ပၞာန်စၞး
ပၞာန်စၞး (အင်္ဂလိက်: Proxy war) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဋိပက္ခ လွပ်လွဟ် အကြာ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံလွပ်လွဟ် ၜါဂကောံ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ထံက်ပင် ကေုာံ ပရေင်ဓရိုဟ် နူကဵု ဍုင်အဝဵုဇၞော် တၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞးမ္ဂး ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ မနွံကဵု ဒြဟတ်ဇၞော်တအ် (Sponsors/Principals) ဂှ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန် တပ်တပ်ရ၊ စၞးဂှ် ညးတအ် ထံက်ပင် လွဟ်၊ သြန်၊ တင်နင်ပၞုက် (Intelligence) ကေုာံ နဲကဲပၞာန် ကု ဂကောံလွပ်လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်ဍောတ်တ် (Proxies) သွက်ဂွံ ဗတိုက်စၞး ညးတအ်ရ။ တမ်မူလ သဘဴဓဝ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန် တပ်တပ် အကြာ ဍုင်အဝဵုဇၞော်တအ် (ဗွဲတၟေင် ဍုင်မနွံကဵု လွဟ်နျူကလဳယျာ) တုဲ ညံင်ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပၞာန်ဂၠးတိ ရ။ ပၞာန်စၞးဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်လေဝ် ပၞာန်စၞး ဆက်လက် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် ကေုာံ အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
 ပရေင်ပါ်ကရေက် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် မဒှ် ခေတ် ပၞာန်စၞး ကတဵုဒှ် အဓိက | |
| ကဏ္ဍ အဓိက | သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် |
|---|---|
| လက္ခဏာ အဓိက | ဍုင်ဇၞော် ထံက်ပင် ဍုင်ဍောတ်/ဂကောံ သွက်ဂွံ ဗတိုက်ပၞာန် |
| တင်ရန်တၟအ် | ဝေင်ပါဲ ပၞာန်တပ်တပ် အကြာ ဍုင်အဝဵုဇၞော်၊ သၠဲပတိတ် သြဇာ |
| ခေတ် မပြာကတ်အိုတ် | ပၞာန်လၜိုဟ် (၁၉၄၇ - ၁၉၉၁) |
| ဥပမာ အဓိက | ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ်၊ ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ၊ ပၞာန် သဳရိယျာ |
| ညးမပါလုပ် အဓိက | Principal (ဍုင်ထံက်ပင်)၊ Proxy (ညးဗတိုက်စၞး) |
| ပရေင်ထံက်ပင် | လွဟ်၊ သြန်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ တင်နင်ပၞုက် |
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပၞာန်စၞး ဟီုဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် မွဲ မကတဵုဒှ် အခိင် ဍုင်မ္ၚး မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ဒြဟတ် ပရေင်ပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုင်တၞဟ် မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ဝါသနာ (Interests) ဇကု သက္ကု ပွမပါလုပ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် တပ်တပ်ရ။ တၠပညာ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် Karl Deutsch ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပၞာန်စၞးဂှ် ဒှ် "ပရေင်ပဋိပက္ခ ဂၠးကဝ် မကတဵုဒှ် အကြာ ဍုင်ၜါ မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် တပ်တပ်၊ ဆဂး ညးတအ် ဗတိုက်ရေင်သကအ် နကဵု ညးစၞး" ရ[၁]။
ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞးမ္ဂး နွံ ညးမပါလုပ် ၜါ ဂကူ အဓိက -
- Principal (ဍုင်ထံက်ပင်): ဍုင် မနွံကဵု ဒြဟတ်သြန်၊ ဒြဟတ်လွဟ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလီု လ္တူ ဂၠးကဝ် မထံက်ပင်ဒၟံင် ဂကောံလွပ်လွဟ်တအ်ရ။
- Proxy (ညးဗတိုက်စၞး): ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ (State or Non-state actors) မဒုင်ကေတ် အရီုအဗင် တုဲ ဗတိုက်ပၞာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဇကုရ။ ဍေဟ်တအ် မလေပ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် အပ္ဍဲဍုင် ဇကုကဵုဇကု ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ထံက်ပင် နူ မ္ၚး ဂှ် ပကဵု ညံင် ပၞာန်ဂှ် ဇၞော်တိုန် ကေုာံ ဂၠိင်လံတိုန်ရ[၂]။
၂။ ဝင် ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ (History and Background)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပၞာန်စၞး ဂှ် ဟွံသေင် အရာမကတဵုဒှ် တၟိ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်။ ဝင် ပၞာန်စၞး ဂှ် နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ်ရ။
