ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ

ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ
	ဝှာင်:WW1 TitlePicture For Wikipedia Article.jpg; လတူ-သၟဝ်၊ နူပါဲ-သတုံ: သ္ဂံင်ပၞာန်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကတိုင်ပၞာန်၊ ကွဳစက်ပၞာန် ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ က္ၜင်ကျာပၞာန်၊ က္ၜင်စောပ်ဍာ် ကေုာံ ပရေင်ပန်ပှော် နကဵုဂျိဓါတ်။
Date	၂၈ ဂျူလာင် ၁၉၁၄ – ၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၁၈ ; (၄ သၞာံ၊ ၃ ဂိတု၊ ၂ သတ္တာဟ)
Location	ဥရောပ၊ အာဖရိက၊ ဒေသလဒေါဝ်ဗမံက်၊ အာရှ ကေုာံ ပြင်ၜဳမှာသၟိတ်ဂမၠိုင်
Result	ဒြဟတ် မဟာမိတ်တအ် ဇၞော်အံင်ဇၞး အေန်ပါယာ ဂျာမနဳ၊ ရုရှာ၊ အော်တဝ်မာန် ကေုာံ အဝ်သတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ တအ် လီုလာ်; ဒက်ပ္တန် ဍုင်တၟိဂမၠိုင် ပ္ဍဲဥရောပ ကေုာံ လဒေါဝ်ဗမံက်; ဒက်ပ္တန် ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations);
Belligerents
ဒြဟတ် မဟာမိတ်; France; ထာမ်ပလိက်:Country data British Empire; ထာမ်ပလိက်:Country data Russian Empire (၁၉၁၄–၁၇); Italy (၁၉၁၅–၁၈); Japan; United States (၁၉၁၇–၁၈); ကေုာံ ဍုင်တၞဟ်ဂမၠိုင်	ဒြဟတ် ဗဟဵု; ထာမ်ပလိက်:Country data German Empire; ထာမ်ပလိက်:Country data Austria-Hungary; ထာမ်ပလိက်:Country data Ottoman Empire; Bulgaria (၁၉၁၅–၁၈)
Commanders and leaders
ဂျော့ ကလေမေန်သဝ်; ဒေဗေတ် လွိုက် ဂျော့; နဳကဝ်လာတ် ဒုတိယ; ဝုဒ်ရဝ် ဝေလ်ဆောန်	ဝဳလ်ဟေမ် ဒုတိယ; ဖရမ် ဂျဝ်သေပ် ပထမ; မေမေတ် ပဉ္စမ
Casualties and losses
သ္ဂံင်ပၞာန် ချိုတ်: ၅.၅ မဳလဳယာန်; သ္ဂံင်ပၞာန် သရ: ၁၂.၈ မဳလဳယာန်	သ္ဂံင်ပၞာန် ချိုတ်: ၄.၃ မဳလဳယာန်; သ္ဂံင်ပၞာန် သရ: ၈.၃ မဳလဳယာန်
	ညးဍုင်ကွာန် ၜိုတ် ၆ ကဵု ၁၃ မဳလဳယာန် ချိုတ်လမျီု ဟိုတ်နူ ပၞာန် ကေုာံ ယဲကပ်ဂမၠိုင်။

ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ (အၚ်္ဂလိက်: World War I ဟွံသေင်မ္ဂး WWI) မလေပ်ကော်စ ပၞာန်ဇၞော် (The Great War) ဝွံ ဒှ်ပၞာန် အလုံဂၠးတိ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၁၄ စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၁၈ ရ။ ပၞာန်ဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် အဓိက ပ္ဍဲတိုက်ဥရောပတုဲ၊ ဍုင်အဝဵုသြဇာဇၞော် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ပါလုပ်လဝ်ရ။ ပၞာန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ပၞာန် မသရိုဟ်လီုလာ် ကေုာံ အိုတ်လမျီု ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ် ကိုပ်ကၠာနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ တုဲ၊ သ္ဂံင်ပၞာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ၜိုတ် ၂၀ မဳလဳယာန်ပြင်င် ဒးချိုတ်လမျီုလဝ်ရ။

ဟိုတ်မကတဵုဒှ်ပၞာန် (Causes of the War)

ၜိုန်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လပါ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ အဝဵုသြဇာ ပ္ဍဲတိုက်ဥရောပဂှ် ဍိုက်ကၠေင် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် သၞာံဗွဲမလံကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်ခလိုင်ပၞာန် (Trigger event) မကတဵုဒှ်ကၠုင် ဓဝါဲဂှ်တှ်ေ ဒှ်ပရေင်ဂစိုတ်ကၠေအ် ကောန်သၟိင်စဍာ် အဝ်သတြဳယျာ အာတ်ဒျု ဖရမ် ဖာဒဳနာန် (Archduke Franz Ferdinand) ကေုာံ သမ္ဘာညး ပ္ဍဲဍုင် သာရာယေဗဝ် (Sarajevo) ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၈ ဂျောန် ၁၉၁၄ ဂှ်ရ။ ညးမဂစိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂါဗရဳလဝ် ပရိန်သေပ် (Gavrilo Princip) မဒှ် ကောန်ဂကူ ဆာဗဳယျာ (Serbian) မွဲတၠရ။

