ပဳရမေတ်
ပဳရမေတ် (အၚ်္ဂလိက်: Pyramid) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် ဇၞော်မွဲ မနွံကဵု ဗီုပြင် မုက်မ္ၚး ပိကၠင် (Triangular) မတိုန် စုက်လုဲ အာ ဇရေင် က္ဍိုပ် စလောတ် မွဲ ပ္ဍဲ လပါ်လတူ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် သဇိုင် တမ် ဍေဟ်တအ် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် ပန်ကၠင် (Square) တုဲ၊ မုက် လပါ် ဍေဟ် ပန် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် ပိကၠင် ရ။ လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ လျိုင် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဍဵုစှ်ေ အာ လပါ် သဇိုင် သၟဝ် တုဲ မာန် တန်တဴ အာ သၞာံ ညိသ္ၚီ (Thousands of years) ရ။ [၁]
ပဳရမေတ် တအ်ဝွံ ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ခေတ်တမၠာ ဗွဲမဂၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt)၊ ဒေသ မဳသဝ်အမေရိက (Mesoamerica)၊ သူဒါန် (Sudan)၊ ကေုာံ ဍုင် ကြုက် (China) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ယၟု တုပ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ဍေဟ်တအ် ဂှ် တၞဟ်ခြာ အာ ရေင်သကအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပဳရမေတ် အလုံ ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "ပဳရမေတ်" (Pyramid) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ "pyramis" ($\pi\upsilon\rho\alpha\mu i\varsigma$) ရ။ နကဵု လညာတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဇဳအဝ်မေတြဳ (Geometry) မ္ဂး၊ ပဳရမေတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် 3D မနွံကဵု သဇိုင် (Base) ဗီုပြင် ပဝ်လဳဂေါန် (Polygon) မွဲ ကေုာံ မုက် ပိကၠင် မစုက် ကောံ အာ လပါ် က္ဍိုပ် (Apex) ရ။
ဟိုတ်နူကဵု လျိုင် မဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် တုဲ၊ လပါ် လတူ ဂှ် ဍောတ် စှ်ေ အာ အလဵုအလဵု ဂှ်ရ၊ လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ဟွံဒးဖေက် အန္တရာယ် ဒြဟတ် တိချဳ ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ ခေတ်တမၠာ မဟွံမဲ ကဵု ကပေါတ် ပသဲ ကေုာံ ကောန်ကရေတ် ခေတ်တၟိ ရ။
၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Origins and Historical Development)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လဒက်ပတန် မတုပ် ကဵု ပဳရမေတ် ပထမအိုတ် ဂှ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia) မကော်စ ဇိဂ်ဂူရတ် (Ziggurat) ရ။ ဇိဂ်ဂူရတ် တအ်ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် မသြိုင် လဝ် နကဵု တိဍိုတ် (Mud-brick) နကဵု ဗီုပြင် ကဆံင် ကဆံင် (Step structure) သွက်ဂွံ လ္ၚောဝ် ကျာ် ဒေဝတဴ တအ် ရ။
လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egypt)၊ ပ္ဍဲ အခိင် တၞောဝ်သၟိင် ၃ (Third Dynasty) (ၜိုတ် ၂၇၀၀ ဘဳသဳ) ဂှ်၊ အစာသြိုင်ခၞံ အေမ်ဟဝ်တေပ် (Imhotep) ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပဳရမေတ် ကဆံင် (Step Pyramid of Djoser) နကဵု တၟအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ နူကဵု ပဳရမေတ် ကဆံင် ဏအ် ပြံင်လှာဲ တုဲ လက္ကရဴ ဏအ် ဒှ် ကၠုင် ပဳရမေတ် မုက် ညဳ (True Pyramid) ညံင်ရဴ ပဳရမေတ် ဂဳဇာ ရ။
