ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်

ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် (အၚ်္ဂလိက်: Mon textual tradition) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ပရေင်ချူလိက် ကေုာံ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် ဂကူမန် မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ရးအာရှအဂၞဲ လပါ် ပရေင်ကေတ်နင် ကေုာံ တြးပတိတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) ရ။ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု လိက်တၟအ် (Inscriptions)၊ လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts)၊ ကေုာံ လိက်ခေါက် (Folded paper) မချူလဝ် ပရူပရာ ဘာသာ၊ ဝင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ လိက်လင်္ကာ ဂမၠိုင် ရ။

ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် သဳအိုရဳ (Theory) လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Myazedi inscription Mon.jpg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi Inscription) မချူလဝ် နကဵု ဘာသာမန် တြေံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗုကာံ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

"ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်" ဟီုမ္ဂးဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် အာဲကၟာဲ မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန် သီုဖအိုတ် လတူ ဌာန် ဒၞာဲ နာနာ မပ္တံကဵု တၟအ်၊ ရိုတ်၊ စက္ခူ တအ် ရ။ ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ချူ လိက် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်မင်မဲ (Preservation)၊ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation)၊ ကေုာံ ပရေင်တြးပတိတ် (Transmission) ပညာ နူကဵု ဇုဇဗဴလ တမၠာ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် လၟုဟ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု သမိုင်း အာရှအဂၞဲ၊ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မကေတ်နင် လိက်ပတ် နူ အိန္ဒိယ တုဲ ပြံင်လှာဲ ကဵု ကိတ်ညဳ ကု ရမ္သာင် ဒေသ ဇကု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဒှ် "တမ်ရိုဟ်" (Root) သွက် ပြဝေဏဳ လိက်ပတ် ဂကူ တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု ဗၟာ ကေုာံ သေံ လန်နာ (Lanna) တအ် ကီု ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အက္ခရ်မန် (History and Development of the Mon Script)

အက္ခရ်မန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် ပလ္လဝ (Pallava script) ဍုင်အိန္ဒိယ လပါ်သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲ အကြာ ၅ ကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ တၠပညာ သုတေသန တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်မန် နကဵု ခေတ် အဓိက ၃ သာ် ရ -

• မန်တြေံ (Old Mon): စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ တ္ၚဲဏအ် (၆-၁၁ ဗွဝ်ကၠံ) ကေုာံ ခေတ် ဟရိဘုဉ္ဇယျ (Haripunjaya)။ လက္ကရဴ ဂှ် ပြးဇး စိုပ် အာ ဍုင်ဗုကာံ (Pagan) ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ။
• မန်လဒေါဝ် (Middle Mon): ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy) ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ၁၄-၁၆ ဗွဝ်ကၠံ။ အခိင် ဏအ်ဝွံ မလိက် မန် ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် ခေတ်တၟိ တုဲ တၠပညာ တအ် စချူ လိက် သၠရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
• မန်ခေတ်တၟိ (Modern Mon): စနူ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်။ လိက်မန် ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သဇိုင် မန်လဒေါဝ် ဆဂး နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ ညိည ရ။

၃။ လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တမၠာ (Old Mon Epigraphy)

ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဂှ် စတင် လဝ် နကဵု လိက်တၟအ် (Epigraphy) မဒှ် ပရေင်ချူ လိက် လတူ တၟအ် သွက်ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမလအ်လ ရ။ လိက်တၟအ် တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် ပရူ ပရေင်ကဵုဒါန်၊ ဝင် သၟိင်တၠ တအ်၊ ကေုာံ သၞောဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး လိက်တၟအ် မန် အဓိက ဂမၠိုင်

