ပွမသီအဝဵု

ပွမသီအဝဵု Coup d'état
	ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ လွဟ် တအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သီအဝဵု ဗွဲမဂၠိုင် ရ
ဗွိုက်လ္ၚတ် အဓိက	ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်
အဓိပ္ပါယ်	ပွမဖျေံ အလဵုအသဳ ကေုာံ သီကေတ် အဝဵု သီုဟွံစှ်ေသၞောဝ်
လက္ချဏ် သဇိုင်	ပြဟ်ပြေဟ် (Sudden)၊ ဟွံစှ်ေသၞောဝ် (Illegal)
ညးမကၠောန်သ္ပ ဂၠိုင်	ဒပ်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မနွံ အပ္ဍဲ အဝဵု

ပွမသီအဝဵု (အၚ်္ဂလိက်: Coup d'état ဟွံသေင်မ္ဂး Coup) ဝွံ ဒှ် ပွမပြံင်လှာဲ ဖျေံထောအ် အလဵုအသဳ မနွံဒၟံင် လၟုဟ် ဗွဲမပြဟ်ပြေဟ် တုဲ သီကေတ် အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဍုင် သီုဟွံစှ်ေသၞောဝ် ဥပဒေ (Illegal and unconstitutional overthrow) ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ပြင်သေတ် တုဲ၊ ဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပွမတက် လတူ ဍုင်" (Blow of state / Stroke of state) ရ။

ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ပွမသီအဝဵု ဝွံ ကၠောန်သ္ပ နကဵု ဂကောံမၞိဟ် အောန်အောန် မပ္တံကဵု ဒပ်ပၞာန်၊ တၠအဝဵု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မနွံဒၟံင် အပ္ဍဲ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင် တအ် (Insiders) ရ။ ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေတ် အဝဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် တုဲ၊ ပြံင်လှာဲထောအ် က္ဍိုပ်သကိုပ်၊ ဆဂး ဟွံပြံင်လှာဲ သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် အလုံမွဲ ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။

လက္ချဏ် တၞဟ်ခြာ (Key Characteristics)

ပွမသီအဝဵု ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဍုင် တၞဟ်တအ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။ အဓိက တင်တၞဟ်ခြာ တအ်ဂှ်-

၁။ ကု ပရေင်ပၠန်ဂတး ညးဍုင်ကွာန် (Revolution): ပၠန်ဂတး (Revolution) ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ပါလုပ်တုဲ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ် သဇိုင် ဍုင် အလုံမွဲ (ဥပမာ - နူ သၞောတ်ဨကရာဇ် ပြံင်အာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ) ရ။ ပွမသီအဝဵု (Coup) ဂှ် မၞိဟ် ပါလုပ် အောန် (ဗွဲမဂၠိုင် ဒပ်ပၞာန်) တုဲ ပြံင်လှာဲ ဆ က္ဍိုပ်သကိုပ် သၟးရ။

၂။ ကု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် (Civil War): ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ဂှ် ဒှ် ပေါဲတဝ်စၞေဟ် မလံလ အကြာ ဒပ်ပၞာန် ၜါလပါ် ရ။ ပွမသီအဝဵု ဂှ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ပြဟ်ပြေဟ် (လဆောဝ်မ္ဂး အပ္ဍဲ မွဲတ္ၚဲ ဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲၜါ နာဍဳ) တုဲ စကာ ဒြဟတ်အဆီ အောန်အိုတ် ညံင်ဂွံ သီဂွံ အဝဵု ရ။

၃။ ပွမစကာ အဝဵု ဟွံစှ်ေသၞောဝ် (Illegality): ပွမသီအဝဵု ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင် (Constitution) ရ။ ၜိုန်ရ ညးမသီအဝဵု တအ် ထ္ၜးဟိုတ် တင်ဟွံစှ်ေသၞောဝ် ဥပဒေ ကိုပ်ကၠာ ကီုလေဝ်၊ ပွမရပ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ ပွမပလီု အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် မရုဲစှ်လဝ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မလီုသၞောဝ် ရ။

ဗီုပြင် ပွမသီအဝဵု ဂကူနာနာ (Types of Coups)

