ပၞာန်

ပၞာန် War / Warfare
ပွမပတိုက်ပ္အေတ် ကေုာံ ပွမစကာ လွဟ်ဂှ် ဒှ် လက္ချဏ် သဇိုင် ပၞာန် ရ
ဗွိုက်လ္ၚတ် အဓိက	ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ နာနာဝိဇ္ဇာ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ ဝင်
အဓိပ္ပါယ်	ပွမရပ်လွဟ်တုဲ ပတိုက်ပ္အေတ် အကြား ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်
ဟိုတ် အဓိက	တင်ခက်ခုဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပိုန်ဒြပ်၊ အဝဵုအာဏာ၊ ကေုာံ လက်သန်ဂကူ
ဗီုပြင် အဓိကဂမၠိုင်	ပၞာန်အကြာဍုင်၊ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်၊ ပၞာန်ဟိုက်ဘရစ် (Hybrid)

ပၞာန် (အၚ်္ဂလိက်: War) ဝွံ ဒှ် အကာဲအရာ ပွမရပ်လွဟ်တုဲ ပတိုက်ပ္အေတ် အကြား ဂကောံမၞိဟ်၊ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ရးနိဂီု ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။ ပၞာန်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ တင်ခက်ခုဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမစဵုဒၞာ လက်သန်ဂကူ ကေုာံ အခေါင်အရာပူဂိုလ် ရ။

နကဵု မတ်တၠပညာ နာနာဝိဇ္ဇာ မ္ဂး ပၞာန်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပွမပတိုက် အကြား ပၞောန်ဟေင်၊ ဆဂး ဍေံဒှ် ပွမပြိုင်ပ္အေတ် ဒြဟတ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဗျူဟာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။

ဗီုပြင် ပၞာန်ဂမၠိုင် (Types of Warfare)

ပၞာန်ဝွံ တန်တဴ လတူ ညးမပါလုပ် ကေုာံ နဲကဲ မသုင်စောဲတုဲ ပါ်လဝ် ဗီုပြင် အဓိက ၃ သာ်-

၁။ ပၞာန်အကြာဍုင် (International War): ဒှ် ပၞာန် မကတဵုဒှ် အကြား ဍုင်ဗၠးၜး ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ရ။ ပၞာန်ဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စွံအဓိက လတူ ပယျဵုဒၞာ တိဍာ် ကေုာံ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။

၂။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် (Civil War): ဒှ် ပၞာန် မကတဵုဒှ် အပ္ဍဲ ဍုင်မွဲဟေင် အကြား ဂကောံမၞိဟ် တၞဟ်ခြာ ဟွံသေင်မ္ဂး အကြား အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံပၠန်ဂတး (ဥပမာ - ကတ်လ္ၚတ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဝွံ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်ပိုင်ပြဲ ဒေသ ရ။

၃။ ပၞာန်နဲပညာ ခေတ်တၟိ (Hybrid & Cyber Warfare): ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေလ် မ္ဂး၊ ပၞာန်ဝွံ သုင်စောဲ နဲပညာဆက်ဆောံ ကေုာံ ဉာဏ်ပ္တေအ် သွက်ဂွံ ပလီုလာ် သၞောတ်ဒေတာ (Cyber attack) ကေုာံ ပွမဖြံင်လဂါ် တင်ဂၞင်ဗၠေတ် (Disinformation/Propaganda) ရ။

သ္ၚဳဂၠေပ် နကဵု မတ်တၠပညာ (Analytical Perspectives)

• နကဵု မတ်တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဗေဒ: တၠပညာ သေနင်္ဂဗျူဟာ က္လောသေဝေါတ် (Carl von Clausewitz) ဟီုလဝ် "ပၞာန်ဝွံ ဒှ် ပွမဆက်ကၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု နဲကဲတၞဟ် (ပွမရပ်လွဟ်) ရ"။
• နကဵု မတ်တၠပညာ ဉာဏ်ပ္တေအ်ဗေဒ: ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ပၞာန်ဝွံ သုင်စောဲ ဉာဏ်ပ္တေအ် သွက်ဂွံ တော်ဟိုတ်ဖဵု (Predictive modeling) ကေုာံ စၟဳစၟတ် ဘဲအန္တရာယ် ပရေင်ဂီုကၠီု နကဵု အယ်ဂေါရိဒမ် ရ။
• နကဵု မတ်တၠပညာ ယေန်သၞာင်ဗေဒ: ပၞာန်ဝွံ လေပ်ပလီုလာ် လက်သန်ဂကူ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမမင်မွဲ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန် ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် ကိစ္စဇၞော် မွဲရ။

ဖဵုဒစး ပၞာန် (Impact of War)

ပၞာန်ဝွံ ပကဵု ညံင် ဖဵုလီုလာ် အလုံမွဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်-

• ပရေင်မၞိဟ်: ပွမဒးဒုင်ချိုတ်ဂျိုင်၊ ပွမဒးဂြိပ်ဒေံါ (Refugees / IDPs) ကေုာံ ပွမလီုလာ် ဂကောံမၞိဟ်။
• ပရေင်ပိုန်ဒြပ်: ပွမပလီုလာ် သ္ၚိဌာန်၊ စက်ရုံ ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် တင်ခက်ခုဲ လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်။
• ပရေင်စိုတ်ဓာတ်: ပွမဒးဂဗ ဘဲပၞာန်တုဲ စိုတ်ဓာတ် လီုလာ် (PTSD) ရ။ တင်ဏအ်ဝွံ နွံပၟိက် အရီုအဗင် ပရဟိတ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ပွမဒေံါပၞာန်

နဲကဲ ပွမသ္ဂုတ်သွာတ် ပၞာန် နွံ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ပွမပညဳပညပ် (Negotiation)၊ ပွမဒေံါပၞာန် (Ceasefire) ကေုာံ ပွမဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ လၟိုန်ကာလ (Peacebuilding) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ပွမ စၟဳစၟတ် (Verify) တင်လတုပ်စိုတ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ နကဵု နဲပညာဂှ် ဒှ် သ္ၚိကဍောင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ ညံင် ပၞာန် ဟွံဂွံ ကလေင်ကတဵုဒှ် ရ။

ဆက်ဗှ်ညိ

• ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်
• ဉာဏ်ပ္တေအ်ဗေဒ
• နာနာဝိဇ္ဇာ
• ပရေင်ဂီုကၠီု
• လက်သန်ဂကူ