ယၟု လိက်တၟအ်	ခေတ် အခိင်ကာလ	ဌာန် ဒၞာဲ	တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက
လိက်တၟအ် ဖြပထောမ် (Phra Pathom)	၆ ဗွဝ်ကၠံ (ဒွါရဝတဳ)	ဍုင်သေံ (Thailand)	လိက်တၟအ် မန်တြေံ အိုတ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ။
လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi Inscription)	၁၁၁၃ အေဒဳ	ဗုကာံ (Pagan)	ချူလဝ် နကဵု ၄ ဘာသာ (မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ၊ ပျူ)။ ထ္ၜးကဵု သြဇာ မန် ပ္ဍဲ ဗုကာံ။
လိက်တၟအ် ရွှေစည်းခုံ (Shwezigon Inscription)	၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (သၟိင်ကျာန်စစ်သား)	ဗုကာံ (Pagan)	ချူလဝ် ဝင် ကေုာံ ဒဒှ် သၟိင် ဍုင်ဗုကာံ နကဵု ဘာသာမန်။
လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ (Kalyani Inscriptions)	၁၄၇၆ အေဒဳ (သၟိင်ဓမ္မစေတဳ)	ပဲခူး (Bago)	ချူလဝ် ပရူ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သာသနာ ကေုာံ ဂိုဏ် သံဃာ။

၄။ ပြဝေဏဳ သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်ခေါက် (Palm-leaf and Parabaik Tradition)

ၜိုန်ရ လိက်တၟအ် တအ် တန်တဴ လအ် ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ပတ် မနွံကဵု ပရူပရာ ဂၠိုင်င် (ဥပမာ - ပိဋကတ် ၃) ဂှ်၊ တၠပညာ မန် တအ် စကာ လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts - Slapat) ကေုာံ လိက်ခေါက် (Folded paper - Parabaik) ရ။

သွက်ဂွံ ကၠောန် သၠရိုတ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဒးရုဲကေတ် တၞး ရိုတ် မဍိုက်ပေင် တုဲ ဍိုဟ် (Boil) ကေုာံ စဲ ညံင်ဂွံ စက္ခု မာန် ရ။ တုဲမ္ဂး ညးတအ် စကာ ကၞေဟ် (Stylus) ချူ လတူ သၠရိုတ် ဂှ် တုဲ လေတ် ကဵု ကၠေင် သွက်ဂွံ ညာတ် မလိက် ကၠးကၠး ရ။ ဘာလကျာ် (Monasteries) တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ ချူ ကူး ကေုာံ မင်မဲ သၠရိုတ် တအ် ဏအ် ရ။ လကျာ် မန် တအ် ဒှ် ညးမင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ် သွက် ဇရေင် မၞိဟ် တအ် ရ။

၅။ လိက်ပတ် ဘာသာ ကေုာံ ပိဋကတ် (Religious Literature and Tripitaka)

ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) ကေုာံ ပရေင်ချူ သောင်ကလး (Commentary) လိက် ပိဋကတ် ၃ နူကဵု ဘာသာပါဠိ စိုပ် ဘာသာမန် ရ။

လိက်ပတ် ဘာသာ မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု ဇာတ် ၅၅၀ (Jataka tales - ဇာတ် နိပါတ်) မဒှ် ဝင် ဘဝ တမၠာ ကျာ်တြဲ ရ။ လိက်ဇာတ် တအ်ဝွံ မၞိဟ်တအ် ဒးဂၞပ် ဗွဲမလောန် တုဲ စကာ သွက်ဂွံ တွံ ဓရ် ကေုာံ ကဵု ပညာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် လိက် သုတ္တန် ကေုာံ အဘိဓရ် တအ် လေဝ် ဂွံဆဵု ကေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လိက်သၠရိုတ် မန် ရ။

၆။ ဝင် ကေုာံ ရာဇာဝင်မန်ဂမၠိုင် (Mon Chronicles and Historical Texts)

ပါဲနူကဵု လိက် ဘာသာ တုဲ၊ ဂကူမန် တအ် နွံကဵု ပြဝေဏဳ ချူ ဝင် ရာဇာဝင် (Chronicles) မလှဲလး ရ။ လိက် ဝင် တအ်ဝွံ ချူလဝ် ပရူ ဒဒှ် သၟိင်တၠ၊ ပရေင်ပၞာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ရ။

