗၟာ မဒှ် လဝ် ဍုင် မပတိတ် သြောအ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ ဂှ်၊ ဒး ဒုင် ဒှ် အာ ဍုင် မဟွံမဲ ကု စၞစ ဖုံလုံ။
- ပရေင်ဆောမ်လေင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်: ဂကောံ ရဲထောက်လှမ်းရေး (MI) တအ် ရပ် ကြိုင်၊ ဍဵုဍိုက်၊ ကေုာံ ပလီုပလာ် ညးမဟီု ဒစးဒုင် အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ်။
- ပရေင်ဗက် စောဲ ဍုင်သ္အာင်: ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇၊ ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဗၟာ နဒဒှ် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် အိုတ် (LDC status) ဂှ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ညာတ် ကေတ် ပရေင်ကျ အလဵုအသဳ ရ။
၃။ ပရေင်လီုလာ် သြန် ကေုာံ ကောန်ဗတာင် (Demonetization and Early Protests)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၁၉၈၇၊ နေဝေန် လလောင်တြး ပလီု ထောအ် သြန် ကောန်ဗတာင် ၚုဟ်မး ၂၅၊ ၃၅ ကေုာံ ၇၅ ဒကေဝ် ဟွံကဵု အခေါင် သၠာဲ တၟိ ရ။ (နေဝေန် စကာ သြန် ၄၅ ကေုာံ ၉၀ ဒကေဝ် တၟိ ဟိုတ်နူ ညး ပတှ်ေ လေက် ၉ ရ)။
ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် သြန် ညးဍုင်ကွာန် ၈၀% ပြင်င် ဒှ် အာ စက္ခော သၟး ရ။ ကွးဘာ တက္ကသိုလ် တအ် ဟွံမဲ ကု သြန် သွက်ဂွံ ဆက် တိုန် ဘာ ကေုာံ စ သုင် တုဲ၊ ညးတအ် စ ထ္ၜး ဆန္ဒ ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် လ္ဂုင် ကေုာံ တက္ကသိုလ် စက်မှု (RIT) ရ။ အလဵုအသဳ ကၟာတ် ထောအ် ဘာ တက္ကသိုလ် သီုဖအိုတ် တုဲ ကဵု ကွးဘာ တအ် ကလေင် စဴ သ္ၚိ ရ။
၄။ ကွးဘာ ဖုန်းမော် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုမသက (Death of Phone Maw and March-June Protests)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၁၂၊ သၞာံ ၁၉၈၈၊ ကွးဘာ တက္ကသိုလ် RIT တအ် ထ္ၜး ဆန္ဒ ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဗၠာဲရဲ တအ် ပ္ဍဲ ကြပ် ဆိုင် လက်ဖက်ရည် မွဲ ရ။ ဗၠာဲရဲ (Lon Htein) လွပ် လွဟ် တအ် ပန် စုတ် လတူ ကွးဘာ တအ် တုဲ ကွးဘာ နာဲဖုန်းမော် (Phone Maw) သ္ဒး ဒုင် ချိုတ် အာ ရ။[၃]
ပရေင်ဂစိုတ် ဖုန်းမော် ဂှ် ဒှ် "ပၟတ် မွဲ လျး" မစံင် ဗဒှ် ထောအ် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ကေုာံ ဂျောန် ရ။ ကွးဘာ တအ် ကောံသၟဟ် တုဲ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၁၆ ကေုာံ ၁၈ (တံတားနီ အရေးအခင်း)၊ ဒပ်ပၞာန် တအ် ပန် ဂစိုတ် ကွးဘာ ကၠံ ပြင်င် ပ္ဍဲ လတူ ဒဒန် တၟာဲကဝ် (Inya Lake) ကေုာံ ရပ် ကြိုင် ညးတအ် လ္ၚီ ပြင်င် ပ္ဍဲ ထံင် အင်းစိန် ရ။
| စၟတ်တ္ၚဲ / သၞာံ | ကတဵုဒှ် |
|---|---|
| သေပ်တေမ်ဗါ ၁၉၈၇ | သြန် ဍုင် ပလီု ထောအ် (Demonetization) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် သြန် အိုတ် အာ။ |
| မာတ် ၁၉၈၈ | ကွးဘာ ဖုန်းမော် ချိုတ်၊ ပရေင်ဂစိုတ် လတူ ဒဒန် တံတားနီ။ |
| ဂျူလာင် ၂၃၊ ၁၉၈၈ | နေဝေန် နုတ် တိတ် နူ ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဆဂး စွံ လဝ် စိန်လွင်။ |
| အဝ်ဂေတ် ၈၊ ၁၉၈၈ | ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ အလုံ ဍုင် (၈၈၈၈) စတင်။ |
| သေပ်တေမ်ဗါ ၁၈၊ ၁၉၈၈ | ဒပ်ပၞာန် သီ အဝဵု (SLORC) ကေုာံ ပန် ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန်။ |
၅။ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ အလုံဍုင် ၈၈၈၈ (The 8888 Nationwide Uprising - August 1988)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၃၊ နေဝေန် လလောင်တြး နုတ် တိတ် နူ တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌ ဗော် မဆလ ရ။ ဆဂး ညး ဟီု ခြိီ လဝ် ဒဒှ်ရ "ယဝ်ရ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ကတဵုဒှ် မ္ဂး ဒပ်ပၞာန် ဟွံပန် လတူ ကျာ ပုဟ်၊ ပန် လတူ မၞိဟ် တပ်တပ် ရ"။ နေဝေန် ခါန်ကၞက် စိန်လွင် (Sein Lwin) မဒှ် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်ဂစိုတ် ကွးဘာ တအ် ဂှ် နဒဒှ် သမ္မတ တၟိ ရ။
ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ပၞောတ် တိတ် တုဲ၊ ခမဳသင်၊ ကွးဘာ၊ ကေုာံ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် လလောင်တြး ညံင် ဂွံ ထ္ၜး ဆန္ဒ မွဲစွံ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၈-၈-၁၉၈၈ ရ။ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဂှ်၊ မၞိဟ် ကိုတ် ပြင်င် ပ္ဍဲ လ္ဂုင်၊ မန္တလေး၊ မော်လမြိုင်၊ တောင်ကြီး ကေုာံ ဍုင် နာနာ တအ် တိတ် ကၠုင် ထ္ၜး ဆန္ဒ ရ။ ညးတအ် ယိုက် အလာံ ဒေါင်း (Peacock flag) ကေုာံ ဒယှ်ေ ဒွက် ကဗျ တဝ်စၞေဟ် ရ။
၆။ ပရေင်ပလီုပလာ် ကေုာံ ပရေင်ဂစိုတ် (Crackdown and Massacres)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စိန်လွင် မဒးဒုင် ကော်စ ယၟု "သမၠီု ဂစိုတ် လ္ဂုင်" (Butcher of Rangoon) ဂှ်၊ ပတိတ် အမိင် သွက်ဂွံ ပန် ဂစိုတ် ညးထ္ၜးဆန္ဒ တအ် နကဵု လွဟ် ပၞာန် ဇေတ်တ် ရ။
ပ္ဍဲ အကြာ အဝ်ဂေတ် ၈ ကဵု ၁၂၊ ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) တအ် ပန် စုတ် လတူ ဂကောံ မၞိဟ် မထ္ၜး ဆန္ဒ ၜိုဟ်ၜိုဟ်သြိုဟ်သြိုဟ် တအ် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင်၊ သီုကဵု မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် တအ် သ္ဒး ဒုင် ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ လတူ ဂၠံင် ရ။ ကွးဘာ ကေုာံ အစာဂဥုဲ မလွဳ ဒၟံင် ယဲ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ဇၞော် လ္ဂုင် (Yangon General Hospital) လေဝ် ဒး ဒုင် ပန် ကီု ရ။ စိန်လွင် သ္ဒး ဒုင် ဒေါအ် ဇူ ပ္ဍဲ အဝ်ဂေတ် ၁၂ ဟိုတ်နူ ဒြဟတ် ဍဵုဍိုက် အလုံ ဂၠးတိ။
၇။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် (Emergence of Aung San Suu Kyi)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် (Aung San Suu Kyi) ကောန်ဝုတ် သကိုပ်ဗိုလ် အံင်သာန် (Aung San) ဂှ် ကလေင် စိုပ် ဒၟံင် ဍုင်လ္ဂုင် သွက်ဂွံ လွဳ မိ ညး မယဲ ဒၟံင် ရ။[၄]
ညးဍုင်ကွာန် တအ် အာတ်မိက် ညံင် ညး ဂွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပေါဲပၠန်ဂတး ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ အဝ်ဂေတ် ၂၆၊ သၞာံ ၁၉၈၈၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် တွဟ် အရေဝ် ပ္ဍဲ ကြပ် ကျာ်လ္ဂုင် ကု ညးဍုင်ကွာန် ၜိုတ် ၅ ကိုတ် (Half a million) ပြင်င် ရ။ ညး ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် "ပေါဲဗတိုက် အလန် ဒုတိယ သွက် ဗၠးၜး ဍုင်" (Second struggle for national independence) ရ။ ကြဴနူ ဂှ်၊ ညး ဒက်ပတန် ဂကောံ ဂဥုပ် ကောန်ဂကူ သွက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (National League for Democracy - NLD) မွဲစွံ ကု သကိုပ်ပၞာန် တြေံ ဥူတင်ဦး ကေုာံ ဥူအောင်ကြီး ရ။
၈။ ပၞာန် သီအဝဵု SLORC (The SLORC Military Coup - September 18)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ အလဵုအသဳ ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် (ဒေါက်တာ မောင်မောင် ဒှ် သမ္မတ မွဲ လစုတ်) ကီုလေဝ်၊ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဟွံဒေါအ် အာ ရ။ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် (Administration) လီုလာ် အာ အလုံ ဍုင် တုဲ၊ ဂကောံ ကွးဘာ ကေုာံ ခမဳသင် တအ် ထိင်ဒဝ် လဝ် ဍုင်ကွာန် ရ။
