ပေါဲဗတိုက်ဍုင်မန်
| ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် (Mon-Burmese Wars) | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Part of ဝင် ပေါဲဗတိုက် အာရှအဂၞဲ | |||||||
ပေါဲဗတိုက် စိင် ဇၞော် (War elephants) မဒှ် နဲကဲ စက်ပၞာန် အဓိက ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် ကေုာံ ဗၟာ။ | |||||||
| |||||||
| Belligerents | |||||||
|
အေန်ပါယာမန်: • ဍုင်သဓီု • ဍုင်ဟံသာဝတဳ • ဍုင်မတ္တမ • ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင် |
အေန်ပါယာဗၟာ: • ဍုင်ဗုကာံ • ဍုင်အင်ဝ • ဍုင်တံင်ငူ • ဍုင်ကုန်းဘောင် | ||||||
| Commanders and leaders | |||||||
|
• သၟိင်မကုဋ • ရာဇာဓိရာဇ် • ဗညာဒရံ • သုရှင်တကာရွတ်ပိ • တၠညးဗညာဒလာ |
• အနဝ်ရထာ • မင်းခေါင် • မင်းရဲကျော်စွာ • တဗင်ရွှေထီး • ဘုရင့်နောင် • အလံင်ဘုရား | ||||||
ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် (အၚ်္ဂလိက်: Mon-Burmese Wars / Battles of the Mon Kingdom) ဝွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် အဆက်ဆက် မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် (ရးမည) ကေုာံ ဂကူဗၟာ မပဒတဴ ပ္ဍဲ လပါ် လတူ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် နူကဵု ခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကိုပ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ပြိုင်ပကာန် သွက်ဂွံ သီ ကေတ် အဝဵု အုပ်ဓလီု လတူ ဒေသ ၜဳဨရာဝတဳ (Irrawaddy valley)၊ သၞေဟ်က္ၜင် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ကပေါတ် သဘာဝ ဂမၠိုင် ရ။
ပ္ဍဲ ဝင် ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် မ္ဂး ပေါဲဗတိုက် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ (၁၃၈၅–၁၄၂၄) အကြာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုင်အင်ဝ၊ ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ (၁၇၅၂–၁၇၅၇) မဒှ် ပေါဲဗတိုက် လက်ကရဴ အိုတ် မပကဵု ညံင် အေန်ပါယာ မန် ဒး အုပ်နိဂီု အာ ရ။
၁. နိဒါန် ကေုာံ သဇိုင်ဝင် (Introduction & Historical Background)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် အာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ ဒေသ ရးမည မဒှ် ဒေသ ဌာန်တမ်မူလ ဂကူမန် တအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သၞေဟ်က္ၜင် မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဗၞိက် အကြာ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင်မန် တအ် ဝွံ သိုက်လှိုက် တဴ နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တေအ် ဂှ် ဂကူဗၟာ တအ် ဒက်ပ္တန် ကၠုင် ဍုင်ဗုကာံ (Bagan) တုဲ ညးတအ် နွံ ပၟိက် မိက်ဂွံ ဂွံ သၞေဟ်က္ၜင် ကေုာံ ဆက်စပ် ကု ဂၠးတိ မ္ၚး ရ။
ဟိုတ်နူ ပရေင် မၞုံ ပၟိက် လတူ အဝဵု ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဏအ် ရ ပေါဲဗတိုက် အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပၞာန် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် သီု ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် ကီု ရ။[၁]
၂. ပေါဲဗတိုက် ခေတ်သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ (Battles of Thaton and Bagan Era - 1057)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပေါဲဗတိုက် အဓိက ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၇ လတူ ဍုင်သဓီု (Thaton) ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင်အနဝ်ရထာ (Anawrahta) နူ ဍုင်ဗုကာံ အာတ် သၠပတ် ပိဋကတ် နူ သၟိင်မကုဋ (Manuha) မဒှ် သၟိင်ဍုင်သဓီု ရ။ သၟိင်မကုဋ တးပါဲ ထောအ် တုဲ သၟိင်အနဝ်ရထာ စှ်ေ ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင်သဓီု ရ။
ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် သဓီု ဒး ကျဟောမ် အာ တုဲ သၟိင်မကုဋ သီုကဵု ခမဳသင် မန်၊ အစာပါန်ခဳ၊ ကေုာံ သၠပတ် ပိဋကတ် ဂမၠိုင် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဍုင်ဗုကာံ ရ။ ၜိုန်ရ မန် တအ် ကျ အာ ပၞာန် ကီု လေဝ်၊ ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် မန် ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ လွှမ်းမိုး အာ လတူ ဍုင်ဗုကာံ ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。[၂]
၃. ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ (The Forty Years' War: Ava vs Pegu - 1385–1424)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ အေန်ပါယာ ဗုကာံ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၇ တုဲ၊ မန် တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဨကရာဇ် မန် တၟိ မကော် ဂး ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် ဗၟာ တအ် လေဝ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်အင်ဝ (Ava) ကီု ရ။
ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ရာဇာဓိရာဇ် (Rajadarit) နူ ဍုင်ဗဂေါ ကေုာံ သၟိင်ဃံင် (မင်းခေါင်) (Minkhaung I) နူ ဍုင်အင်ဝ ဂှ် ကတဵုဒှ် "ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ" မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ကု ပေါဲဗတိုက် ဇၞော် မွဲ အလန် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရာသဳ ဥတု ကသီု ကေုာံ ကညင် (Campaigns) မဂၠိုင် ကု အလန် ရ။
ရာဇာဓိရာဇ် ဝွံ စကာ နဲကဲ စက်ပၞာန် ဂၠုက် (Guerrilla tactics) ကေုာံ ပၞာန်ဍာ် ညံင်ဂွံ ဒစဵုဒစး ပၞာန်စိင် အင်ဝ ဗွဲမစိစောန် ရ။ အုပ်နိဂီု ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဂှ် လပါ် လဵု မွဲ လေဝ် ဟွံမာန် ကၠးကၠး တုဲ ဍုင်ဟံသာဝတဳ မင်မဲ အဝဵု ဇကု မာန် လဝ် အတိုင် တြေံ ရ。[၃]
၄. နဲကဲစက်ပၞာန် ကေုာံ လွဟ်လက်ချာ (Military Tactics and Weaponry)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် တအ် မ္ဂး [wikt:mnw:ပၞာန်|ပၞာန်] ဂှ် စကာ လဝ် နဲကဲ ကေုာံ လွဟ် တၞဟ်ဟ်သာ် ရ။
- ပၞာန်စိင် (War Elephants): စိင် ဝွံ ဒှ် ညံင်ရဴ ကွဳစက်ပၞာန် (Tanks) ခေတ် လၟုဟ် ကီု ရ။ ညးတအ် စကာ စိင် သွက်ဂွံ ပလီု ကၟာင် ဍုင် ကေုာံ ဗတိုက် အကြာ ဒပ်ပၞာန် သတြု ရ။
- ပၞာန်ဍာ် (Naval Fleet): ဟိုတ်နူ ရးမည ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ၜဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် တုဲ၊ ပၞာန်ဍာ် မန် တအ် ဂှ် နွံ အစောံစရာဲ ဇၞော် လောန် ရ။ က္ၜင်ပၞာန် (War boats) မန် တအ် ဝွံ ဗတိုက် ပ္ဍဲ ၜဳဨရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳသတိုင် မာန် ဗွဲမခိုဟ် ရ။
- လွဟ် ပၟတ် (Firearms): စိုပ် ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ဟိုတ်နူ ဆက်စပ် ကု ညးဗၞိက် ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) တုဲ မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ် စကာ ကၠုင် သေနာတ် သၠေက် (Matchlocks) ကေုာံ အမၠံက် (Cannons) တအ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ရ。[၄]