လိက် ဝင် မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် -

• နိဒါန အာရမ္ဘကထာ (Nidana Arambhakatha): ချူလဝ် ဝင် သၟိင် မန် မဆက်စပ် ကု ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ (Martaban)။
• ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ (Rajadhirat Ayedawbon): ဒှ် လိက် ဝင် မချူလဝ် ပရူ သၟိင် ရာဇာဓိရာဇ် (King Razadarit) ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် ၄၀ သၞာံ (Forty Years' War) အကြာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုင်အင်ဝ (Ava)။ လိက် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ လိက်ပတ် (Literary merit) သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗၟာ တအ် လေဝ် ကၠာဲ စကာ လဝ် ကီု ရ။
• သၠပတ် ရာဇဝင် (Slapat Rajawan): ဝင် ဒဒှ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ဗွဲအလုံစုံ။

၇။ လိက်ကဗျ ကေုာံ လိက်လင်္ကာ (Poetry, Epics and Verses)

ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် သီုကဵု လိက်လင်္ကာ (Poetry) ကေုာံ ကဗျ နာနာ သာ် ရ။ လိက် လင်္ကာ မန် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ရမ္သာင် (Metric system) မချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံ ချူ ပရူ ဒဒှ် လိက်ဇာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူ ဆာန် (Romance) တအ် ရ。

လိက် လင်္ကာ မပြာကတ် မပ္တံကဵု "လိက်မိၝောအ်ဇၞော်" ကေုာံ "လိက်သၟိင်အသး" တအ်ဝွံ ဒှ် လိက် မၞိဟ်မန် တအ် ဒးဂၞပ် ဗှ် ကေုာံ ဒယှ်ေ ပ္ဍဲ သဘင် ကၞာ တအ် ရ။ ပရေင်ချူ ကဗျ ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ ဉာဏ် ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။

၈။ သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ ကေုာံ သဳအိုရဳ ဝင် (Influence on Southeast Asia and Historical Theory)

နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ (Theory) ဝင် ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဒှ် ညးမကဵု သြဇာ အဓိက လတူ ဂကူ တၞဟ် တအ် ရ။

ကာလ သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) ဍုင်ဗုကာံ သီကေတ် ဍုင်သဓီု ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ညးတေအ် ကေတ်နင် ပိဋကတ် ကေုာံ တၠပညာ မန် တအ် စိုပ် ဗုကာံ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အက္ခရ် ဗၟာ (Burmese script) ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် မန် ရးသၟဝ် တေအ် ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ လပါ်သၟဝ်ကျာ ဂှ် လိက်မန် ဟရိဘုဉ္ဇယျ ဝွံ ကဵု လဝ် သြဇာ လတူ ပရေင်ခၞံဗဒှ် လိက် လန်နာ (Lanna/Tham script) ကီု ရ။

၉။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Preservation and Modern Research)

ၜိုန်ရ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ်တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်သၠရိုတ် တြေံ တအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဟိုတ်နူ ဥတု၊ စၟ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမင်မဲ (Neglect) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အတိတ် ဂှ်လေဝ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် လ္ၚတ် လိက်မန် ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။

လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံ သုတေသန ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု SEAMEO SPAFA (English) ကေုာံ တၠပညာ နူကဵု တက္ကသိုလ် နာနာ တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digitization) သွက် လိက်သၠရိုတ် မန် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် မန် ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။

၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်မင်မဲ (Future and Continued Preservation)

အနာဂတ် ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်စိုတ်လုပ်စ မၞိဟ် ဝုတ်ဗၠာဲ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။ သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ အာ ပြဝေဏဳ ဏအ် ဂှ်၊ နွံပၟိက် ဒၟံင် -

• ပရေင်ဗတောန် လိက်မန် ပ္ဍဲ ဘာတန် တအ်။
• ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) လိက်သၠရိုတ် တြေံ တအ် ညံင်ဂွံ စိုပ် လိက်မန် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဘာသာ အင်္ဂလိက် သွက် ဂၠးတိ ဂွံ တီ။
• ပရေင်စကာ အင်တာနက် (Internet) ကေုာံ ဒေတာဗေ့ (Databases) သွက်ဂွံ တန်သိပ် လိက်ပတ် တအ် လောဲလောဲ သွာသွာ။

ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဝင် အတိတ် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ လမျီု ယေန်သၞာင် ဂကူမန် မဒး ဆက် မင်မဲ အာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• အက္ခရ်မန် (Mon script)
• ဂကူမန် (Mon people)
• ရာဇာဓိရာဇ် (Rajadhirat)
• ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism)