ပြဝေဏဳ
ပြဝေဏဳ (အၚ်္ဂလိက်: Tradition) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက်၊ ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မကၠောန်ပ ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဇုဇဗဴလ တုဲ မဆက် တြးပတိတ် (Transmitted) ကဵု အဆက် ကောန်စဴ ကောန်စေက် တအ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ မွဲမွဲ ရ။ ပြဝေဏဳ ဝွံ နွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ သင်္ကေတ အဓိပ္ပါယ် မဇြိုဟ်နက် တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Identity) သွက် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပြဝေဏဳ တအ် တန်တဴ ကၠုင် နူ အတိတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အာ အတိုင် အကာဲအရာ ခေတ်ကာလ မာန် ရ။[၁]
ပြဝေဏဳ ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် မပ္တံကဵု သဘင် ကၞာ၊ ပရေင်ဘာသာ၊ အခိုက် ကၠောန် သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တအ် ရ。 လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပြဝေဏဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ သဳအိုရဳ (Theory)၊ ကေုာံ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "ပြဝေဏဳ" ပ္ဍဲ ဘာသာမန် ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ပါဠိ (Pali) မကော်စ "ပဝေဏဳ" (Paveṇī) မဂွံအဓိပ္ပါယ် အဆက်အစပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်အလိုက် မဆက်ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဝေါဟာရ "Tradition" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) "tradere" မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေင်အပ်ပြာပ် (To hand over) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကဵု ပလံင် ရ။
နကဵု သၞောတ် ပညာ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) မ္ဂး၊ ပြဝေဏဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင်ကဵု ယေန်သၞာင် (Culture) မဒးဒုင် အပ်ပြာပ် လဝ် နူကဵု အတိတ် ရ။ ဆဂး အရာ သီုဖအိုတ် မကၠောန် ကၠုင် နူ အတိတ် ဂှ် ဟွံဒှ် ပြဝေဏဳ ဖအိုတ် ရ။ အရာ မဒှ် ပြဝေဏဳ ဇေတ်တ် ဂှ် ဒးနွံ ကဵု တင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ၚုဟ်မး သွက် မၞိဟ် ခေတ် လၟုဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ အာ ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လညာတ် ပြဝေဏဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် မွဲစွံ ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂကောံမၞိဟ် (Human societies) တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ ဂကောံမၞိဟ် တအ် စကာ ပြဝေဏဳ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သၞောတ်ဝ်၊ သွက်ဂွံ တီ ဝင် ဇုဇဗဴလ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝ တအ် ရ။
ပြဝေဏဳ ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မတန်တဴ လှိုဟ် ဒၟံင် မွဲ ဒၞာဲ (Static)၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ (Evolve) အာ လၟိုန် အခိင် ကာလ အကာဲအရာ မၞိဟ် တအ် ပြံင်လှာဲ ရ။ ဥပမာ - ပြဝေဏဳ လိက်ပတ် မန် ပ္ဍဲ ခေတ် ဗုကာံ ကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဂကူ တၞဟ် တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဒှ် လမျီု ယေန်သၞာင် မချဳဓရာင် ဒၟံင် ရ။
၃။ သဘဴဓရ် ကေုာံ ဂကူ ပြဝေဏဳ နာနာ (Concepts and Types of Tradition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပြဝေဏဳ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် မဆက်စပ် ကု ပွဳပွူ မၞိဟ် တအ် ရ။ တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပြဝေဏဳ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
| ဂကူ ပြဝေဏဳ | ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘာဝ | ဥပမာ ပရေင်ကၠောန်ပ |
|---|---|---|
| ပြဝေဏဳ ဘာသာ (Religious Tradition) | ဒှ် အခိုက် ကေုာံ ပတှ်ေ မဆက်စပ် ကု ဓမ္မ ကေုာံ ကျာ်တြဲ မမင်မဲ လဝ် သၞောတ်ဝ် ဘာသာ။ | ပရေင်တွံ ဓရ်၊ သဘင် တ္ၚဲ ကျာ်၊ ကေုာံ အခိုက် ပတိုန် ရှင် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)။ |
| ပြဝေဏဳ ဂကောံမၞိဟ် (Social/Cultural Tradition) | ဒှ် အခိုက်အလိုက် မထိင်ဒဝ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိကၟိန်။ | သဘင် ကၞာ ထပ်တဲ၊ သဘင် တ္ၚဲ ကတဵုဒှ် မၞိဟ်၊ ကေုာံ အခိုက် လ္ၚောဝ် ညးဇၞော်။ |
| ပြဝေဏဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Civic/Political Tradition) | ဒှ် အခိုက် မဆက်စပ် ကု ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဍုင်။ | သဘင် တ္ၚဲ ဒက်ပတန် ဍုင်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တဆိပ် ဍုင် ကေုာံ အလာံ ဍုင်။ |
၄။ ပြဝေဏဳ နှုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ ဟီုကေတ် (Oral Tradition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ လိက်ပတ် ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ဂှ်၊ ဂကောံမၞိဟ် တအ် စကာ ပြဝေဏဳ နှုတ် (Oral tradition) သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ပလံင် ဗစိုပ် ပညာ ကေုာံ ဝင် ရ။ ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ ပရေင်ဟီု တွံ၊ ပရေင်လဴ ပုံ၊ ကေုာံ ဒွက် လင်္ကာ တအ် ရ။[၂]
ပ္ဍဲ ပြဝေဏဳ နှုတ် မ္ဂး၊ အစာ လဴ ပုံ (Storytellers) တအ်ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဝင် ဇုဇဗဴလ ရ။ လိက် ဇာတ် တမၠာ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပုံ အာဂီု၊ ကေုာံ ဂါထာ ဓမ္မ တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပြဝေဏဳ နှုတ် ဏအ် ကိုပ်ကၠာ တုဲ မှ လက္ကရဴ ဂှ် ညးတအ် ချူ စၟတ်သမ္တီ စုတ် ပ္ဍဲ လိက် သၠရိုတ် ရ။
၅။ ပြဝေဏဳ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဘာသာ (Tradition in Religion)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဘာသာ မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရေတ်ယာန် (Christianity)၊ ကေုာံ အေတ်သလာမ် (Islam) တအ် ဂှ်၊ ပြဝေဏဳ ဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ကဵု တင်ဂၞင် ဒေသနာ (Scriptures) ရ။
ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada) ဂှ်၊ "ထေရဝါဒ" လေဝ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပြဝေဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါဒ မဟာထေရ် (ညးဇၞော်) တအ်" ရ။ ပရေင်မင်မဲ သဳလ၊ အခိုက် ကဵု ဒါန်၊ ကေုာံ ကမၠောန် သမထ ဝိပဿနာ တအ်ဝွံ ဒှ် ပြဝေဏဳ မဒးဒုင် အပ်ပြာပ် လဝ် နူကဵု အခိင် ကျာ်တြဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ပြဝေဏဳ ဘာသာ တအ် ပကဵု ညံင် သာသနာ ဂွံ တန်တဴ ခိုင်ကၠိုက် ရ။
၆။ လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် လတူ ပြဝေဏဳ (Sociological Theories of Tradition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၠပညာ ပရေင်မၞိဟ် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြဝေဏဳ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ နာနာ သာ် ရ။ အစာ သဳအိုရဳ အေဒ်ဝါဒ် ရှဳလ် (Edward Shils) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဒှ် အရာ မမင်မဲ ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ဂကောံမၞိဟ် (Social cohesion) တုဲ ဍေဟ် ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင်သှ်ေ အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
တၠပညာ လ္ၚဵု တအ်မ္ဂး၊ ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒစးဒုင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Resistance to change) ရ။ ယဝ်ရ ပြဝေဏဳ မွဲ ဍိုန်လျ အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံကိတ်ညဳ ကု ခေတ် မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ပရေင်ထကးပြး ရ။[၃]
၇။ ပြဝေဏဳ ကေုာံ ခေတ်တၟိ (Tradition and Modernity)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အကြာ ပြဝေဏဳ ကဵု ခေတ်တၟိ (Modernity) ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် မထုဲထံင် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် စက်ယန္တရား ဇၞော်မောဝ် (Industrial Revolution) တုဲ ကၠုင် ဏအ်၊ လညာတ် ခေတ်တၟိ မအာရီုစွံ လတူ ယုတ္တိ (Rationality) ကေုာံ သိပ္ပံ ဂှ် စဵုဒၞာ ထောအ် ပြဝေဏဳ တြေံ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
အန်သဝ်နဳ ဂစ်ဒေန် (Anthony Giddens) မဒှ် တၠပညာ သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ပိုယ် မံင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မတိတ် ဗၠး နူ ပြဝေဏဳ (Post-traditional society) ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ဒေါအ် စွံ ပြဝေဏဳ သီုဖအိုတ် ရ၊ ညးတအ် ကလေင် ရုဲစှ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ပြဝေဏဳ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ညးတအ် ပၠန် ရ။[၄]