၅. ပေါဲဗတိုက် ခေတ်တံင်ငူ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (Toungoo-Hanthawaddy War - 1534–1541)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ခေတ်ထဝ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ လက်ထက် တၠညး မိစောဗု ကေုာံ ဓမ္မစေတဳ တုဲ၊ အေန်ပါယာ မန် စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် ပ္ဍဲ ဍုင်တံင်ငူ (Toungoo) တေအ် ဂှ် သၟိင် တဗင်ယှိုဲထဳ (Tabinshwehti) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဒြဟတ် ရ။
သၞာံ ၁၅၃၄ စဵုကဵု ၁၅၄၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် တံင်ငူ စှ်ေ ဗတိုက် ဍုင်ဟံသာဝတဳ မပကင်ရင် လဝ် နကဵု သၟိင် တၠညးဒကာရတ်ပိ (Takayutpi) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် မၞုံ ယၟု "ပေါဲဗတိုက် နောင်ရိုး" (Battle of Naungyo) ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ မအုပ်ကွပ် နကဵု ဘုရင့်နောင် (Bayinnaung) ဂှ် ဗတိုက် ဇၞး အာ ဒပ်ပၞာန် မန် မဇၞော် လောန် တုဲ သၟိင် မန် လေဝ် ဒး ကျဟောမ် အာ ရ။ ဍုင်ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ် တုဲ အေန်ပါယာ မန် ကိုပ်ကၠာ အလန် ဏအ် ဒး အုပ်နိဂီု အာ ရ။[၅]
၆. ပေါဲဗတိုက် ကလေင်ဂျိုင် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ကုန်းဘောင် (Konbaung-Hanthawaddy War - 1752–1757)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် တအ် ကလေင် ပုန်ကလိုက် တုဲ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy Kingdom) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် တအ် စိုပ် အာ အင်ဝ တုဲ သီ ကေတ် ဍုင်အင်ဝ မာန် လဝ် ရ။
ဆဂး ပ္ဍဲ လမ (Shwebo) တေအ် ဂှ် သၟိင် အလံင်ဖရာ အံင်ဇေယျ (Alaungpaya) ခၞံဗဒှ် တၞောဝ် ကုန်ဘံင် (Konbaung) တုဲ ကလေင် ဒစဵုဒစး ဗတိုက် မန် တအ် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် တုဲ ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် တအ် ထပက် စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၟဝ် စဵုကဵု စိုပ် ဗဂေါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် အလံင်ဘုရား သီ ကေတ် ဍုင်ဗဂေါ တုဲ သၟိင် တၠညးဗညာဒလ လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် မပလီုပလာ် ထောအ် ဂကူမန် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。[၆]
၇. ပေါဲဗတိုက် ဒၞာဲအဓိကဂမၠိုင် (Major Battlegrounds/Key Sieges)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဇယား ထ္ၜး ကဵု ပေါဲဗတိုက် အဓိက မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်မန် ကေုာံ ဗၟာ-
| သၞာံ | ယၟု ပေါဲဗတိုက် | မၞိဟ် ပါလုပ် (Combatants) | အကျိုးအဆက် (Result) |
|---|---|---|---|
| ၁၀၅၇ | ပေါဲဗတိုက် ဍုင်သဓီု | အနဝ်ရထာ vs. မကုဋ | ဍုင်သဓီု ကျ၊ ယေန်သၞာင် မန် စိုပ် ဗုကာံ။ |
| ၁၃၈၅–၁၄၂၄ | ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ | အင်ဝ vs. ဟံသာဝတဳ | သတိုင် (Stalemate)၊ ဟံသာဝတဳ မင်မဲ အဝဵု မာန်။ |
| ၁၅၃၈–၁၅၃၉ | ပေါဲဗတိုက် ဍုင်ဗဂေါ | တဗင်ယှိုဲထဳ vs. သုရှင်တကာရွတ်ပိ | ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ်၊ အေန်ပါယာ တံင်ငူ စတင်။ |
| ၁၅၃၉ | ပေါဲဗတိုက် နောင်ရိုး | ဘုရင့်နောင် vs. ဒပ်ပၞာန် မန် | မန် တအ် ကျဟောမ် အာ အဓိက။ |
| ၁၇၅၂ | ပေါဲဗတိုက် အင်ဝ | ဟံသာဝတဳ တၟိ vs. အင်ဝ | မန် တအ် သီ ကေတ် အင်ဝ မာန်။ |
| ၁၇၅၅ | ပေါဲဗတိုက် ဒဂုံ (လ္ဂုင်) | အလံင်ဘုရား vs. ဒပ်မန် | အလံင်ဘုရား သီ ကေတ် ဒဂုံ တုဲ ပြံင် ယၟု "ရန်ကုန်"။ |
| ၁၇၅၇ | ပေါဲဗတိုက် ပလီု ဍုင်ဗဂေါ | အလံင်ဘုရား vs. တၠညးဗညာဒလာ | ဗဂေါ လီုလာ်၊ အေန်ပါယာ မန် ဒး အုပ်နိဂီု သီုဖအိုတ်။ |
