ပွမပါ်ခြာ ဒြဟတ် ကဵု ဇြဟတ်
| ပွမပါ်ခြာ ဒြဟတ် ကဵု ဇြဟတ် Mon Vocabulary Distinction | |
|---|---|
 ပွမပါ်ခြာ အစောံသတ္တိ လပါ်ရုပ် ကေုာံ လပါ်နာမ် ပ္ဍဲ ဘာသာမန် | |
| ကဏ္ဍ အဓိက | ဝေါဟာရမန်၊ ဘာသာဗေဒ |
| ဒြဟတ် (Physical) | သုင်စောဲ လပါ် ရုပ်၊ ကာယ၊ စက်ယန္တရာ |
| ဇြဟတ် (Abstract) | သုင်စောဲ လပါ် စိုတ်၊ နာမ်၊ အစောံသတ္တိ |
| အင်္ဂလိက် (လပါ် သိပ္ပံ) | Force, Power = ဒြဟတ် Energy = ဇြဟတ် |
ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန်ပိုဲ ဝေါဟာရ "ဒြဟတ်" ကဵု "ဇြဟတ်" ၜါဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ အဓိပ္ပါယ် ကြပ်တုပ်ဒၟံင် ညးသ္ကအ် ကေုာံ ပ္ဍဲလၟေင်တ္ၚဲ မၞိဟ်တအ် သုင်စောဲ ထုဲဒၟံင် ညးသ္ကအ် နွံကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ လညာတ်သိပ္ပံ မချိုတ်ပၠိုတ်မ္ဂး ဝေါဟာရ ၜါဏအ် နွံကဵု ပရေင်သုင်စောဲ မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။
တၠပညာ လိက်ပတ်မန် ကေုာံ တၠပညာ သိပ္ပံတအ် ပါ်လဝ် သဇိုင်ဍေံဂှ် "ဒြဟတ်" ဂှ် သုင်စောဲ သွက် လပါ်ရုပ် (Physical properties) တုဲ၊ "ဇြဟတ်" ဂှ် သုင်စောဲ သွက် လပါ်စိုတ် ကေုာံ နာမ် (Mental / Abstract properties) ရ။
၁။ ဒြဟတ် (သုင်စောဲ လပါ်ရုပ် - Physical)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒြဟတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ လပါ်ရုပ် (Physical state)၊ ပရေင်ချဳဒရာင် ကာယ ကေုာံ အရာမတ်ညာတ်မာန်၊ ဒြဟတ်မတက်ပ္ဍိုက် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် နကဵု စက်ယန္တရာ မာန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ရူပဗေဒမ္ဂး ဍေံတုပ်သၟဟ် ကု ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် Force (ဒြဟတ်မတံင်ဓရောတ်/ဒြဟတ်အလန်) ဟွံသေင်မ္ဂး Power (လဟိုင်ကမၠောန်) ရ။
- ပ္ဍဲ လၟေင်ဘဝတ္ၚဲ:
- ဒြဟတ်ကာယ: အစောံသတ္တိ ပွမယိုက်ဂၠေင် ကပေါတ် ဇြိုင်င်မာန်။
- ဒြဟတ်ကမၠောန်: စောံသတ္တိ မကၠောန်ကမၠောန် လပါ်ရုပ်။
- ဥပမာ - "ညးဏအ် ဒြဟတ် ခိုဟ်ကွေဟ်၊ ယိုက်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် မာန်ဒၟံင်။"
- ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကေုာံ နဲပညာ:
- ဒြဟတ်ဓရောတ်တိ (Gravitational force): ဒြဟတ် မတံင်ဓရောတ် ညးသ္ကအ် အကြာ ဒြပ် ၜါ။
- ဒြဟတ်လလဳ (Electric power): ပွမပ္တိတ် ဒြဟတ် လပါ်စက်ယန္တရာ ပ္ဍဲမွဲ ယူနေတ် အခိင်။
- ဒြဟတ်ကျာ (Wind power): ဒြဟတ်ကျာ မပိုက်ဒၟံင် လတူ ရုပ်ဝတ္ထု။
၂။ ဇြဟတ် (သုင်စောဲ လပါ်စိုတ် ကေုာံ နာမ် - Abstract)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဇြဟတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ လပါ်စိုတ် (Mental state)၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင်ထံက်ပင် ကေုာံ အရာမဒှ် နာမ် (Abstract / Potential) တအ်ရ။ အရာတအ်ဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ မတ်ဟွံညာတ်ကီုလေဝ် ဍေံ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ မာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ရူပဗေဒမ္ဂး ဍေံတုပ်သၟဟ် ကု ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် Energy ရ။
