ပွမဟွံကလင်အမိင် သၞောဝ်
| ပွမဟွံကလင်အမိင် သၞောဝ် Civil Disobedience | |
|---|---|
| တဲ မရပ်လဝ် ကသော် တဲမရပ်လဝ်ကသော် (Raised fist) ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ချဳဒရာင် ညးဍုင်ကွာန် | |
| ဗွိုက်လ္ၚတ် အဓိက | ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ အခေါင်အရာမၞိဟ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ဒဿန |
| အဓိပ္ပါယ် | ပွမဟွံဗက်စ အမိင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ မဟွံမဲကဵု တြားဓဝ် |
| လက္ချဏ် အဓိက | ဟွံစကာ လွဟ်ပလီုပလာ်၊ ပွမကၠောန် ဗွဲမမံက်ဂတှ်၊ ပွမဒုင်ကေတ် ဒုဟ်ဒဏ် |
| ပူဂိုလ် မပြာကတ် | ဟေန်ရဳ ဒေးဗေတ် သောရဝ်၊ မဟတ္တမ ဂါန္ဒဳ၊ မာတင် လူတာ ကေန် ဍောတ် |
ပွမဟွံကလင်အမိင် သၞောဝ် (အၚ်္ဂလိက်: Civil Disobedience) ဝွံ ဒှ် နဲကဲ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲတုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဝွံ ဗွဲမတီကၠိုဟ် ကေုာံ ရန်တၟအ်လဝ်တုဲ ဟွံဗက်စ (ဟွံကလင်) အမိင်၊ အသံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ လ္ၚဵု နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဵုအုပ်ဓုပ် မွဲမွဲ ရ။
နဲကဲဏအ်ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ အပ္ဍဲ ပွမချဳဒရာင် နကဵုနဲကဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Nonviolent action) တုဲ၊ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး သၞောဝ်ဥပဒေ မဟွံမဲကဵု တြားဓဝ် (Unjust laws) ကေုာံ ညံင် အလဵုအသဳ ဂွံ ပြံင်လှာဲကဵု သၞောတ်ဂှ် ရ။ မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပွမဟွံကလင်အမိင် သၞောဝ် တအ်ဝွံ ၜိုန်ရ ညးတအ် ပလီုသၞောဝ် ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံစကာ ဒြဟတ်အဆီ ကေုာံ လွဟ် (Non-violent) တုဲ၊ သီု ဖျေံလဝ်စိုတ် သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ် ဒုဟ်ဒဏ် (မပ္တံကဵု ပွမဒးဒုင်ရပ်၊ ဒးဒုင် ဖျေံထံင်) နကဵု စိုတ်မၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။
ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ လညာတ် (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "Civil Disobedience" ဝွံ စပြာကတ်ကၠုင် နူကဵု လိက်ပရေင် မနွံယၟု တုပ် နကဵု အစာချူလိက် ကေုာံ တၠဒဿန အမေရိကာန် မနွံယၟု ဟေန်ရဳ ဒေးဗေတ် သောရဝ် (Henry David Thoreau) မချူပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၉ ရ။
သောရဝ် ဝွံ ဟွံတုပ်စိုတ် လတူ ပရေင်သၞောတ် ဍိက် (Slavery) ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ပေါဲပၞာန် အကြာ အမေရိကာန် ကဵု မက်သဳကဝ် (Mexican-American War) တုဲ၊ ညး ဟွံကဵု အခေါန် ကု အလဵုအသဳ ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ညးဂှ် ညးဟီုလဝ် "ယဝ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ မွဲမွဲ အာတ်မိက်ကဵု မၞး ကၠောန် အရာမဟွံမဲကဵု တြားဓဝ် လတူ ညးတၞဟ်မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဂှ် ပလီုထောအ်ညိ" (If the law is of such a nature that it requires you to be the agent of injustice to another, then, I say, break the law) ရ။
လက္ချဏ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Characteristics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွမဟွံကလင်အမိင် သၞောဝ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပွမကၠတ်ကၠောန် ဒုဟ် (Ordinary crime) တုဲ၊ နွံကဵု လက္ချဏ် သဇိုင် အဓိက ၄ သာ်-
၁။ ပွမဟွံစကာ လွဟ်ပလီုပလာ် (Non-violent): ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ရ။ မၞိဟ်မပါလုပ်တအ် ဟွံစကာ ဒြဟတ်အဆီ ဟွံသေင်မ္ဂး လွဟ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ်၊ သီုဟွံ ပလီုပလာ် လမျီု ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ညးတၞဟ်။
၂။ ပွမကၠောန် ဗွဲမမံက်ဂတှ် (Public/Open Action): ပွမပလီုသၞောဝ်ဂှ် ဟွံကၠောန် ဗွဲမအောပ်ဗ္ဒန် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ပၞုက်ဓလုက်။ ညးတအ် ကၠောန်ဗွဲမမံက်ဂတှ် သွက်ဂွံ ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ တီ ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဂှ် ဗၠေတ်ဒၟံင် ရ။
၃။ ပွမဖျေံလဝ်စိုတ် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဏ် (Willingness to Accept Punishment): ညးမပလီုသၞောဝ်တအ် ဖျေံလဝ်စိုတ် သွက်ဂွံ ဒးဒုင်ရပ်၊ ဒးဒုင် ဖျေံထံင် ကေုာံ ဒုင်ဒဏ် ရ။ ပွမဒုင်ကေတ် ဒဏ်ဏအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ညးတအ် သီုရှ်ေသှ်ေဒၟံင် သၞောတ်သၞောဝ်ဥပဒေ ဓမ္မတာ ဍုင် (Rule of Law) ကီုလေဝ်၊ ဆ သၞောဝ် မဟွံမဲကဵု တြားဓဝ် မွဲဓဝ်ဟေင် ညးတအ် ဒစဵုဒစး ဒၟံင် ရ။
၄။ ပွမနွံကဵု ရန်တၟအ် စိုတ်ဓါတ်ခိုဟ် (Conscientious and Moral Purpose): ဟွံသေင် သွက် ပရေင်ဖိုလ် ပူဂိုလ် သၟး၊ ရန်တၟအ် သွက် ပရေင်တြားဓဝ် (Justice)၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ဖိုလ်ခိုဟ် သွက် အလုံညးဍုင်ကွာန်။
ပရေင်ချဳဒရာင် ပ္ဍဲဝင် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Historical Examples)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဝင် လောကဓါတ်မ္ဂး၊ ပွမဟွံကလင်အမိင် သၞောဝ် ဂှ် ဒှ်လဝ် နဲကဲ မပြံင်လှာဲလဝ် ဝင် ဍုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
- ပေါဲကွာ်တရဴ ၜဵု ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ (The Salt March, 1930):
က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု မဟတ္တမ ဂါန္ဒဳ။ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ညံင် ကောန်ဍုင် အိန္ဒိယ တအ် ဟွံဂွံ ကၠောန် ၜဵု ကေုာံ ကံက်အခေါန် ၜဵု ဗွဲမသၠုင်ရ။ ဂါန္ဒဳ ကေုာံ ညးဗက်လက္ကရဴတအ် ကွာ်တရဴ တိုင် ၂၄၀ စိုပ် ဇိုင်ၜဳတုဲ ကၠောန်ပ္တိတ် ၜဵု နကဵု အလဵုဇကု ညးတအ် (ပွမပလီုသၞောဝ် ဗြိတိန်) ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ဒးဒုင်ရပ် ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် ဒြဟတ် သွက် ပရေင်ဗၠးၜး ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။
- ပရေင်ချဳဒရာင် အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် (US Civil Rights Movement, 1950s-1960s):
က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု မာတင် လူတာ ကေန် ဍောတ် ကေုာံ ရဝ်သာ ပါက်စ် (Rosa Parks)။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်အမေရိကာန် နွံကဵု သၞောဝ် မပါ်ခြာ အသာ်စၞာံ (ဥပမာ - မၞိဟ်လမ္စံက် တအ် ဒးဂဇအ် က္ဍိုပ်လက္ကရဴ ကွဳစက်)။ ရဝ်သာ ပါက်စ် ဟွံဒုင် ကဵုဒၞာဲ ကု မၞိဟ်ဗတာင် တုဲ ဒးဒုင်ရပ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးဍုင်ကွာန် လမ္စံက်တအ် သပိတ်ကၟာတ် ဟွံဍိုက် ကွဳစက် (Montgomery bus boycott) ကေုာံ လုပ်ဂဇအ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲစသုင် မစွံလဝ် သွက် မၞိဟ်ဗတာင် သၟး (Sit-ins) တုဲ ပလီုသၞောဝ် ပါ်ခြာ တအ်ဂှ်ရ။
- ပရေင်တဝ်စၞေဟ် အပါသိုက် ပ္ဍဲ အာဖရိကသၠုင်ကျာ (Anti-Apartheid Movement):
ကောန်ဍုင် အာဖရိကသၠုင်ကျာ တအ် စကာ နဲကဲ ဟွံကလင်အမိင် သၞောဝ် မပ္တံကဵု ပွမဟွံယိုက်ဂၠေင် သၞောဝ် မဒးကေတ် လိက်စၟတ်သမ္တီ (Pass laws) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု အလဵုအသဳ အသာ်ဗတာင် မအုပ်ဓုပ်လဝ် ဍုင်ဂှ်ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပွမချဳဒရာင် နကဵုနဲကဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Nonviolent action)
- မဟတ္တမ ဂါန္ဒဳ (Mahatma Gandhi)
- ပွမထ္ၜးဆန္ဒ (Protest)
- အခေါင်အရာမၞိဟ် (Human rights)