၈။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပြဝေဏဳ တၟိ (The Invention of Tradition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လညာတ် သဳအိုရဳ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ လတူ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဒှ် "ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပြဝေဏဳ" (Invention of Tradition) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု အစာ ဝင် အဲရစ် ဟော့စ်ဗံမ် (Eric Hobsbawm) ရ။ ညးတေအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် မပိုယ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် နွံကၠုင် နူ ခေတ် တမၠာ တေအ် ဂှ်၊ ဍာံဍာံ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် တၟိတၟိ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာ ဏအ် သၟး ရ။[၅]
ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပြဝေဏဳ တၟိ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် အာ ဟိုတ်နူ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲမွဲ မိက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ ဂကူ (National identity) ရ။ ဥပမာ - ကယျိုင် ဓမ္မတာ ဍုင် (National dress) လ္ၚဵု တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ လပါ်အုပ် သၟး ရ။
၉။ ပြဝေဏဳ ပ္ဍဲ သုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် (Tradition in Arts and Literature)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် ဂှ်၊ ပြဝေဏဳ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဖန်ဇန် အရာ တၟိ ရ။ ကွတ် သုခုမ မပ္တံကဵု လှ်ေ ဒယှ်ေ၊ ဓဇက် ရုပ်၊ ကေုာံ ကၠောန် ပုတ် ဂၠတ် တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ အခိုက်အလိုက် မကၠုင် နူ အတိတ် ရ။
တၠပညာ လိက်ပတ် (T. S. Eliot) ချူလဝ် ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ညး "Tradition and the Individual Talent" ဒဒှ်ရ ညးချူ လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး အစာ သုခုမ ခိုဟ် မွဲ ဂှ် ဒးတီ ဝင် ပြဝေဏဳ အတိတ် ကၠးကၠး တုဲ မှ ညးတအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် အရာ တၟိ မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဇေတ်တ် မာန် ရ။ ပြဝေဏဳ ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဖန်ဇန်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မဗစိုပ် ကဵု အနာဂတ် ရ။
၁၀။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ အနာဂတ် ပြဝေဏဳ (Preservation and Future of Tradition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂၠးတိ ပံင်ကောံ (Globalization) ဏအ်၊ ပြဝေဏဳ ဒေသ ကေုာံ ဂကူ ဍောတ်တ် တအ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် မကၠေအ်ကၠက် အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ အလုံဂၠးတိ မပ္တံကဵု ယူနက်သကဝ် (UNESCO) တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် စရင် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံညာတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Intangible Cultural Heritage) သွက်ဂွံ မင်မဲ ပြဝေဏဳ တအ် ဏအ် ရ။
အနာဂတ် သွက် ပြဝေဏဳ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ညး ဝုတ်ဗၠာဲ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် ဆက် လ္ၚတ်၊ စကာ၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် မ္ဂး၊ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဆက် ဂျိုင်သှ်ေ အာ မာန် ရ။ ပြဝေဏဳ ဝွံ ဒှ် တံင်ဇုက် မဆက်စပ် အကြာ အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ ကေုာံ အနာဂတ် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Shils, E. (1981). Tradition. University of Chicago Press, 12-15။
- ↑ Vansina, J. (1985). Oral Tradition as History. University of Wisconsin Press, 27-32။
- ↑ Handler, R. (1984). "Tradition, Genuine or Spurious". Journal of American Folklore 97 (385): 273-290.
- ↑ Giddens, A. (2003). Runaway World: How Globalization is Reshaping Our Lives. Profile Books, 36-45။
- ↑ Hobsbawm, E. (1983). The Invention of Tradition. Cambridge University Press, 1-14။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ယေန်သၞာင် (Culture)
- ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)
- ဝင် (History)
- အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံညာတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Intangible cultural heritage)