၃။ ပဳရမေတ် အဳဂျေပ် ဂမၠိုင် (Egyptian Pyramids)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပဳရမေတ် ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ် တအ်ဝွံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ်တအ် ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ သ္ပ ဂိုဟ် (Tombs) ကု သၟိင် ဖာရဝ် (Pharaohs) ကေုာံ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် သၟိင် တအ် ရ။ တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပဳရမေတ် တအ်ဝွံ ဒှ် စက် ယန္တရား သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် လမျီု သၟိင် တအ် စိုပ် ဇရေင် ကျာ်တ္ၚဲ ရာ (Ra) ရ။[၂]
ပဳရမေတ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပဳရမေတ် ဇၞော် ဂဳဇာ (Great Pyramid of Giza) မသြိုင်ခၞံ လဝ် သွက် သၟိင် ခူဖူ (Khufu) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အရာ မသှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲကဵု အရာ အသဝ် ၇ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တြေံ (Seven Wonders of the Ancient World) ရ။ ဍေဟ် နွံ သမၠုင် ၁၄၆.၆ မဳတာ ကိုပ်ကၠာ တေအ် တုဲ၊ စကာ လဝ် တၟအ် ကလောအ် ၜိုတ် ၂.၃ မဳလဳယာန် မွဲ ဓဝ် ရ။
၄။ ပဳရမေတ် မဳသဝ်အမေရိက (Mesoamerican Pyramids)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၞဟ်ခြာ နူကဵု အဳဂျေပ်၊ ပ္ဍဲကဵု တိုက် အမေရိက လပါ် လဒေါဝ် (Mesoamerica) မပ္တံကဵု ဂကူ မာယာ (Maya)၊ အာဇ်တက် (Aztec)၊ ကေုာံ အေန်ကာ (Inca) တအ် လေဝ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ပဳရမေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။
ပဳရမေတ် မဳသဝ်အမေရိက တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ပဳရမေတ် ကဆံင် (Step pyramids) တုဲ နွံကဵု ကဆံင် လှေကား တိုန် အာ စိုပ် လပါ် လတူ ရ။ လပါ် လတူ အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဘာကျာ် (Temple) သွက်ဂွံ ပူဇဴ ယဇ် ကေုာံ ကၠောန် သဘင် ဘာသာ ရ (ဟွံသေင် သွက် ဂိုဟ် သက်သက်)။ လဒက်ပတန် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဘာကျာ် ကူကူလ်ကာန် (Temple of Kukulcan) ပ္ဍဲ ဒေသ ချဳချေန် အဳတ်ဇာ (Chichen Itza) ကေုာံ ပဳရမေတ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ တဳအဝ်တဳဝါကာန် (Teotihuacan) ရ။
၅။ ပဳရမေတ် နူဗဳယာ ကေုာံ သူဒါန် (Nubian and Sudanese Pyramids)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သၠုင်ကျာ ဍုင် အဳဂျေပ်၊ ပ္ဍဲ ဒေသ မကော်စ နူဗဳယာ (Nubia) (တ္ၚဲဏအ် ဒှ် ဍုင် သူဒါန် Sudan) ဂှ်လေဝ် နွံကဵု ပဳရမေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ သၟိင် ဍုင် နူဗဳယာ (Kingdom of Kush) တအ်ဝွံ ကေတ် စၠောအ် ယေန်သၞာင် သြိုင် ပဳရမေတ် နူ အဳဂျေပ် တုဲ သြိုင်ခၞံ လဝ် ပဳရမေတ် အပိုင် ညးတအ် ရ။
ပဳရမေတ် နူဗဳယာ တအ်ဝွံ နွံ လၟိဟ် ဂၠိုင် နူ အဳဂျေပ် ဏီ ရ (ၜိုတ် ၂၂၀ မ) ဆဂး ဍေဟ်တအ် နွံ ဇမၞော် ဍောတ် နူ ကေုာံ နွံကဵု လစွံ မက္ဍင် (Steeper) နူ အဳဂျေပ် ရ။ ပဳရမေတ် တအ် ဏအ်ဝွံ သြိုင် လဝ် သွက်ဂွံ သ္ပ ဂိုဟ် သၟိင် ကေုာံ မိဖုရား တအ် ပ္ဍဲ အကြာ ၈၀၀ ဘဳသဳ ကဵု ၃၀၀ အေဒဳ ရ။
၆။ ပဳရမေတ် အာရှ ကေုာံ ဒေသတၞဟ် (Asian and Other Pyramids)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လဒက်ပတန် မတုပ် ကဵု ပဳရမေတ် ဂှ် ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ လ္ၚဵု ကီု ရ -
