ပြဿနာဂကူမန်ဂှ် ဗီုလဵုဂွံပသောၚ်
လိက်ပရေင် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူပြဿနာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် | |
| က္ဍိုပ်လိက် | ပြဿနာဂကူမန် ကေုာံ နဲကဲသောၚ်က္လး |
|---|---|
| ဗီုပြင် | သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် |
| ဒေသ | တွဵုရးဍုင်မန်၊ အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဂၠးကဝ် |
| အဓိက ဂကောံမၞိဟ် | ဂကူမန် |
| ဆက်စပ် | အခေါင်အရာမၞိဟ်၊ ဖက်ဒရေဝ်၊ ပရေင်ပညာ |
ပြဿနာဂကူမန်ဂှ် ဗီုလဵုဂွံပသောၚ်က္လး (အၚ်္ဂလိက်: Resolving the Mon National Crisis: Strategies and Solutions) ဂှ် ဒှ်ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ သုတေသန မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ယေန်သၞာၚ်၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ အခေါင်အရာမၞိဟ် မဆေင်စပ်ကဵု ဂကူမန် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံရ။ ပြဿနာဂကူမန်ဝွံ တမ်ရိုဟ်ဍေံ ကၠုင်နူ ပရေင်အုပ်ဓလံ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်လီုလာ် အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆောံလေင် အခေါင်အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ် ပ္ဍဲဝင်ရ။ လိက်ပရေင်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် နကဵုနဲကဲ ပညာသုတေသန (Academic approach) သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် နဲကဲမသောၚ်က္လး ပြဿနာတအ်ဏအ် နကဵု လညာတ် ဖက်ဒရေဝ်၊ ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူရ။
ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Definition and Overview)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပြဿနာဂကူမန် (The Mon National Problem) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ မဍဵုဍိုက်လဝ် ဂကူမန် ပ္ဍဲကဏ္ဍ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ အခေါင်အရာ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ ယေန်သၞာင်ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မွဲဂကူဓဝ် မဓလီုပ္ဍိုက် (Ethno-nationalist domination) လတူ ဂကူကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ်တအ်ရ။
ကာလၜတ်ကၞာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မ္ဂး၊ ပြဿနာဏအ်ဂှ် ဟွံသေင်ကဵုဆ ပရေင်ဍုင်ကွာန်သၟး၊ သီုဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ဘာသာမန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဍိုန်လျစှ်ေ၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်ဆုဲဒေသ (Migration) ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ် ဇရေင် ဍုင်သအာင်ရ။ နဲကဲသောင်က္လး (Conflict Resolution) မ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမဒးကၠောန် နကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Dialogue)၊ ပရေင်ဒက်ပတန် သၞောတ်ဖက်ဒရေဝ် ဒီမဝ်ကရေသဳ၊ ကေုာံ ပရေင်သၠုင်ပတိုန် ကဆံင်ပညာ ကောန်ဂကူရ။
ဝင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (History and Development)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင်ပြဿနာဂကူမန်ဂှ် စက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူအခိင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ မလီုလာ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၇ တေအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒးဒုင် အုပ်ဓလံ ကေုာံ ဂစိုတ်ကၠေံ ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ဗၟာ အံင်ဇေယျ တုဲ၊ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဂြိပ်ဒဴ လုပ်အာ ဍုင်သေံရ။
ပ္ဍဲခေတ် အၚ်္ဂလိက် ကေုာံ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး (၁၉၄၈) ဂှ်လဝ် ဂကူမန်တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ကသုက်ပင်လုံ (Panglong Agreement) တုဲ၊ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် နကဵုလွဟ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (New Mon State Party - NMSP) က္တဵုဒှ်ကၠုင် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် အခေါင်အရာဂကူမန်ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ဒေါအ်ပန်ပှော် (Ceasefire) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ကေုာံ ၂၀၁၂ ကီုလေဝ်၊ ပြဿနာ အဓိက မပ္တံကဵု အခေါင်အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ် (Self-determination) ဂှ် ဟွံဂွံ သောၚ်က္လးဏီရ။
သဇိုင် သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင် (Fundamental Concepts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြဿနာဏအ်ဝွံ သဘဴဓဝ် အဓိက ၃ သာ် နွံရ။
- ပရေင်အုပ်ဓလံ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (Cultural Assimilation/Burmanization): ဍုင်ဗၟာဂှ် စကာနဲကဲ အုပ်ဓလံ ဂကူမန် နကဵု ပရေင်ပညာ မဗတောန် နကဵု ဘာသာဗၟာသၟးတုဲ၊ ဘာသာမန် ကေုာံ လိက်မန်ဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳရ။
- အခေါင်အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ် (Self-Determination): ဍုင်မန်တအ် နွံပၟိက် အခေါင်မဖန်ဇန် ကံကုသိုလ်ဇကု နကဵု သၞောတ်ဖက်ဒရေဝ် မကဵုအခေါင် အုပ်ဓုပ်ဒေသ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေရ။
- ပရေင်ဆောံလေင် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် (Human Rights Violations): ပ္ဍဲပရေင်ပဋိပက္ခ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ် ဒးဒုင် ကေတ်တိဍာ် အတိုင်ပၟိက်စိုတ်၊ ဒးဒုင် ရပ်စကာ နဒဒှ် ကောန်ဆေင် (Forced labor) မဒှ်အရာ မလီုလာ်ကဵု အခေါင်အရာမၞိဟ်ရ။
ဂကောံ ကေုာံ ပါ်ကဆံင် (Major Branches / Classification)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာလပါ်ကဆံင် ပြဿနာ ကေုာံ နဲကဲသောင်က္လးမ္ဂး ပါ်လဝ် ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။
ပြဿနာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Issues)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်ဥပဒေ ၂၀၀၈ ဂှ် ဟွံကဵုလဝ် အခေါင်တုပ်သၟဟ် ကုကောန်ဍုင်အရင်တအ်ရ။ သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး ဏအ်ဂှ်၊ ဒးပလေဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ မဒှ်သၞောဝ် ဖက်ဒရေဝ် ဒီမဝ်ကရေသဳ ဇေတ်တ်ရ။
ပြဿနာ ပရေင်ပညာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Educational and Linguistic Issues)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဘာသာမန်ဂှ် အောန်စှ်ေအာ ပ္ဍဲအကြာသၟတ်တအ်ရ။ သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး၊ ပရေင်ပညာ မသဇိုင်လတူ အရေဝ်မိ (Mother Tongue-Based Multilingual Education - MTB-MLE) ဂှ် ဒးပၠောပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပညာ အလဵုအသဳရ။ ကမ္မတဳ ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန် (MNEC) တအ် ကၠောန်ဒၟံင် သွက်အရာဏအ်ရ။
ပြဿနာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တိဍာ် (Economic and Land Issues)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တိဍာ်မန် ကေုာံ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၟအ်၊ ခဲ၊ သံ၊ စာင်၊ တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ခါဲကေတ် နကဵု ကမ္မဏဳ မဆေင်ကဵု အလဵုအသဳဗဟဵုတုဲ၊ ဒေသခံတအ် ဟွံကလိဂွံ ဖဵုပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သောင်က္လး နကဵု သၞောဝ်ပိုင်ပြဳတိဍာ် ဒေသခံ (Customary Land Rights) မဒှ်ရ။
နဲကဲသုတေသန ကေုာံ ပရေင်စကာ (Research Methods and Applications)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ပရေင်သောင်က္လး ပြဿနာဂကူမန်ဝွံ စကာနဲကဲ သုတေသန ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) ကေုာံ နဲကဲပဋိပက္ခ သောင်က္လး (Conflict Resolution Studies) ရ။
- နဲကဲ သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Dialogues): ပရေင်ဆဵုဂဗ အကြာ အလဵုအသဳ၊ ဒပ်ပၞာန်၊ တၠပညာမန်၊ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်မန် သွက်ဂွံ ချူဓဇက် သၞောဝ်တုပ်စိုတ်။
- နဲကဲ သုတေသန သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Research): လ္ၚတ် သၞောတ်ဖက်ဒရေဝ် နူဍုင်တၞဟ် (ဥပမာ - သွိတ်ဇာလာန်၊ ကနေဒါ) တုဲ ကေတ်နဲကဲ သွက်ဂွံ ပံင်စပ် ကဵု အကာဲအရာ ဍုင်ဗၟာ။
- နဲကဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ညးဍုင်ကွာန် (Civil Society Mobilization): ကဵုပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကုညးဍုင်ကွာန် ညံင်ဂွံ တီ အခေါင်အရာ ဇကု။
တင်ဂွံဆဵုညာတ် ကေုာံ လဒေါဝ်ဂၠးကဝ် (Important Discoveries and Contributions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တင်ဂွံဆဵုညာတ် အဓိက သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး ပြဿနာဂကူမန်ဂှ် ဒှ် "ပရေင်ညဳသၟဟ် ဂကူ (National Unity)" ရ။ ပ္ဍဲဝင် သၞာံမလောန်ကၠုင် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်တအ် ပါ်ဒကးဒၟံင်တုဲ ဒြဟတ်ဍိုန်လျရ။ ကြဴနူ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပတန် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (Mon Unity Party - MUP) ဂှ် ဒြဟတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။
တုဲပၠန်၊ ပရေင်ထံက်ပင် နူ ကောန်ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်သအာင် (Mon Diaspora) ဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပတိုန်ထ္ၜး ပြဿနာ မန် ပ္ဍဲစင်ဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဂကောံအခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် (Human Rights Watch) တအ်ရ။
ပရေင်ဆက်စၠောံ ကု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Relationship with Society and Education)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး ပြဿနာ နကဵု နဲကဲၜိုဟ်သြိုဟ် (Peaceful resolution) ရ။ ကမ္မတဳ ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန် (MNEC) တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဘာကောန်ဂကူမန် မလ္ၚတ် လိက်မန်၊ ဝင်မန် ကေုာံ ပညာခေတ်တၟိရ။ သၟတ်မန် မတိတ်နူ ဘာကောန်ဂကူတအ်ဂှ် နွံကဵု လညာတ် ဆာန်ဂကူ၊ တီကၠိုဟ် အခေါင်အရာ ဇကုတုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံမှာဇန် (Civil Society Organizations - CSOs) ဂၠိုင်ကၠုင်ရ။ လညာတ် ပရေင်ပညာဝွံ ဒှ် "သြန်ရိုဟ်" အဓိက သွက် အနာဂတ် ဂကူမန်ရ။
လေတ်ပညာခေတ်တၟိ ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ (Modern Development and Technology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လေတ်ပညာခေတ်တၟိ ကေုာံ အေန်တာနက်ဂှ် ဒှ်လွဟ်ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ပသောၚ်က္လး ပြဿနာ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ဒြဟတ်ဂကူရ။ ဂကောံသၟတ်မန် ကေုာံ ဂကောံပရိုင်မန် မပ္တံကဵု Mon News Agency တအ် စကာ မဳဒဳယျာ ဒီဂျစ်တယ် သွက်ဂွံ ပရးပရိုင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။
- ဖန်ဗဒှ် Campaign လတူ ဝှက်ၜေါက် (Facebook) သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ လိက်ပတ်။
- ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ကောံဓရီု (Zoom/Online Meetings) အကြာ က္ဍိုပ်သကိုပ်မန် အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ မ္ၚးဍုင် သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမပြဟ်ပြေဟ်။
ဇယံက် ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ သွဟ် (Comparison Table of Problems and Solutions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| ပြဿနာ (The Problem) | အကာဲအရာ ပစ္စုပ္ပန် (Current State) | နဲကဲ သောၚ်က္လး (Proposed Solution) | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ပရေင်ဍုင်ကွာန် / အုပ်ဓုပ် | ဗဟဵုအုပ်ဓုပ် သီုဖအိုတ် (Centralized Government) |
အနာဂတ် ကေုာံ တင်ကသဳဂမၠိုင် (Future Development / Challenges)[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအနာဂတ် သွက်ဂွံ ပသောၚ်က္လး ပြဿနာဂကူမန် ဗွဲမအံင်ဇၞးဂှ် ဒးဒုင်စသိုင် တင်ကသဳ (Challenges) ဗွဲမဇၞော်ရ။ အဓိက တင်ကသဳဂှ် ပရေင်လီုလာ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကြဴနူ ပၞာန်သီအဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ အကာဲအရာဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်မန်တအ် ဒးရုဲစှ် လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မခိုင်ကၠိုက်၊ ဒးပံင်သၟဟ် ကုဒြဟတ် ပၠန်ဂတး ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ်တအ် ကေုာံ ဒြဟတ် ဒီမဝ်ကရေသဳတအ်ရ။ သၟတ်မန်တအ် လ္ၚတ်ပညာ ခေတ်တၟိတုဲ ယဝ်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ မင်မဲ ယေန်သၞာင်မ္ဂး၊ ပြဿနာ ဂကူမန်ဝွံ ဂွံသောၚ်က္လးအာ လတူ ဂၠံင်တရဴ ဖက်ဒရေဝ် မဍိုက်ပေင် ကဵု အခေါင်အရာ မာန်ရ။ နိဿဲ[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လိက်ပတိုန်စပ်[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
|