ပၞာန်သီအဝဵု (Military Coup):

ဒှ် ဗီုပြင် မဆဵုဂဗ ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ ဒပ်ပၞာန် ဍုင် မွဲ စကာ လွဟ် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန် တုဲ သီကေတ် အဝဵု နူကဵု အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် ရ။

ဇကုသီအဝဵုဇကု (Self-coup / Autogolpe):

က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မကလိဂွံလဝ် အဝဵု နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မွဲ (ဥပမာ - သမ္မတ) ဂှ်၊ သွက်ဂွံ ဆက်ကေတ်လဝ် အဝဵု ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ သၠဲကေတ် အဝဵု အလုံမွဲ ဂှ်၊ ညး ပလီုထောအ် သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်၊ ပလီုထောအ် ပါလဳမာန်၊ ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု ရုင်ဗစာ ရ။

ပွမသီအဝဵု သီုဆီဟွံပါ် (Bloodless Coup / Silent Coup):

ပွမသီအဝဵု မဟွံစကာ ဒြဟတ်အဆီ ကေုာံ လွဟ် ပလီုပလာ်။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ဒးဒုင် ဘပဠ ဖေက်လကိုတ် တုဲ ဒးနုက်တိတ် နူ တာလျိုင် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

ဟိုတ်မဂွံ ကတဵုဒှ် ကေုာံ ဖိုလ်လက္ကရဴ (Causes and Consequences)

ဟိုတ် မဂွံ ကတဵုဒှ်:

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဍိုန်လျ ကေုာံ ပရေင်ဟွံညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်။
အလဵုအသဳ မနွံဒၟံင် လၟုဟ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု ပရေင်ယုံကြည် (Legitimacy) ကေုာံ နွံကဵု ပရေင်အဂတိ (Corruption)။
ဒပ်ပၞာန် ဍုင်ဂှ် နွံကဵု သြဇာ လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လောန်ကာဲ တုဲ၊ ဟွံနွံ သၟဝ် တဲ ညးဍုင်ကွာန် (Lack of civilian control over the military)။

ဖိုလ်လက္ကရဴ:

**တၠအဝဵု:** ပွမသီအဝဵု ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပကဵု ညံင် ဍုင် ဂွံ ဒှ်အာ သၟဝ် သၞောတ် တၠအဝဵု (Dictatorship) ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ်။
**ဒဏ်ပိုန်ဒြပ်:** ဂၠးတိ ကေုာံ ဍုင်တၞဟ်တအ် ဒစဵုဒစး တုဲ ဖျေံ ဒဏ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Sanctions)။
**ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်:** ညးဍုင်ကွာန် မဟွံတုပ်စိုတ် တအ် ဒစဵုဒစး တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ကတဵုဒှ်အာ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် (Civil War) ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် လံလ ရ။

ဒၞာဲမပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင် (Historical Examples)

ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ကဵု ၂၁ ဏအ်မ္ဂး၊ ပွမသီအဝဵု ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အာဖရိက၊ လာတ္တေန် အမေရိက ကေုာံ အာရှ နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

မျာန်မာ (ဍုင်ဗၟာ): ဒပ်ပၞာန် သီအဝဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂၊ ၁၉၈၈၊ ကေုာံ ၂၀၂၁ မဒှ် အရာ မပကဵု ညံင် ဍုင် ဂွံ ဆောမ်လေင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ကတဵုဒှ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။
ချဳလဳ (Chile): ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၃၊ သကိုပ်ပၞာန် ပဳနဝ်ချေး (Augusto Pinochet) သီအဝဵု နူကဵု သမ္မတ သာလ်ဗေဒေါ အာယေန်ဒေး (Salvador Allende) တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် ဍုင် နကဵု သၞောတ် တၠအဝဵု လုကဴ ၁၇ သၞာံ။
သေံ (Thailand): ဍုင်သေံ ဝွံ ဝင် ပၞာန်သီအဝဵု နွံ ဂၠိုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှ တုဲ၊ သီအဝဵု လက္ကရဴအိုတ် ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၆ ကေုာံ ၂၀၁၄ ရ။

ဆက်လ္ၚတ်

နိဿဲ