ဆဂး ပ္ဍဲ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၈၊ သၞာံ ၁၉၈၈၊ ဒပ်ပၞာန် သီ ကေတ် အဝဵု အလုံ ဍုင် နကဵု လညာတ် ဒဒှ်ရ "သွက်ဂွံ ကလေင် ထိင်ဒဝ် တည်ငြိမ်ရေး" ရ။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စောမောင် (Saw Maung) လလောင်တြး ဒက်ပတန် ဂကောံ SLORC တုဲ ပတိတ် သၞောဝ် မာရှယ်လော (Martial Law) ရ။ ဒပ်ပၞာန် တအ် ပန် ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် တုဲ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဂှ် သ္ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် အာ အလုံစုံ ပ္ဍဲ ကၞောတ် ဂိတု သေပ်တေမ်ဗါ ရ။
၉။ ဖဵုသက်ရောက် ကေုာံ အကျိုးဆက် (Aftermath and Consequences)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈၈၈ ဝွံ ကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဝင် ဍုင်ဗၟာ -
- လၟိဟ် မချိုတ်: အတိုင် စရင် ဍုင်သ္အာင် မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် ၜိုတ် ၃,၀၀၀ စဵုကဵု ၁၀,၀၀၀ သ္ဒး ဒုင် ဂစိုတ် လဝ် ရ။ (အလဵုအသဳ ပၞာန် ဟီု လဝ် ဆ ၜိုတ် ရာ ပြင် သၟး)။
- ပရေင်ဒြေပ် ဒဴ: ကွးဘာ ကေုာံ ညးတဝ်စၞေဟ် လ္ၚီ ပြင်င် တအ် ဒြေပ် ဒဴ တိတ် အာ ဇရေင် ပယျဵု သေံ၊ ဒၞာဲ တိ ကေအေန်ယူ (KNU) ကေုာံ ဒက်ပတန် ဒပ် ကွးဘာ (ABSDF) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် နကဵု လွဟ်။
- မဲ ရုဲစှ် ၁၉၉၀: SLORC ကၠောန် ပေါဲရုဲစှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ NLD အံင်ဇၞး ဂွံ မဲ ၈၀% ပြင်င် ရ။ ဆဂး ဒပ်ပၞာန် ဟွံကဵု အဝဵု တုဲ ရပ် ကြိုင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် လတူ သ္ၚိ ရ။[၅]
၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ဝင် ၈၈၈၈ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Conclusion and Legacy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈၈၈ ဝွံ ဒှ် တိုင်တၟအ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ ခေတ်တၟိ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အခိင် ကာလ ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဍုင် (ဗၟာ ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင် သီုဖအိုတ်) ကောံသၟဟ် တုဲ တဝ်စၞေဟ် ကု သၞောတ် တၠအာဏာ ရ။
စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ လညာတ် စိုတ်ဓါတ် "၈၈" (88 Generation) ဝွံ ဆက် ဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံ ညးတဝ်စၞေဟ် ဥပမာ ကိုမင်းကိုနိုင် (Min Ko Naing) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဂှ် သ္ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် နကဵု လွဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပေါဲပၠန်ဂတး ရွှေဝါရောင် (Saffron Revolution - 2007) ကေုာံ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် နွေဦးတော်လှန်ရေး (Spring Revolution - 2021) ညံင် ဂွံ ဆက် တန်တဴ တဝ်စၞေဟ် အာ သွက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မာန် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Lintner, B. (1989). Outrage: Burma's Struggle for Democracy. Review Publishing, 92-105။
- ↑ Fink, C. (2001). Living Silence: Burma under Military Rule. Zed Books, 45-52။
- ↑ Tucker, S. (2001). Burma: The Curse of Independence. Pluto Press, 220-230။
- ↑ Boudreau, V. (2004). Resisting Dictatorship: Repression and Protest in Southeast Asia. Cambridge University Press, 190-205။
- ↑ Ferrara, F. (2003). Why Regimes Create Parties: The Dynamics of Party Institutionalization in Myanmar. Asian Survey, 58-72။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် (Aung San Suu Kyi)
- ဗော် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (National League for Democracy)
- သၞောတ် သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ (Burmese Way to Socialism)
- ပေါဲပၠန်ဂတး သၞာံ ၂၀၂၁ (2021 Myanmar coup d'état)