- ပ္ဍဲ လၟေင်ဘဝတ္ၚဲ:
- ဇြဟတ်စိုတ်: စိုတ်ဓါတ် မဟွံယှအ်၊ စိုတ်မခိုင်ကၠိုက်။
- ကဵုဇြဟတ်: ပွမဟီုဂလာန် ထံက်ပင်၊ ပွမရီုဗင် စိုတ်ဓါတ် (Encourage / Motivate)။
- ဥပမာ - "ၜိုန်ရ ကမၠောန်ဏအ် ဇြိုင်ကီုလေဝ်၊ ပိုဲ ဒးနွံကဵု ဇြဟတ်စိုတ် ဇၞော်ဇၞော်ရ။"
- ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကေုာံ သဘာဝ:
- ဇြဟတ် (Energy): အစောံသတ္တိ မသီဂိုင်လဝ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ကမၠောန် မာန်။
- ဇြဟတ်သၟိင်တ္ၚဲ (Solar energy): အစောံသတ္တိ မကၠုင်နူ လျး ကေုာံ ဓါတ်ကတဴ သၟိင်တ္ၚဲ။
- ဇြဟတ်ချဳဒရာင် (Kinetic energy): ဇြဟတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမချဳဒရာင်။
၃။ သ္ၚိအင် ပွမပါ်ခြာ (Comparison Table)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ ၜါဏအ် ပ္ဍဲအခိင် သုင်စောဲ ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကေုာံ လပါ် သိပ္ပံ မ္ဂး ပါ်ခြာလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
| တင်ပါ်ခြာ | ဒြဟတ် (Physical) | ဇြဟတ် (Abstract / Potential) |
|---|---|---|
| သဘာဝ အဓိက | လပါ်ရုပ်၊ ကာယ၊ အရာမတ်ညာတ် (Physical / Material) | လပါ်စိုတ်၊ နာမ်၊ ကေုာံ သတ္တိ (Mental / Abstract) |
| တင်စၟတ်သမ္တီ | အရာမတက်ပ္ဍိုက်၊ ၜတ်ကၞာတ် လောဲသွာမာန် | အရာမတ်ဟွံညာတ်၊ အစောံသတ္တိ မပၠောပ်လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မသီဂိုင်လဝ် |
| အင်္ဂလိက် (သိပ္ပံ) | Force ($F$), Power ($P$) | Energy ($E$), Motivation |
| ဥပမာ မဟီုဂး | ဒြဟတ်ကာယ၊ ဒြဟတ်ဓရောတ်တိ၊ ဒြဟတ်လလဳ | ဇြဟတ်စိုတ်၊ ပွမကဵုဇြဟတ်၊ ဇြဟတ်သၟိင်တ္ၚဲ၊ ဇြဟတ်ချဳဒရာင် |
တင်စၟတ် လပါ် ရူပဗေဒ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ရူပဗေဒ မ္ဂး၊ ပွမပါ်ခြာ အရေဝ်မန် ၜါဏအ်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု လညာတ်သိပ္ပံ ဂၠးကဝ် ဗွဲမလောန်ရ။ ဥပမာ-
- ဒြဟတ်လလဳ (Electric Power): ဒှ်လၟိဟ် ကမၠောန် မကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲမွဲစက္က ($P = VI$)။ ဍေံဒှ် လပါ်ရုပ် မချဳဒရာင်ဒၟံင် (Action)။
- ဇြဟတ်လလဳ (Electrical Energy): ဒှ်အစောံသတ္တိ လလဳ မသီဂိုင်လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မသုင်စောဲလဝ် သီုဖအိုတ် ($E = P \times t$)။ ဍေံဒှ် လပါ်နာမ် (Capacity to do work)။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Shorto, H. L. (1962). A Dictionary of Modern Spoken Mon. Oxford University Press.
- Mon Language Standardization Committee. "Vocabulary Guidelines for Sciences".