၈. ဖဵုအာစိုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Political and Economic Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် កេုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ မွဲ အာရှအဂၞဲ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ဍုင်မန် ပ္ဍဲ ရးမည ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ဍာ် (Maritime trade) မသိုက်လှိုက် အိုတ် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ တုဲ၊ သၞေဟ်က္ၜင် မပ္တံ ကု ဂၠေင်သြေင် (Syriam) ကေုာံ မတ္တမ တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ထောအ် ရ။
အဝဵု ပကင်ရင် ဂှ် ပြံင်စၠောအ် အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ (Upper Burma) တုဲ၊ ဂကူမန် ဂမၠိုင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ လပါ် ဍုင်သေံ (Ayutthaya and Siam) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် (Demographic shift) ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာ မတုပ် ညံင် ခေတ် လၟုဟ် ရ။[၇]
၉. အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Historical Legacy and Modern Remembrance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် ဂှ် အုပ်နိဂီု အာ လဝ် ကၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ဝင် ဏအ် ဂှ် ဆက် သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ စိုတ်ဓာတ် ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူဗၟာ တအ် ဏီ ရ။ ပရော ဝင် ပေါဲဗတိုက် အကြာ ရာဇာဓိရာဇ် ကေုာံ မင်းခေါင် ဂှ် ဒှ် ပရူ မဟီုတွံ စ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဝတ္ထု သီု ၜါ ဘာသာ ရ။
တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး ဂကူမန် တအ် ဝွံ ကလေင် သမ္တီ တ္ၚဲ ဒးဒုင် ကျ ပၞာန် (Fall of Hanthawaddy) နဒဒှ် တ္ၚဲ ဍာ်ရမတ် (Mon Memorial Day) တုဲ ညးတအ် ဆက် လွဳပရာ ညံင် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ဂကူမန် ဂွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပၠန် ရ။[၈]
၁၀. နိဿဲ ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References & External Links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Frank Cass & Co. Ltd.
- ↑ Aung-Thwin, M. (1985). Pagan: The Origins of Modern Burma. University of Hawaii Press.
- ↑ Fernquest, J. (2006). Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier Zone (1382–1427). SOAS Bulletin of Burma Research.
- ↑ Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland. Cambridge University Press.
- ↑ Phayre, Lt. Gen. Sir Arthur P. (1883). History of Burma (1967 ed.). London: Susil Gupta.
- ↑ Myint-U, Thant (2006). The River of Lost Footsteps—Histories of Burma. Farrar, Straus and Giroux.
- ↑ Symes, M. (1800). An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava. London: W. Bulmer and Co.
- ↑ South, A. (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge.
လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):
- ဝင် ပေါဲဗတိုက် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ အင်ဝ (YouTube) - လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေစး။
- Toungoo-Hanthawaddy War ကေုာံ Forty Years' War ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။