ပြက္ခဒိန် ဂရဳဂေါရဳယာန်

ပြက္ခဒိန် ဂရဳဂေါရဳယာန်

ဂကူပြက္ကဒါန်	သောလာ (တိုင်သၟိင်တ္ၚဲ)

ပြက္ခဒိန် ဂရဳဂေါရဳယာန် (အၚ်္ဂလိက်: Gregorian calendar) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပြက္ခဒိန် မစကာ ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး အလုံ လိုက် မွဲ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ ပြက္ခဒိန် ဝွံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ပလေဝ်ပလေတ် ကလေင် စၟတ်သမ္တီ ပြက္ခဒိန် ဂျူလဳယာန် (Julian calendar) တုဲ၊ သၟိင်သင်္ဂရာဇ် သာသနာ ခရေတ် ပုပ် ဂရဳဂေါရဳ မရနုက်ကဵု ၁၃ (Pope Gregory XIII) စၟတ်သမ္တီ ပြေင်ဖျေဟ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗါ သၞာံ ၁၅၈၂ ရ။ ပြက္ခဒိန် ဝွံ ဒှ် ပြက္ခဒိန် သောလာ (Solar calendar) မရံင် ကဵု လၟေင် ဂၠံင် ဂၠးတိ မဂေတ် ဗိုတ် တ္ၚဲ တုဲ ဖျေဟ် လဝ် သၞောတ်ဝ် လၟိဟ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။

၁။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ် မဂွံ ပလေဝ်ပလေတ်

ပြက္ခဒိန် ဂျူလဳယာန် တြေံ မစကာ ကၠုင် နူ ခေတ် သၟိင် ဂျူလဳယေတ် သဳဇာ (Julius Caesar) ဂှ်၊ မွဲ သၞာံ မ္ဂး နွံ ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ တုဲ ဍေံ ဂၠိင် လောန် အာ နူကဵု သၞာံ သောလာ ဇေတ်တ် ၜိုတ် ၁၁ မိနေတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကာလ စိုပ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ တ္ၚဲ အဳကွေတ်နံက် (Vernal equinox - တ္ၚဲ ကဵု ဗတံ ဇမၠိင် တုပ်) မဒှ် တ္ၚဲ အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ သဘင် အဳသတာ (Easter) သာသနာ ခရေတ် ဂှ်၊ ဍေံ ဆုတ်ယုတ် လွာဲ အာ ၜိုတ် ၁၀ တ္ၚဲ ရ။

သွက်ဂွံ ပလေဝ် အာ ဟိုတ် ယောင်ယာ ဏအ် တုဲ သၟိင်သင်္ဂရာဇ် ပုပ် ဂရဳဂေါရဳ မရနုက်ကဵု ၁၃ ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပြက္ခဒိန် တၟိ အတိုင် လညာတ် တၠပညာ သင်္ချာ မၞုံ ယၟု အလောဲသဳယေတ် လဳလဳယေတ် (Aloysius Lilius) ရ။ ကာလ စ စကာ ပြက္ခဒိန် တၟိ ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၈၂ ဂှ်၊ ညးတအ် ဒး ပလီု ထောအ် ၁၀ တ္ၚဲ နူကဵု ဂိတု အံက်တဝ်ဗါ တုဲ (အံက်တဝ်ဗါ ၄ တုဲ ဆက် အာ အံက်တဝ်ဗါ ၁၅ လွာဲဂှ်) ရ။

၂။ သၞောတ်ဝ် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သၞာံထပ် (Leap Year)

ပြက္ခဒိန် ဂရဳဂေါရဳယာန် ဝွံ မွဲ သၞာံ မ္ဂး နွံ ၁၂ ဂိတု ကေုာံ လၟိဟ် တ္ၚဲ သီုဖအိုတ် ၃၆၅ တ္ၚဲ (ပ္ဍဲ သၞာံ ဓမ္မတာ) ရ။ ဆဂး သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လၟိဟ် တ္ၚဲ ညံင် ဂွံ ညဳ ကု လၟေင် ဂၠးတိ ဂေတ် တ္ၚဲ ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ်ဝ် သၞာံထပ် (Leap year) မနွံ ၃၆၆ တ္ၚဲ (ထပ် စုတ် မွဲ တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ) ရ။