- ဍုင် ကြုက်: သၟိင် အေန်ပါယာ ကြုက် တမၠာ တအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ဂိုဟ် တိ ဗီုပြင် ပဳရမေတ် ပန်ကၠင် ရ။ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂိုဟ် သၟိင် ဇၞော် ချင်ၐဳဟွမ် (Qin Shi Huang) မနွံ ဇရေင် ပၞာန် တိစံင် (Terracotta Army) ရ။[၃]
- အေန်ဒဝ်နဳယှာ: ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် မဂါလစ် (Megalithic) ဒေသ ဂျာဗာ ကေုာံ သုမာတြာ၊ ညးတအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် လဒက်ပတန် တၟအ် ကဆံင် မကော်စ ပန်ဒေန် ဗေရွန်ဒက် (Punden Berundak) မတုပ် ကဵု ပဳရမေတ် ကဆံင် ရ။ လဒက်ပတန် ဘာကျာ် ဗဝ်ရဝ်ဗူဒူ (Borobudur) လေဝ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဗီုပြင် ဏအ် ကီု ရ။
၇။ နဲကဲ လဒက်ပတန် ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Construction Methods and Engineering)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗီုလဵု ညးတမၠာ တအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ပဳရမေတ် အဳဂျေပ် (ဗွဲတၟေင် ပဳရမေတ် ဇၞော်) ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဂှ် ဒှ် လိက်ပဟ် (Mystery) အဓိကအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ရ။
| လညာတ် သဳအိုရဳ | ပသောင်ကလး (Explanation) | သက်သဳ ကေုာံ လွပ် |
|---|---|---|
| သဳအိုရဳ လျောဝ်တိုန် (Ramp Theory) | စကာ ဒဵုတိ လျောဝ် လပါ်မ္ၚး သွက်ဂွံ ဓဇက် တိုန် တၟအ် ကလောအ် ဂမၠိုင် လပါ် လတူ။ | သက်သဳ ဂၠိုင်အိုတ်။ ဒဵုတိ လျောဝ် ဂှ် မာန် ဒှ် လျောဝ် တပ် ဟွံသေင်မ္ဂး လျောဝ် ဂေတ် ခန္ဓာ။ |
| သဳအိုရဳ စက် ဓဇက် (Levering Theory) | စကာ ကိရိယာ ဆု သွက်ဂွံ ယိုက် တၟအ် မွဲ ကဆံင် တုဲ မွဲ ကဆံင်။ | အစာဝင် ဂရိတ် ဟေရဝ်ဒဝ်တတ် (Herodotus) ချူ သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ လိက် ညး။ |
| သဳအိုရဳ ဍာ် (Water Shaft Theory) | စကာ ဒြဟတ် ဍာ် ကေုာံ သၞောတ် တိုက် ဍာ် သွက်ဂွံ ယိုက် တၟအ် လပါ် လတူ။ | သက်သဳ အောန်၊ ဆဂး ဍာ် ဂှ် စကာ လဝ် သွက်ဂွံ ဓဇက် တၟအ် လတူ ဗတဳ ညံင်ဂွံ လောဲ။ |
ညးမသြိုင်ခၞံ တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဍိက် (Slaves) အတိုင် ပုံအာဂီု ဟီုလဝ် ပုဟ်။ သုတေသန ခေတ်တၟိ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ကောန်ကမၠောန် မနွံ ပညာ (Skilled workers) မဂွံ ဒုင် သြန် ကေုာံ ဒၞာဲ မံင်စံင် နူကဵု သၟိင် ဖာရဝ် တအ် ရ။
၈။ သင်္ကေတ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ (Symbolism and Religious Significance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပဳရမေတ် တအ်ဝွံ နွံကဵု သင်္ကေတ ပရေင်ဘာသာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ပ္ဍဲ အဳဂျေပ်၊ ဗီုပြင် ပဳရမေတ် ဂှ် စၞးပြု လဝ် ဇရေင် လျး တ္ၚဲ မစှ်ေ ကၠုင် နူ အကး တုဲ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် လမျီု သၟိင် ဖာရဝ် တအ် ဂွံ တိုန် အာ ဇရေင် ကျာ်တ္ၚဲ ရာ မာန် ရ။ တၟအ် လပါ် လတူ အိုတ် (Pyramidion) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ထောပ် လဝ် နကဵု ထဝ် သွက်ဂွံ တၟး ပ္ဍဲ အခိင် တ္ၚဲ တိုန် ရ။[၄]
ပ္ဍဲကဵု မဳသဝ်အမေရိက၊ ပဳရမေတ် ဂှ် စၞးပြု လဝ် ဒဵု သဘာဝ (Sacred mountains) မဒှ် ဒၞာဲ မဆက်စပ် အကြာ လောက မၞိဟ် ကဵု လောက ဒေဝတဴ (Axis mundi) ရ။ ကဆံင် တအ် ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ကဆံင် ဘုံ အကး ဂမၠိုင် တုဲ၊ ပရေင်ပူဇဴ ယဇ် လတူ က္ဍိုပ် ဂှ် ကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ မင်မဲ စက္ကဝါ ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။
၉။ ပဳရမေတ် ခေတ်တၟိ (Modern Pyramids)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗီုပြင် ပဳရမေတ် ဝွံ ဆက်တုဲ ကဵု သြဇာ လတူ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ခေတ်တၟိ (Modern architecture) ကီု ရ။
- ပဳရမေတ် လူဗာ (Louvre Pyramid): သြိုင်ခၞံ လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ (Paris) နကဵု အစာ ပုံစံ I. M. Pei ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉။ ဍေဟ်ဝွံ သြိုင် လဝ် နကဵု မှန် ကေုာံ ပသဲ တုဲ ဒှ် တြင် လုပ် တိုက်ထ္ၜးပျး လူဗာ ရ။
- ဟဝ်တေဝ် လူဇြဝ် (Luxor Hotel): နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် လပ်ဗေဂတ် (Las Vegas) တုဲ ဒှ် ဟဝ်တေဝ် ဗီုပြင် ပဳရမေတ် မသြိုင် လဝ် အတိုင် ဗီုပြင် ပဳရမေတ် အဳဂျေပ် ရ။
- ပဳရမေတ် ဝေါလ်တာ (Walter Pyramid): ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် California State University, ဒှ် ဌာန် ဝေင် ဇြဟတ် ဗီုပြင် ပဳရမေတ် ဇၞော် မွဲ ရ။
လဒက်ပတန် ခေတ်တၟိ တအ်ဏအ် စကာ ဗီုပြင် ပဳရမေတ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု ဓဝ်ခိုင်ကၠိုက်၊ ဂုဏ်ကျာ်သြဳ၊ ကေုာံ သြဇာ ဝင် မဇၞော် ရ။
၁၀။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (Preservation and World Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပဳရမေတ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (World Heritage Sites) နကဵု ဂကောံ ယူနက်သကဝ် (UNESCO) ရ။[၅]
ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပဳရမေတ် တအ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
- ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ: ဥတု မပြံင်လှာဲ၊ ကျာ ကေုာံ ဗတဳ မပသ တၟအ်။
- ပရေင်လီုလာ် နူ မၞိဟ်: ပရေင်ခါဲ ဂၠာဲ ထဝ်သြန် ကမၠတ် (Looting) ပ္ဍဲ အခိင် အတိတ်၊ ကေုာံ လၟိဟ် ကၟုဲ မဂၠိုင် လောန် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်။
- ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်: ဍုင် မဇၞော်တိုန် ညန် ကၠုင် ကဵု ဒေသ တြေံ (Urban encroachment) မပ္တံကဵု ပ္ဍဲ ဍုင် ကိုင်ရဝ် (Cairo) ရ။
သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ်၊ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် စကာ လဝ် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု ဒရုန်း (Drones) ကေုာံ လေဇာ 3D Scanning သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ပြင်ဆင် ပဳရမေတ် ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Lehner, M. (1997). The Complete Pyramids: Solving the Ancient Mysteries. Thames & Hudson, 10-15။
- ↑ Shaw, I. (2003). The Oxford History of Ancient Egypt. Oxford University Press, 85-90။
- ↑ Manzanilla, L. (1997). Emergence and Change in Early Urban Societies. Plenum Press, 150-155။
- ↑ Wilkinson, R. H. (2000). The Complete Temples of Ancient Egypt. Thames & Hudson, 70-75။
- ↑ Memphis and its Necropolis – the Pyramid Fields from Giza to Dahshur. UNESCO World Heritage Centre.
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အဳဂျေပ် (Egypt)
- မာယာ (Maya civilization)
- အေမ်ဟဝ်တေပ် (Imhotep)
- အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (World Heritage Site)