ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်
ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် (အၚ်္ဂလိက်: Built environment) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွဳပွူအကာဲအရာ မၞုံကဵု ဒြပ်ရုပ် မဒးဒုင်ဖန်ဗဒှ်၊ သိုင်ခၞံ ကေုာံ ပြံင်လှာဲလဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ မံင်စံင်၊ ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ပစိုတ်မိပ်မြဟ်ရ။[၁] ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဏအ်ဝွံ ဍေံပံင်ကောံလဝ် အရာအလုံအိုတ်သီု စတမ်နူကဵု သ္ၚိဌာန်၊ ရုင်၊ ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ဂၠံင်ဍာန်၊ ဒဒန်၊ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်စမၠံက်ဍာ် ကေုာံ ကၠအ်ပ္ကဴ ဍုင် (parks) တအ်ရ။ ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု ပွဳပွူသဘာဝ (Natural environment) ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် အဓိက သွက် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကောန်မၞိဟ်တအ် လၟိုန်တ္ၚဲရ။
ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဍေံဇီုကပိုက် လ္တူ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် (Sustainability) ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင် (Urban planning) တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။[၂]
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်" ဝွံ စကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်နာနာ မပ္တံကဵု ဗိသုကာ၊ ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘူမိဗေဒ ဍုင် (Urban geography) ရ။ ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞိဟ်တအ် မသိုင်ခၞံလဝ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမသၠဲလးမ္ဂး ဍေံသီုပါလုပ်ကဵု သၞောတ်သဇိုင်ဌာန်ဒတန် (Infrastructure) မပ္တံကဵု သၞောတ်ဍာ်၊ သၞောတ်ပၟတ်လလဳ ကေုာံ သၞောတ်ဆက်စၠောအ်ဂမၠိုင်ရ။ ဍေံဟွံသေင် ဆဌာန်ဒတန် မွဲဓဝ်၊ ဍေံဒှ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ မၞိဟ် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန်တအ်ဂှ်ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု အခိင် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကၠောန် ပရေင်တဵုလွဳ (Agricultural Revolution) ပ္ဍဲအခိင် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ သၞာံ အတိက်တေံရ။
- ခေတ်တမၠာ: မၞိဟ်တအ် စသိုင်ခၞံ ကွာန်ဍောတ်တ် နကဵု တိ၊ ဆု ကေုာံ တၟံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲသဘာဝ ကေုာံ တိရစ္ဆာန်ရ။
- ခေတ်အေန်ပါယာ: ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် ညံင်ရဴ ရဝ်မ (Rome) ကေုာံ မေသောပိုတေမဳယျာ (Mesopotamia) တအ် စဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဍာ်၊ ဒဒန် ကေုာံ ဂၠံင်ဍာန် မစနစ်တကျရ။
- ပၠန်ဂတး ရုင်စက် (Industrial Revolution): ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ရုင်စက် ကေုာံ ကွတ်စက်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။ အရာဏအ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဍုင်ဇၞော် မၞုံကဵု မၞိဟ်က္ဍိုပ်ပေင် (Urbanization) ရ။
- ခေတ်လၟုဟ်: ဍုင်ဇၞော်တအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပသဲ၊ ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ ကောန်ကရေတ်တုဲ ဒှ်အာ ပွဳပွူ မသၠုင် ကေုာံ လှဲလး ဗွဲမလောန်ရ။[၃]
၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ လဒက်ပတန်ဂမၠိုၚ် (Components of the Built Environment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ဂမၠိုင်ရ။
| စၟတ် | ကဏ္ဍ (Category) | ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description) | ဥပမာ (Examples) |
|---|---|---|---|
| ၁ | ဌာန်ဒတန် (Buildings) | ဒၞာဲဒတန် သွက် မၞိဟ်တအ် မံင်စံင်၊ ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ဗတောန်ပညာရ။ | သ္ၚိ၊ ရုင်စက်၊ ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ကွဳစက် |
| ၂ | သဇိုင်ဌာန်ဒတန် (Infrastructure) | သၞောတ်လဒက်ပတန် မထံက်ပင်ကဵု ဍုင် ကေုာံ ကွာန်။ | ဂၠံင်ဍာန်၊ ဒဒန်၊ က္ၜင်ကျာကွင်း၊ ရထားသၞောတ် |
| ၃ | သၞောတ်ထံက်ပင် (Utilities) | သၞောတ် မပလံင်ဗစိုပ် ပၟိက်အာသံ အဓိက သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု။ | ဍာ်၊ ပၟတ်လလဳ၊ အေန်တာနက်၊ သၞောတ်ပတိတ်ကၠိခတောန် |
| ၄ | ဒၞာဲသၠး (Public Spaces) | ဒၞာဲ မၞိဟ်ဂမၠိုင် လုပ်စိုပ် စကာမာန် မဟွံမဲကဵု ကၟာတ်လဒဵု။ | ကၠအ်ပ္ကဴ ဍုင်၊ ပလာဇာ၊ ဒၞာဲဝေင်၊ ဒၞာဲကျာ် |
၄။ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် ကုပွဳပွူသဘာဝ (Interaction with the Natural Environment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သ္ကအ် လၟိုန်ရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ဝွံ စကာ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု ဍာ်၊ တၟံ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓါတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
- တကအ် ဂမ္တဴ ဍုင် (Urban Heat Island): ဌာန်ဒတန် ကေုာံ ဂၠံင်ဍာန် ကောန်ကရေတ်တအ်ဝွံ သိုပ်ကေတ် ဂမ္တဴတ္ၚဲတုဲ ပကဵုညံင် ဍုင်ဂှ် ကတဴနူကဵု ကွာန်မ္ၚးဍုင်ရ။
- ပရေင်ကၠိခတောန် (Pollution): ရုင်စက် ကေုာံ ကွဳစက်တအ် ပတိတ် ဓါတ်ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် မကတဵုဗဒှ် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။
- လွပ်ဂေဟ (Ecological Footprint): ဍုင်ဇၞော်တအ်ဝွံ နွံပၟိက် တိ ကေုာံ သယံဇာတ နူမ္ၚးဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။[၄]
၅။ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ (Public Health and Built Environment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဇီုကပိုက် လ္တူ ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် သီုစိုတ် သီုကာယရ။
- ပွမကွာ်မာန် (Walkability): ဍုင်မၞုံကဵု ဂၠံင်ကွာ်ခိုဟ် ကေုာံ ဒၞာဲဍိုက်ကွဳလိုန် ၜိုဟ်သြိုဟ်တအ်ဝွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ယဲကၠေင်ဍိုက် (Obesity) ကေုာံ ယဲဂြိုဟ်ရ။[၅]
- ဍာ်ဒကေဝ် ကျာ (Air Quality): ဂၠံင်ဍာန် မယိုက်ဍိုက်ကွဳစက်ဂၠိုင်တအ် ကတဵုဗဒှ် ယဲယီုဝါတ် (Asthma) ရ။
- ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health): ပွမနွံကဵု ကၠအ်ပ္ကဴ (Green spaces) ပ္ဍဲဍုင်ဝွံ ပဖအောန်ဖျေဟ် ဓဝ်စိုတ်ဍောင်ၜိုတ် (Stress) ကေုာံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်မိပ်မြဟ်ရ။[၆]
၆။ ပရေၚ်ဖန်ဇန် ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ (Urban Planning and Architecture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင် (Urban planning) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် စၞောန်ထ္ၜး ဗီုလဵု ဂွံစကာ တိ၊ ဗီုလဵု ဂွံသိုင် ဌာန်ဒတန် ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံပလံင်ဗစိုပ် သၞောတ်ထံက်ပင်တအ်ရ။
- ပွမပါ်ဇြောန် (Zoning): ဒှ်ပွမပါ်ခြာ ဒၞာဲသ္ၚိဌာန်၊ ဒၞာဲကူသာန်သွံရာန် ကေုာံ ဒၞာဲရုင်စက် ညံင်ဟွံဂွံ ထုဲထံင် ရေင်သ္ကအ်ရ။
- ဗိသုကာ (Architecture): ပရေင်သိုင်ခၞံ ဌာန်ဒတန် တအ်ဝွံ ဒးကိတ်ညဳ ကုယေန်သၞာင်၊ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပၟိက်အာသံ မၞိဟ်မံင်တအ်ရ။
၇။ သဇိုၚ်ဌာန်ဒတန် ကေုာံ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် (Infrastructure and Transportation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation) ဝွံ ဒှ်ဆီဇေဝ် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ရ။ ဍုင်မၞုံကဵု သၞောတ် ကွဳစက်ညးဍုင်ကွာန် (Public transit) ခိုဟ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ဟွံဒးဗဒဗ္ဒါဲ လ္တူ ကွဳစက်ပူဂိုလ် ဗွဲမလောန်တုဲ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ကၠိခတောန်မာန်ရ။[၇] ဂၠံင်ဍာန်၊ တရဴရထား၊ ကေုာံ ဂၠံင်ကွာ်တအ်ဝွံ ဒးဒုင်သိုင်ခၞံလဝ် ညံင်ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကုညးအလုံအိုတ်သီုရ။
၈။ ဒတန်ခိုၚ်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ သာ်ၚေက် (Sustainability and Green Building)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတုတုဲ၊ ပရေင်သိုင်ခၞံ ဌာန်ဒတန် သာ်ၚေက် (Green building) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ကၠုင်ရ။[၈]
- ပွမစောမ်ဒြဟတ် (Energy Efficiency): စကာ လျးတ္ၚဲ၊ ပၟတ်ကျာ ကေုာံ သၞောတ်ထိင်ဂမ္တဴ မအောန်ကဵု ဒြဟတ်ဓါတ်။
- လက်မှတ် LEED: ဒှ်စၟတ်သမ္တီ ဌာန်ဒတန် မကိတ်ညဳ ကုသဘာဝ ကေုာံ မၞုံကဵု ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်ရ။
- က္ဍိုပ်သ္ၚိ သာ်ၚေက် (Green Roofs): ပွမတဵုလွဳ တၞံဆု လ္တူက္ဍိုပ်သ္ၚိ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍာ်ဗြဲ မဇွောဝ်ရ။[၉]
၉။ ဒြဟတ်ဓရိုဟ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Economic and Social Impacts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဍေံဖန်ဗဒှ်ကဵု ၚုဟ်မး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သၞောတ်လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ်ရ။
- ပရေင်ဖန်ဗဒှ်တၟိ (Gentrification): ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အုံတြေံတအ်ဂှ် ပလေဝ်ပလေတ်တၟိတုဲ ၚုဟ်မး သ္ၚိဌာန် သၠုင်တိုန်ရ။ အရာဏအ် ပကဵုညံင် ညးမံင်တြေံတအ် ဒးဒုင်ပြံင်တိတ်ရ။
- ပရေင်ပံင်ကောံ (Social Cohesion): ဒၞာဲသၠး ကေုာံ ကၠအ်ပ္ကဴတအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် ကုမၞိဟ်နာနာသာ် ညံင်ဂွံ ဆဵုဂဗ ကေုာံ ပံင်ကောံ ရေင်သ္ကအ်ရ။
၁၀။ အနာဂတ် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ဍုၚ်သမာတ် (Future and Smart Cities)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အနာဂတ် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင်လ္တူ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်ရ။ ဍုင်သမာတ် (Smart City) တအ်ဝွံ စကာ အေန်တာနက် အရာအလုံအိုတ်သီု (IoT - Internet of Things) သွက်ဂွံ ပကောံတင်နင် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဍုင် ညံင်ဂွံ စောမ်သတ္တိ နွံရ။[၁၀] သၞောတ်ပၟတ်ဂၠံင် မကၠေတ်ကေတ်စိုတ်၊ ကွဳစက် အလဵုအလဵုဒဳ (Autonomous vehicles) ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ကၠိခတောန်တအ်ဝွံ ဒှ်အင်္ဂလက္ခဏာ ဍုင်သမာတ်ရ။
- **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** လ္ၚတ် ဍုင်သမာတ် အနာဂတ် (YouTube Link)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Moffatt, S. (2001). Sustainable Built Environment. Earthscan, 15-20။
- ↑ Gehl, J. (2010). Cities for People. Island Press. ISBN 978-1597265737။
- ↑ Glaeser, E. (2011). Triumph of the City: How Our Greatest Invention Makes Us Richer, Smarter, Greener, Healthier, and Happier. Penguin Press။
- ↑ Newman, P. (1999). Sustainability and Cities: Overcoming Automobile Dependence. Island Press။
- ↑ Handy, S. (2002). How the Built Environment Affects Physical Activity: Views from Urban Planning. American Journal of Preventive Medicine။
- ↑ Jackson, R. J. (2003). The Impact of the Built Environment on Health: An Emerging Field. American Journal of Public Health။
- ↑ Ewing, R. (2003). Measuring Sprawl and Its Impact. Smart Growth America။
- ↑ Barton, H. (2000). Sustainable Communities: The Potential for Eco-Neighbourhoods. Earthscan။
- ↑ Beatley, T. (2000). Green Urbanism: Learning From European Cities. Island Press။
- ↑ Townsend, A. M. (2013). Smart Cities: Big Data, Civic Hackers, and the Quest for a New Utopia. W. W. Norton & Company။
- Moffatt, S. (2001). Sustainable Built Environment. Earthscan, 15-20။
- Gehl, J. (2010). Cities for People. Island Press. ISBN 978-1597265737။
- Glaeser, E. (2011). Triumph of the City: How Our Greatest Invention Makes Us Richer, Smarter, Greener, Healthier, and Happier. Penguin Press။
- Newman, P. (1999). Sustainability and Cities: Overcoming Automobile Dependence. Island Press။
- Handy, S. (2002). How the Built Environment Affects Physical Activity: Views from Urban Planning. American Journal of Preventive Medicine။
- Jackson, R. J. (2003). The Impact of the Built Environment on Health: An Emerging Field. American Journal of Public Health။
- Ewing, R. (2003). Measuring Sprawl and Its Impact. Smart Growth America။
- Barton, H. (2000). Sustainable Communities: The Potential for Eco-Neighbourhoods. Earthscan။
- Beatley, T. (2000). Green Urbanism: Learning From European Cities. Island Press။
- Townsend, A. M. (2013). Smart Cities: Big Data, Civic Hackers, and the Quest for a New Utopia. W. W. Norton & Company။
<ref> tag with name "Moffatt" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Gehl" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Glaeser" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Newman" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Handy" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Jackson" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Ewing" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Barton" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Beatley" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Townsend" defined in <references> is not used in prior text.