သၞောတ်ဝ် သၞာံထပ် ပြက္ခဒိန် ဂရဳဂေါရဳယာန် မ္ဂး-

• သၞာံ မစသိုင် ပြေ ကု ၄ မ္ဂး ဒှ် သၞာံထပ် ရ။ (ဥပမာ - ၂၀၂၀၊ ၂၀၂၄၊ ၂၀၂၈)
• ဆဂး သၞာံ မစသိုင် ပြေ ကု ၁၀၀ မ္ဂး ဟွံ ဒှ် သၞာံထပ် ရ။ (ဥပမာ - ၁၇၀၀၊ ၁၈၀၀၊ ၁၉၀၀ တအ် ဂှ် ဟွံ ဒှ် သၞာံထပ်)။
• ဆဂးပၠန် သၞာံ မစသိုင် ပြေ ကု ၄၀၀ မ္ဂး ကလေင် ဒှ် သၞာံထပ် ပၠန် ရ။ (ဥပမာ - ၁၆၀၀၊ ၂၀၀၀၊ ၂၄၀၀ တအ် ဂှ် ဒှ် သၞာံထပ်)။

ဟိုတ်နူ သၞောတ်ဝ် ဏအ် တုဲ ပြက္ခဒိန် ဂရဳဂေါရဳယာန် ဝွံ မွဲ သၞာံ မ္ဂး နွံ လၟိဟ် တ္ၚဲ သမၠီု ၃၆၅.၂၄၂၅ တ္ၚဲ တုဲ ဍေံ ကြပ် ညောန် ကု သၞာံ သောလာ ဇေတ်တ် (၃၆၅.၂၄၂၂ တ္ၚဲ) လောန် ရ။ ဒး ကေတ် အခိင် ၜိုတ် ၃,၃၀၀ သၞာံ မှ ဍေံ တၞဟ်ခြာ အာ မွဲ တ္ၚဲ ရ။

၃။ လၟေင် ဂိတုဂမၠိုင်

ပြက္ခဒိန် ဂရဳဂေါရဳယာန် ဝွံ နွံ ၁၂ ဂိတု အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

1. ဇာန်နဝါရဳ (January) - ၃၁ တ္ၚဲ
2. ဖေဖဝ်ဝါရဳ (February) - ၂၈ တ္ၚဲ (၂၉ တ္ၚဲ ပ္ဍဲ သၞာံထပ်)
3. မာတ် (March) - ၃၁ တ္ၚဲ
4. ဨပြဳ (April) - ၃၀ တ္ၚဲ
5. မေ (May) - ၃၁ တ္ၚဲ
6. ဂျောန် (June) - ၃၀ တ္ၚဲ
7. ဂျူလာင် (July) - ၃၁ တ္ၚဲ
8. အဝ်ဂေတ် (August) - ၃၁ တ္ၚဲ
9. သေပ်တေမ်ဗါ (September) - ၃၀ တ္ၚဲ
10. အံက်တဝ်ဗါ (October) - ၃၁ တ္ၚဲ
11. နဝ်ဝေမ်ဗါ (November) - ၃၀ တ္ၚဲ
12. ဒဳဇြေမ်ဗါ (December) - ၃၁ တ္ၚဲ

၄။ ပရေင် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ

• ဍုင် ကာတ္တလေတ်: ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍုင် မလျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ ခရေတ် ကာတ္တလေတ် ဗီုကဵု ဍုင် သပိန်၊ ပဝ်တူဂြဳ၊ ပြင်သေတ် ကေုာံ အဳတလဳ တအ် စကာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၈၂ ရ။
• ဍုင် ပရဝ်တေတ်သတာန်: ဍုင် မလျိုင်ပတှ်ေ ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestant) ဗီုကဵု ဍုင် ဗြိတိန် ကေုာံ ကဝ်လဝ်နဳ ဍေံ တအ် (သီုကဵု အမေရိကာန်) ဂှ် ပြံင်လှာဲ စကာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ရ (အခိင် ဂှ် ဒး ပလီု ထောအ် ၁၁ တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ညဳ ကု ဍုင် တၞဟ်)။
• ဍုင် အံက်သဝ်ဒံက်: ဍုင် ရုရှာ (Russia) ဂှ် ပြံင်လှာဲ စကာ ကြဴနူ ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု သၞာံ ၁၉၁၈ တုဲ၊ ဍုင် ဂရိတ် (Greece) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၃ ရ။
• ခေတ် လၟုဟ်: ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (သီုကဵု အာယှ ကေုာံ အာဖရိက) တအ် စၟတ်သမ္တီ စကာ ပြက္ခဒိန် ဏအ် နဒဒှ် ပြက္ခဒိန် တရာဝ်ဝင် အလဵုအသဳ ကေုာံ သွက် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် စၠောအ် ဍုင် ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• ပြက္ခဒိန်
• ပြက္ခဒိန် ဂျူလဳယာန်
• သၞာံထပ်

နိဿဲ

• Richards, E. G. (1998). Mapping Time: The Calendar and its History. Oxford University Press.
• Doggett, L. E. (1992). "Calendars". In Seidelmann, P. K. (ed.). Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac.