ပွမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု
ပွမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမဒက်ပ္တန် ယန္တရာဍုင် (အၚ်္ဂလိက်: State-Building) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ်၊ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပခိုင်ကၠိုက်ပတိုန် သဇိုင်အုပ်ဓုပ် (Institutions)၊ အာဏာ၊ ကေုာံ စောမ်စရာဲ ရးနိဂီုမွဲမွဲရ။ ရန်တၟအ်ဍေံဂှ် ညံင်ရးနိဂီု ဂွံတန်တဴ ဗွဲမဍိုက်ပေင်တုဲ၊ ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန်ကဵု ပရေင်ဆီုမံင် မခိုဟ်မွဲ သွက်ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်ရ။
ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပွမဖန်ဗဒှ် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ သက်သက်ဓဝ်ရ။ သီုပါလုပ်လဝ် ပွမဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် ရုင်ဗစာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပညာ ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်ကီုရ။
ပွမပါ်ခြာ: State-Building ကဵု Nation-Building
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲသွာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး ဝေါဟာရ ၜါဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ်၊ အဓိပ္ပါယ်ဍေံတအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ကၠးကၠးဖ္ဍးဖ္ဍးရ-
- State-Building (ပွမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု): ဍေံ ကဵုအာရီု လတူ "ယန္တရာ ကေုာံ ဌာန" (Institutions) ရ။ ဥပမာ - ပွမဒက်ပ္တန် ရုင်အလဵုအသဳ၊ ဒပ်ပၞာန်၊ သၞောတ်ဝ် အခေါန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေဂမၠိုင်။ (Hard power)
- Nation-Building (ပွမဒက်ပ္တန် ဇာတိဂကူ): ဍေံ ကဵုအာရီု လတူ "စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်" (Identity and Culture) ရ။ ဥပမာ - ပွမဖန်ဗဒှ် ညံင်ကောန်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂွံဆာန်ဍုင်၊ ဂွံကၠိုဟ်စိုတ် ဝင်မွဲစွံ ကေုာံ ဂွံညဳသာရေင်သကအ်။ (Soft power)
ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပွမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု (Key Pillars)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်ဂီုကၠီု (Security): သွက်ဂွံ မင်မဲ အလဵုဇကု နူဘဲသၞ အပ္ဍဲ ကေုာံ အမ္ၚး ဍုင်မာန်ဂှ်၊ နွံပၟိက်ကဵု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဗၠာဲရံင် မစှ်ေသၞောတ်ဝ်ရ။
- သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ရုင်ဗစာ (Rule of Law): သ္ဒးနွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မတုပ်သၟဟ် ကုညးအိုတ်သီု ကေုာံ ရုင်ဗစာ မဟွံဗက်စ အဂတိရ။
- သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် (Governance): ယန္တရာ အလဵုအသဳ (Bureaucracy) ဒးကၠောန်ကမၠောန် စှ်ေသၞောတ်ဝ်တုဲ၊ သ္ဒးကဵု သွာင်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ကုကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်မာန်ရ။
- ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခေါန် (Economic Development & Taxation): အလဵုအသဳ သ္ဒးလေပ် ကံက်အခေါန် ညံင်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ယန္တရာဍုင်မာန်တုဲ၊ ဒးဖန်ဇန် ညံင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်ကီုရ။
ပွမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု ပ္ဍဲ ခေတ်လက္ကရဴ-ကဝ်လဝ်နဳ (Post-colonial Context)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဍုင်အာယှအဂၞဲ ကေုာံ ဍုင်မကလိဂွံ သၠးပွး နူကဝ်လဝ်နဳတအ်မ္ဂး၊ ကမၠောန် State-Building ဝွံ ဒှ်ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ အလဵုအသဳ ဗဟဵုတအ်ဝွံ ဂစာန် ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု နကဵုလညာတ် "မွဲဂကူဓဝ်၊ မွဲယေန်သၞာင်ဓဝ်" (Assimilation) တုဲ၊ ပြသၞာ ပ္ဍဲဍုင် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
လ္ၚဵုမ္ဂး ပွမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု ဗီုဏအ်ဂှ် က္တဵုဗဒှ်ကဵု လညာတ် "ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ အပ္ဍဲဍုင်" (Internal Colonialism) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး တၠပညာတအ် ထံက်ထ္ၜး လညာတ်တၟိမွဲရ။ ဍေံဂှ်မ္ဂး- ပွမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီုဝွံ သ္ဒးဒုင်သဇိုင် လတူ အခေါင်အရာ ယေန်သၞာင်နာနာ (Multiculturalism) ကေုာံ ပွမပါ်ပရအ် အာဏာ (Decentralization) ဟေင် ဍုင်မွဲ ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တန်တဴခိုင်ကၠိုက်မာန်ရ။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science)
- ခေတ်လက္ကရဴ-ကဝ်လဝ်နဳ (Postcolonialism)
- ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ အပ္ဍဲဍုင် (Internal Colonialism)
- ယေန်သၞာင်နာနာ (Multiculturalism)