ပျူ
ပျူ (Pyu)၊ တိရ်စူ (Tircul) | |
|---|---|
 သြန်ထကောတ် ခေတ်ပျူ (Pyu coins) | |
| ဒေသ ဂကောံမၞိဟ် မပဒတဴဂၠိုင် | |
| အရေဝ်ဘာသာ | |
| ဘာသာပျူ (Pyu language) | |
| ဘာသာမစ္ၜုဲစ္ၜော် | |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ၊ မဟာယာန၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ သဘာဝ | |
| တၞောဝ်ဂကူ | |
| ဗၟာ၊ မန် (ဒွါရဝတဳ)၊ ကောန်ဂကူ တိဗေတ်-ဗၟာ တၞဟ် |
ဂကူပျူ (အၚ်္ဂလိက်: Pyu; ဗၟာ: ပျူလူမျိုး) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ဝင် ကြုက် တအ် မလေပ် ကော်စ တိရ်စူ (Tircul) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဂကူတြေံ မွဲ မလုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ် တိဗေတ်-ဗၟာ (Tibeto-Burman) တုဲ၊ မပဒတဴ လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ လဒေါဝ် ဍုင်ဗၟာ ဇိုင် ၜဳဨရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳစစ်တောင်း နူကဵု အကြာ ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (2nd century BCE) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ဗုကာံ လပါ် စ (၁၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ) ရ။
ဂကူပျူ တအ် ဝွံ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် "ဍုင်ပျူဂမၠိုင်" (Pyu city-states) မၞုံ ကု သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင် ဗၞိက်၊ ပရေင် သိုက်သၠိုင်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် သာသနာ ဗွဲမဇၞော်မောဝ် တုဲ၊ ညးတအ် ဒှ် ဂကူ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဍုင်ဗၟာ လပါ် လတူ ရ။
၁။ ဝင် ကေုာံ တမ်ရိုဟ် (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုင် သုတေသန ဝင် မ္ဂး၊ ဂကူပျူ တအ် ဝွံ ညးတအ် ပြံင်စိုပ် ကၠုင် နူကဵု ဒေသ ဍုင်ကြုက် လပါ် သၠုင်ကျာ (ဒေသ ယူနန် လၟုဟ်) တုဲ စှ်ေ ကၠုင် အတိုင် ကြုင် ၜဳဨရာဝတဳ ရ။ ညးတအ် စိုပ် ကၠုင် ဒေသ လဒေါဝ် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ပံင်နှဴ ကု ကောန်မၞိဟ် ဒေသ တြေံ (Austroasiatic) တအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် ကၠုင် ဍုင် ကွာန် ရ။
အတိုင် လိက်စၟတ်သမ္တီ ဝင် ကြုက် မၞုံ ယၟု "တာင်" (Tang Dynasty) မ္ဂး၊ ဂကူပျူ တအ် ဂှ် ညးတအ် နွံ ကု ဍုင်ဇၞော် ဍုင်ဍောတ် သီုဖအိုတ် ၁၈ ဍုင် တုဲ၊ ဍုင် တအ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ကၟာင် ဍုင် သိုင် လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ အုတ် ခိုင်င် ကၠိုက်က် ရ။
၂။ ဍုင်ပျူ အဓိကဂမၠိုင် (Major Pyu City-States)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပျူ ဂမၠိုင် ဂှ် ဍုင် မပြာကတ် ကေုာံ သၟာသုတေသန တအ် မခါဲ ဆဵု လဝ် ဍာံဍာံ ဂှ် နွံ ၃ ဍုင် အဓိက ရ-
- ဍုင် ဗိဿနိုး (Beikthano): နွံ ပ္ဍဲ ခရိုင် တောင်တွင်းကြီး တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဍုင်ပျူ တြေံ အိုတ် မွဲ ရ (အကြာ ၁ ဗွဝ်ကၠံ လပါ် စ စဵုကဵု ၅ ဗွဝ်ကၠံ)။ ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ဆဵု ဂွံ တိုက် သိုင် လဝ် နကဵု အုတ်၊ လွဟ် ပသဲ၊ ကေုာံ အခိုက် စံင် ဇုတ် ရ။
- ဍုင် ဟန်လင်း (Hanlin): နွံ ပ္ဍဲ ခရိုင် ရွှေဘို၊ ဒေသ ဝက်လက်။ ဍေံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် ပ္ဍဲ အကြာ ၇ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ကျာ်သြဳ ဍုင် ဒှ် ပရေင် ဗၞိက်၊ ပရေင် ကၠောန် ၜဵု တုဲ စိုပ် အလဵု ဍေံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ဟိုတ်နူ ပၞာန် နန်ကျဴ တအ် ဗတိုက် ရ။
- ဍုင် သြဳက္သေတြ (Sri Ksetra): နွံ ကြပ် ကု ဍုင် ပြည် လၟုဟ် တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဍုင်ပျူ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ စိုပ် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ၇ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ သြဳက္သေတြ ဂှ် သိုက်သၠိုင် ဗွဲမလောန် တုဲ ဆဵု ဂွံ ကျာ်စေတဳ ဂမၠိုင်၊ ရုပ် ပဋိမာရုပ်၊ လိက်တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
တင်စၟတ်: ဍုင်ပျူ သီု ၃ ဍုင် ဝွံ ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဝင် ဂၠးတိ (UNESCO World Heritage Site) ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၁၄ ရ။
၃။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ (Culture and Religion)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင် ပတှ်ေ ဘာသာ: ဂကူပျူ တအ် ဂှ် ညးတအ် ဒုင် ကေတ် လဝ် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (ဗွဲတၟေင် ထေရဝါဒ) ကေုာံ ဘာသာ ဟိန္ဒူ နူကဵု ဍုင် အိန္ဒိယ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် သြဳက္သေတြ မ္ဂး ဆဵု ဂွံ သ္ၚိ ဌာန သာသနာ ကေုာံ စေတဳ (ဥပမာ - ဘောဘောကြီး စေတဳ) မသိုင် လဝ် နကဵု အုတ် ခိုင်င် ကၠိုက်က် ရ။
- အခိုက် စံင် ဇုတ် (Urn Burials): အခိုက် တၟေင် ဂကူပျူ မွဲ ဂှ် ညးတအ် ဟွံတိုပ် ဇွ၊ ညးတအ် စံင် ထောအ် ဇွ တုဲ စုတ် လဝ် ဇုတ် ကေုာံ ပြာ် ပ္ဍဲကဵု ကြိုတ် (Urns) ဟွံသေင်မ္ဂး ဖလား အုတ်၊ ဖလား သရိုတ် တုဲ သီ လဝ် လပါ် မ္ၚး ဍုင် ရ။
- ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗၞိက်: ညးတအ် စကာ "သြန် ထကောတ်" (Pyu coins) မကၠောန် လဝ် နကဵု သြန် ကေုာံ သရိုတ်၊ မၞုံ ကု ရုပ် သင်္ကေတ သာသနာ မပ္တံကဵု ဘဒ္ဒပဳဌ၊ သၟိင် တ္ၚဲ တအ် ရ။ ဍုင်ပျူ ဂှ် ဒှ် ဒတန် ဗၞိက် အကြာ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဍုင် အိန္ဒိယ ရ။
၄။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Language and Script)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အရေဝ်ပျူ: ဍေံ ဒှ် အရေဝ် မလုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ တိဗေတ်-ဗၟာ တုဲ၊ ကြပ် တုပ် ကု အရေဝ် ဗၟာ ကေုာံ အရေဝ် ကောန်ဍုင်အရင် လပါ် ဒဵု လ္ၚဵု တအ် ရ။
- လိက်ပျူ: ဂကူပျူ တအ် လွဳ ကေတ် အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ နူကဵု အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ (Kadamba script) တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် လိက်ပျူ ရ။ လိက်ပျူ ဂှ် ညးတအ် ချူ လဝ် ပ္ဍဲ လိက်တၟအ်၊ ပြကိုဟ် ထဝ်/သြန် ကေုာံ လတူ ကြိုတ် ဇုတ် တအ် ရ။
- လိက်တၟအ် မျစေဒဳ (Myazedi Inscription): ၜိုန်ရ ဍုင်ပျူ လီု အာ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ဗုကာံ (၁၁၁၃ အေဒဳ) မ္ဂး ညးတအ် ဆက် ချူ စကာ လိက်ပျူ နဒဒှ် ဘာသာ စၟတ်သမ္တီ ဝင် မွဲ ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် မျစေဒဳ (မချူ လဝ် နကဵု လိက် ၄ ဘာသာ - ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ) ဏီ ရ။
၅။ ပရေင် လီုလာ် ကေုာံ ပရေင် ကၠေအ်ကၠက် (Decline and Assimilation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်ပျူ တအ် ဝွံ စိုပ် လပါ် ၉ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ဍေံတအ် ဍိုန်လျ အာ ဟိုတ်နူကဵု ဒး ဒုင် ဗတိုက် နူကဵု ပၞာန် ဒပ် ကြုက်-တိဗေတ် နူကဵု ရးနိဂီု နန်ကျဴ (Nanzhao) မၞုံ ပ္ဍဲ ယူနန် ရ။ ဒပ် နန်ကျဴ တအ် သီ ကေတ် ဍုင် ဟန်လင်း တုဲ ရပ် ဏာ ကောန်ဍုင် သၟာ အနုသုခုမ ပျူ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
ကြဴနူ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ၉-၁၀ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး၊ ဂကူ ဗၟာ (Bamar) တအ် ပြံင်စှ်ေ ကၠုင် နူကဵု လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ စ ဒက်ပ္တန် ကၠုင် ဍုင် ဗုကာံ (Bagan) ရ။ ဂကူပျူ မသှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် တအ် ဂှ် ပံင်နှဴ အာ ကု ဂကူ ဗၟာ သိုက်သိုက် သာသာ တုဲ၊ စိုပ် ၁၁-၁၂ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ယၟု မဟီုမ္ဂး "ပျူ" ဂှ် လဟီုခေတ် တုဲ ကၠေအ်ကၠက် အာ နူကဵု ဝင်၊ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဂကူ ဗၟာ အလုံ မွဲ အိုတ် ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဂကူမန် (Mon people)
- ဍုင်သြဳက္သေတြ
- ဒွါရဝတဳ (Dvaravati)
- ဗုကာံ (Bagan)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Aung-Thwin, Michael (2005). The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma. University of Hawaii Press.
- Hudson, Bob (2004). The Origins of Bagan: The archaeological landscape of Upper Burma to AD 1300. University of Sydney.
- Luce, G.H. (1985). Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History. Oxford University Press.