ဟိုတ်နူ ပရေင်ဏအ်တုဲ အဝ်သတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ လလောင်ပၞာန် လတူ ဆာဗဳယျာရ။ ဟိုတ်နူကဵု လိက်ကသုက် မဟာမိတ် (Alliances) မဒက်ပ္တန်လဝ် အကြာဍုင်ဇၞော်တအ်တုဲ၊ ရုရှာ ထံက်ပင် ဆာဗဳယျာ၊ ဂျာမနဳ ထံက်ပင် အဝ်သတြဳယျာ၊ ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလာန် ပါလုပ်ကၠုင် လပါ်ရုရှာတုဲ ဍုင်မွဲတုဲမွဲ ဒးပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲပၞာန်ဏအ် အဆက်အဆက်ရ။

ဒြဟတ် မပြိုင်ပ္ကာန် ၜါလပါ် (The Two Major Factions)

ပ္ဍဲပၞာန်ဏအ်ဝွံ ကမ္ဘာဂှ် ပါ်အာ ၜါကရေက် အဓိကရ-

ဒြဟတ် မဟာမိတ် (Allied Powers): အဓိကမ္ဂး ဒှ် ဍုင်အင်္ဂလာန် (ဗြိတိန်)၊ ပြင်သေတ် ကေုာံ ရုရှာ ရ။ ကြဴနူဂှ် ဍုင်အဳတလဳ၊ ဂျပေန် ကေုာံ သၞာံ ၁၉၁၇ ဂှ် ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ပါလုပ်ကၠုင် လပါ်ဏအ်ရ။
ဒြဟတ် ဗဟဵု (Central Powers): အဓိကမ္ဂး ဒှ် ဍုင်ဂျာမနဳ ကေုာံ အဝ်သတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ ရ။ ကြဴနူဂှ် အေန်ပါယာ အော်တဝ်မာန် (Ottoman Empire - လၟုဟ် ဍုင်တူရကဳ) ကေုာံ ဘူဂေရဳယျာ တအ် ပါလုပ်ကၠုင်ရ။

အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ ကွတ်ပညာပၞာန် (Warfare and Technology)

ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ ဝွံ တၟေင်တၞဟ်ခြာ နူပၞာန်ကိုပ်ကၠာတေအ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကွတ်ပညာ စက်ယန္တရားရ။

ပၞာန်ကတိုင် (Trench Warfare): လပါ်ပလိုတ်ဥရောပ (Western Front) ဂှ် သ္ဂံင်ပၞာန်တအ် ခါဲကတိုင် ဇမၠိင်တုဲ မံင် ကေုာံ ပန်ပှော်ရေင်သကအ် နူကဵု ကတိုင်ဂှ်ရ။ ပရေင်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင်ပၞာန် ဂွံယဇြဟ် ကေုာံ ဂွံချိုတ်ဂၠိုင်ရ။
လက်နက် ခေတ်တၟိ: ဒှ်ပၞာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစကာ သေနာတ်စက် (Machine guns)၊ ဂျိဓါတ် (Poison gas)၊ ကွဳစက်ပၞာန် (Tanks) ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Airplanes) ပ္ဍဲကဵု သမၠဲပၞာန် ဗွဲမလှဲလးရ။

အုပ်နိဂီု ကေုာံ အကျိုဟ်ဆက် (Conclusion and Aftermath)

ကြဴနူ ဍုင်အမေရိကာန် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇ တုဲ ဒြဟတ်မဟာမိတ်တအ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။ လပါ်ဂျာမနဳ ကေုာံ ဒြဟတ်ဗဟဵုတအ် ဒြဟတ်အိုတ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လီုလာ်ကၠုင်တုဲ၊ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၁၈ ဂှ် ထပက်စၟတ်တဲ ဒေါအ်ပၞာန် (Armistice) တုဲ ပၞာန်အာစိုပ်ဒတုဲရ။

လိက်ကသုက် ဗာဆာင် (Treaty of Versailles): ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် ထပက်လိက်ကသုက်ဏအ်တုဲ ကဵုဒုဟ် လတူဂျာမနဳ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ (အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်မွဲ သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ ပၠန်ရ)။
အေန်ပါယာဂမၠိုင် လီုလာ်: ဟိုတ်နူပၞာန်ဏအ်တုဲ အေန်ပါယာ ဇၞော် (၄) သာ် မတွဟ်ဂး အေန်ပါယာရုရှာ၊ အေန်ပါယာဂျာမနဳ၊ အေန်ပါယာအဝ်သတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ ကေုာံ အေန်ပါယာအော်တဝ်မာန် တအ် ဒးလီုလာ်အာတုဲ၊ ဍုင်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဥရောပရ။
ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations): သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးကဝ် ကေုာံ ညံင်ပၞာန် ဟွံဂွံကတဵုဒှ်ပၠန်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင် ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်

နိဿဲ

Keegan, John (1998). The First World War. Hutchinson.
Stevenson, David (2004). 1914–1918: The History of the First World War. Penguin Books.