- ခေတ် တမၠာ: အင်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) ကေုာံ အင်ပါယာ ဖာသဳယျာ (Persian Empire) တအ် စကာလဝ် ခမေန် (Arab tribes) ဗီုကဵု Ghassanids ကဵု Lakhmids သွက်ဂွံ ဗတိုက်ပၞာန် အကြာ ပယျဵု ညးတအ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ဝေင်ပါဲ ပရေင်အိုတ်သြန် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန် အင်ပါယာ ဇၞော်တအ်ရ။
- ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ (Colonial Era): ဍုင်ယူရဝ်ပ တအ် ဗီုကဵု ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလိက် တအ် စကာ ဂကူကောန်ဒေသ (Indigenous tribes) ပ္ဍဲ အမေရိက ကေုာံ အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ ဗတိုက်ရေင်သကအ်၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု လ္တူ ကွဳစက် ကေုာံ ပရေင်ကူသံင်။
- ခေတ် ပၞာန်လၜိုဟ်: ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် တအ် နွံလွဟ် နျူကလဳယျာ တုဲ၊ ဗတိုက် တပ်တပ် ဟွံဂံင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် ပၞာန်စၞး အလုံမွဲ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ သၠဲပတိတ် သြဇာ ဝါဒ ညးတအ် (ဝါဒ ဓနသျှင် ကဵု ဝါဒ ကောန်မျူနေတ်) ရ[၃]။
၃။ သဘဴဓဝ် ကေုာံ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် (Principles and Causes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မုဟိုတ် ဍုင်ဇၞော်တအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဆက်ကၠောန် ပၞာန်စၞး ရော? ဟိုတ် အဓိက နွံ ၄ သာ်-
- Plausible Deniability (ပွမတးပါဲမာန်): ဍုင်ထံက်ပင်တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ညးတအ် ဟွံပါလုပ် တပ်တပ် မ္ဂး၊ ညးတအ် တးပါဲ တာလျိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုဟ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ညးတအ် မာန်ရ။
- Cost Effectiveness (ပရေင်အိုတ်သြန် အောန်): ပလံင် ကောန်ပၞာန် ဇကု အာ ဍုင်မ္ၚး ဂှ် အိုတ်သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ စၞးဂှ် ထံက်ပင် လွဟ် ကဵု သြန် ကု ဂကောံဒေသတအ်ဂှ် အိုတ်သြန် အောန် နူကဵု ပၞာန်တပ်တပ် ဗွဲမလောန်ရ။
- Nuclear Deterrence (ပရေင်ဖေက်လွတ် နျူကလဳယျာ): အကြာ ဍုင် မနွံကဵု လွဟ်နျူကလဳယျာ (ဥပမာ US ကဵု Russia) မ္ဂး၊ ပၞာန်တပ်တပ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ လီုလာ်မာန် (Mutually Assured Destruction - MAD) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပၞာန်စၞး ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပၠံင်အဝဵု သက္ကု ပွမစကာ နျူကလဳယျာ ရ။
- Asymmetric Warfare (ပၞာန် ဟွံတုပ်သၟဟ်): ဍုင်ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံလွပ်လွဟ် တအ် စကာ ပရေင်ထံက်ပင် နူ ဍုင်မ္ၚး သွက်ဂွံ ဗတိုက် အလဵုအသဳ ဇကု မနွံကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် ဇၞော် နူ ဇကုရ[၄]။
၄။ ပၞာန်စၞး ပ္ဍဲ ခေတ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Proxy Wars during the Cold War)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) ဂှ် ဒှ် ခေတ်ထဝ် သွက် ပၞာန်စၞး ရ။
- ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ (၁၉၅၀-၁၉၅၃): သဵုဗိယေတ် ကဵု ကြုက် ထံက်ပင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ၊ တုဲ US ကဵု ကုလသမဂ္ဂ ထံက်ပင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပဋိပက္ခ အဓိက ကိုပ်ကၠာအိုတ် အကြာ ဝါဒ ၜါ ရ။
- ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ် (၁၉၅၅-၁၉၇၅): ဝဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ (ကောန်မျူနေတ်) ဂွံ အရီုအဗင် နူ ကြုက် ကဵု သဵုဗိယေတ်၊ တုဲ ဝဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ ဂွံ အရီုအဗင် တပ်တပ် နူ US ရ။ ပၞာန်ဏအ် ပကဵု ညံင် US ဒးဆောမ်လေင် ကောန်ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဒးဆုတ်တိတ် နူ ဒေသဂှ်ရ။
