ပွမပြံင်လှာဲ ပဋိပက္ခ
| ပွမပြံင်လှာဲ ပဋိပက္ခ
Conflict Transformation | |
|---|---|
ပွမပြံင်လှာဲ ပဋိပက္ခ ဂှ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တြားဓဝ် မခိုင်ကၠိုက် လံလ | |
| ဗွိုက်လ္ၚတ် အဓိက | ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် |
| တင်ရန်တၟအ် အဓိက | ပြံင်လှာဲ ဟိုတ်ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ပရေင်ဆက်ဆောံ |
| မၞိဟ်မဖန်ဗဒှ် လညာတ် | ဂျောန် ပေါလ် လေဒါရက် (John Paul Lederach), ဂျိုဟာန် ဂါလ်တံင် (Johan Galtung) |
| လက္ချဏ် အဓိက | အခိင်ကာလ လံလ (Long-term)၊ ပြံင်လှာဲ သၞောတ် |
ပွမပြံင်လှာဲ ပဋိပက္ခ (အၚ်္ဂလိက်: Conflict Transformation) ဝွံ ဒှ် လညာတ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် အပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace studies) တုဲ၊ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဟိုတ်ရိုဟ်ကၞက် မပကဵု ညံင် ပဋိပက္ခ ဂွံကတဵုဒှ်၊ လဒက်ပ္တန် သၞောတ်မၞိဟ် ဟွံမဲကဵု တြားဓဝ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ မလီုလာ်ဒၟံင် တအ် ညံင်ဂွံ ဒှ်အာ အကာဲအရာ မၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ နွံကဵု တြားဓဝ် ရ။
လညာတ်ဏအ်ဝွံ ပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် နူကဵု တၠပညာ မပ္တံကဵု ဂျောန် ပေါလ် လေဒါရက် (John Paul Lederach) ကေုာံ ဂျိုဟာန် ဂါလ်တံင် (Johan Galtung) တအ်ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပဋိပက္ခ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ်ဓရိုဟ် ဓမ္မတာ သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် (Catalyst for social change) ရ။ ယဝ်ရ စကာ ဗွဲမဒးရးမ္ဂး ပဋိပက္ခ ဂှ် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်၊ ဍေံ ပြံင်လှာဲကဵု (Transform) သၞောတ်တြေံ ညံင်ဂွံ ခိုဟ်တိုန်ရ။
ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကု နဲကဲတၞဟ်ဂမၠိုင် (Differences from Other Approaches)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွမပြံင်လှာဲ ပဋိပက္ခ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု နဲကဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် တၞဟ်တအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ရ-
၁။ ပွမကောပ်ကာဲ ပဋိပက္ခ (Conflict Management): ရန်တၟအ် ညံင် ပဋိပက္ခ ဟွံဂွံ ဇၞော်တိုန် ကေုာံ ညံင် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် လွဟ်။ (စွံအာရီု လတူ အခိင်ဂၠေအ် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ်)။ ၂။ ပွမသောင်က္ဍး ပဋိပက္ခ (Conflict Resolution): ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သွဟ် သွက် ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟုဟ် ကေုာံ ပိုတ်သကုတ်ထောအ် ပဋိပက္ခ ဂှ်။ (စွံအာရီု လတူ ပြသၞာ ကေုာံ သွဟ်)။ ၃။ ပွမပြံင်လှာဲ ပဋိပက္ခ (Conflict Transformation): ဟွံမိက် ပိုတ်သကုတ် ပြသၞာ မွဲဓဝ်၊ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကလေင် သြိုင်ခၞံ လဒက်ပ္တန် ပရေင်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ် မၞိဟ် မဒှ် တမ်ရိုဟ် ပဋိပက္ခ ဂှ်ရ။ (စွံအာရီု လတူ အခိင်လံလ၊ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကေုာံ တြားဓဝ်)။
ကဏ္ဍ မဒးပြံင်လှာဲ (၄) သာ် (Four Dimensions of Transformation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုင် လညာတ် ဂျောန် ပေါလ် လေဒါရက် မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပဋိပက္ခ မွဲ ဗွဲမအံင်ဇၞးဂှ် ဒးကၠောန်သ္ပ လတူ ကဏ္ဍ အဓိက ၄ သာ်-
- ၁။ ကဏ္ဍ ပူဂိုလ် (Personal Dimension): ပြံင်လှာဲ စိုတ်စရိုတ်၊ ပရေင်စသိုင် ကေုာံ လညာတ် ပူဂိုလ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပဋိပက္ခ တအ်ရ။ ဥပမာ - ပွမလွဳလွတ် စိုတ်ဒေါသ၊ စိုတ်အောန်စိုတ်၊ ကေုာံ ပွမဗ္တောန်ကဵု ဓဝ်သၠးဒုဟ် (Forgiveness) ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ညးတၞဟ် (Empathy)။
- ၂။ ကဏ္ဍ ပရေင်ဆက်ဆောံ (Relational Dimension): ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် မဆက်ဆောံ အကြာ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မကယျာန်ခယျ ဒၟံင် ရေင်သကအ်။ ပွမဒက်ပ္တန် ပရေင်ပတှ်ေ (Trust building) ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် မခိုဟ်။
- ၃။ ကဏ္ဍ လဒက်ပ္တန် / သၞောတ် (Structural Dimension): ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) ကေုာံ တြားဓဝ် ဟွံမဲ တအ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် လံလ ရ။
- ၄။ ကဏ္ဍ ယေန်သၞာင် (Cultural Dimension): ပြံင်လှာဲ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ လညာတ် ယေန်သၞာင် မထံက်ပင် ကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် ကေုာံ သၞောတ် မပါ်ခြာ ဂကူ/ဘာသာ။ ပွမဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Culture of peace)။
ပရေင်စကာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (Application and Goals)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွမပြံင်လှာဲ ပဋိပက္ခ ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု-
- ပရေင်ဒက်ပ္တန် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကြဴနူ ပၞာန် (Post-conflict Peacebuilding): ပ္ဍဲဍုင် မကတဵုဒှ်လဝ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် (ဥပမာ - ရဝမ်ဒါ၊ အာဖရိကသၠုင်ကျာ၊ ကိုဝ်လံမ်ဗဳယျာ) တအ်ဂှ်၊ ပွမကလေင် ဒက်ပ္တန် ပရေင်ညဳသၟဟ် ကေုာံ တြားဓဝ် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် ပြံင်လှာဲ ပဋိပက္ခ ရ။
- တြားဓဝ် မကလေင်ပလေဝ် (Restorative Justice): စၞး မကဵု ဒုဟ် မၞိဟ်မရာန်သကိုတ် သၟးဂှ်၊ ရန်တၟအ် ညံင် ညးမရာန်သကိုတ် ကဵု ညးမဒးဒုင်ဘဲ တအ် ဂွံ ကလေင် ဆက်ဆောံ ညဳသၟဟ် ကေုာံ လွဳလွတ် စိုတ်စရိုတ် ညးသကအ် ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace)
- ပွမသောင်က္ဍး ပဋိပက္ခ (Conflict Resolution)
- ပွမဒက်ပ္တန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacebuilding)
- တြားဓဝ် (Justice)