ပွမမင်မွဲ လိက်ပတ်မန်
ပွမမင်မွဲ လိက်ပတ်မန် (အၚ်္ဂလိက်: Preservation of Mon language and literature) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲ၊ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ်မန် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက်အာ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ လမျီုလုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ကမၠောန် ပွမမင်မွဲ လိက်ပတ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပွမထိင်ဒဝ် ပြကိုဟ်တြေံတြဟ် သက်သက်ရ၊ ဍေံ သီုပါလုပ် ပွမဖန်ဗဒှ် သဇိုင် ဒဳဂျဳတယ် (Digital Foundation) ညံင် လိက်မန် ဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲကဵု သွာင် နဲကဲသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဍိုက်ပေင်ကီုရ။
ဝင် ကေုာံ ပွမမင်မွဲ အခိုက်တြေံ (History and Traditional Preservation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကူမန်ပိုဲဝွံ နွံကဵု ဝင်လိက်ပတ် မဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု သၞာံ ဗွဲမလအ်လတေအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တြေံတေအ် ကောန်ဂကူပိုဲ ကေုာံ ခမဳသင်တအ် မင်မွဲကၠုင် လိက်ပတ်မန် နကဵု နဲကဲ နာနာသာ်-
- တၟအ်လိက် (Stone Inscriptions): ချူစုတ် ပရူဝင် ကေုာံ ပရေင်သာသနာ လတူ တၟအ် သွက်ဂွံ တန်တဴ နာမစိရကာလ။
- သၠရိုတ် ကေုာံ ပြကိုဟ် (Palm-leaf Manuscripts): အစာတၠ ကေုာံ ခမဳသင်တအ် ကူးချူ လိက်သၠပတ်၊ ဇာတ်၊ ကေုာံ ပရူပရာ ဂဥုဲ လတူ သၠရိုတ် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ်ဂမၠိုင်ရ။
- လဟီု ကေုာံ ဓမ္မဒေသနာ (Oral Tradition): ပွမဟီုတွဟ် အရေဝ်မန် ကေုာံ တွဟ်ဓရ် လၟိုန်တ္ၚဲဂှ် ဒှ်နဲကဲ မင်မွဲ လိက်ပတ် မဂျိုင်တန်တဴအိုတ် မွဲရ။
ပွမမင်မွဲ ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Digital Preservation and AI)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သွာင် ပွမသ္ၚဳဂၠိပ် အရေဝ်ဘာသာ သဘာဝ (NLP) မ္ဂး လိက်မန်ပိုဲဝွံ လုပ်လၟိဟ် "အရေဝ်ဘာသာ တင်ဂၞင်အောန်" (Low-resource language) မွဲဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညံင်ဂွံ တန်တဴအာ ပ္ဍဲခေတ် ဉာဏ်စက် (AI) ဂှ် နွံပၟိက်ကဵု ကမၠောန် ဒဳဂျဳတယ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
- သၞောတ်ဝ် ယူနဳကုဒ် (Unicode Standardization): ပွမစကာ ယူနဳကုဒ် ဇေတ်တ် သွက်ဂွံ ချူလိက် လတူ အေန်တာနေတ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ စက်ခမ်ပျူတာတအ် ကၠိုဟ် ယူနဳကုဒ် ဟေင်ရ။
- တိုက်ဗှ်လိက် ဒဳဂျဳတယ် (Digital Corpora): ပွမချူ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် ကေုာံ ပွမသောင်ကလး ဝေါဟာရ ပ္ဍဲ ဝိက်ရှေန်နရဳ တအ်ဂှ် ဒှ်ပွမဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် (Data) သွက် ဉာဏ်စက် ဂွံလ္ၚတ်ကေတ်မာန်ရ။
- တိုက်ဗှ်လိက် တွဲဘာသာ (Parallel Corpora): ပွမကၠာဲဘာသာ လိက်မန် တွဲကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၟာ (ဥပမာ - ပ္ဍဲ OPUS) ဂှ် ရီုဗင် ညံင် AI ဂွံလေပ် ကၠာဲဘာသာ (Machine Translation) ရ။
ပရေင်စိန်ခေါ်ဂမၠိုင် (Challenges)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကမၠောန် ပွမမင်မွဲ လိက်ပတ်မန်ဝွံ ဒးဆောံဂဗဒၟံင် ကု ပရေင်စိန်ခေါ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
- ဓရီုလိက် ဟွံစှ်ေသၞောတ်ဝ်: မအရေဝ် မွဲမဂှ် ချူဒၟံင် နာနာဗီုတုဲ၊ စက်ကီု သီုမၞိဟ် လ္ၚတ်ကေတ် ဝါတ်ဂါတ်ဒၟံင်ရ။ (နွံပၟိက်ကဵု မုက်လိက် သ္ၚဳဂၠိပ် ဝေါဟာရမန်)။
- လွပ် ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ အောန်စှ်ေအာ: သၟတ်တအ် စကာ အရေဝ်မန် အောန်စှ်ေအာ ပ္ဍဲသ္ၚိ ကေုာံ ပ္ဍဲ ပရေင်မိတ်သဟာယ။
- ဒြဟတ် သုတေသန ကေုာံ ပညာရှင်: နွံပၟိက်ကဵု တၠပညာ ဘာသာဗေဒ ကေုာံ တၠပညာ သိပ္ပံခမ်ပျူတာ မပံင်ကောံ ကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ (Multidisciplinary collaboration) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် NLP ဘာသာမန်ရ။
တာလျိုင် မှာဇန် ကောန်ဂကူ (Community Responsibility)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွမမင်မွဲ လိက်ပတ်ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ဇၟာပ်ပ် ကောန်ဂကူမန်တအ်ရ။
- ပွမဟီုအရေဝ်မန် ကရောမ် ကောန်ဇာတ် ပ္ဍဲသ္ၚိ။
- ပွမဗှ်၊ ပွမချူ ကေုာံ ပွမတက်လိက်မန် (Type) လတူ Facebook ကေုာံ အေန်တာနေတ် နကဵု သၞောတ်ဝ်မဍာံ။
- ပွမပါလုပ် ရီုဗင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ၊ ပရဝ်ဂျက် စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် (Voice recording projects) ကေုာံ ပွမကၠာဲဘာသာဂမၠိုင်။