- ပၞာန် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် (၁၉၇၉-၁၉၈၉): သဵုဗိယေတ် လုပ်သီ အာဖဂါန်နေတ်သတာန်။ US, ပါကစ္စတာန်၊ ကေုာံ သော်ဒဳအာရေဗျာ တအ် ထံက်ပင် ဂကောံ မူဂျာဟဳဒိန် (Mujahideen) သွက်ဂွံ ဗတိုက် သဵုဗိယေတ်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် "ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ်" သွက် သဵုဗိယေတ် ရ[၅]။
၅။ ပၞာန်စၞး ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Modern Proxy Wars and Shifts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ သဵုဗိယေတ် လီုလာ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁၊ လဒက်ပတန် ပၞာန်စၞး ပြံင်လှာဲအာရ။ စၞး မဒှ် ပၞာန် အကြာ ဝါဒ (Ideology) ဂှ်၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ပၞာန် အကြာ ဘာသာ၊ ဂကူ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလီု ဒေသ (Regional hegemony) ရ။ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် (Middle East) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ပၞာန်စၞး ခေတ်တၟိ ရ။
- အဳရန် (Iran) ကဵု သော်ဒဳအာရေဗျာ (Saudi Arabia): ဍုင်ၜါဏအ် ပၠံင်အဝဵု လ္တူ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် နကဵု ပၞာန်စၞး ပ္ဍဲ ယေမေန် (Yemen)၊ သဳရိယျာ (Syria)၊ ကေုာံ လေဗနောန် (Lebanon) ရ။ အဳရန် ထံက်ပင် ဂကောံ သှဳယာ (Shia) ဗီုကဵု Houthis ကဵု Hezbollah၊ တုဲ သော်ဒဳ ထံက်ပင် အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ သောန်နဳ (Sunni) တအ်ရ။
- အာဖရိက: ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု လဳဗျာ (Libya)၊ ရုရှာ၊ တူရကဳ (Turkey) ကဵု ယူအေအဳ (UAE) တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု လ္တူ ကမၠိုင်ကၠေင် ရ[၆]။
၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဍုင်အဝဵုဇၞော် (Involvement of Superpowers)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်အဝဵုဇၞော်တအ် (ဗွဲတၟေင် US, ရုရှာ, ကြုက်) ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞး နကဵု နဲကဲ နာနာ-
- ပွမသွံရာန် လွဟ် (Arms Transfers): ဏအ်ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက အိုတ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်တအ် သွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု လွဟ် ခေတ်တၟိ (ဥပမာ ဒရုန်း Drones၊ ဒုံးကျည် Missiles) ကု ညးစၞး ညးတအ်ရ။
- တင်နင်ပၞုက် ကေုာံ လွဳပရာ (Intelligence and Training): အလဵုအသဳတအ် ပလံင် ကောန်ပၞာန် တၟေင် (Special Forces) ဟွံသေင်မ္ဂး CIA/KGB သွက်ဂွံ ဗတောန်ပညာ ကေုာံ ကဵု တင်နင်ပၞုက် လ္တူ ဒၞာဲသၞ။
- ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် (Financial Support): ထံက်ပင် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ရာန် လွဟ် ကေုာံ ကဵု သြန်စရိတ် ကု ကောန်ပၞာန်။
- ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Diplomatic Cover): ဥပမာ - ရုရှာ ဟွံသေင်မ္ဂး US စကာ အခေါင် ဗဳတဝ် (Veto) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကုလသမဂ္ဂ (UN Security Council) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးစၞး ညးတအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဖျေဟ်ဒဏ် ရ[၇]။
၇။ သြဇာ လ္တူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Impact on Civilians and Economy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပၞာန်စၞး ဂှ် ကဵု အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ကု ညးဍုင်ကွာန် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မကတဵုဒှ် ပၞာန် ဂှ်ရ။
- ပၞာန် ဂၠိင်လံ: ပရေင်သုတေသန ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် မွဲ ဂွံဒုင် ထံက်ပင် နူ ဍုင်မ္ၚး မ္ဂး၊ ပၞာန်ဂှ် ဂၠိင်လံအာ နူကဵု ဓမ္မတာ ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူ ညးလွပ်လွဟ်တအ် ဟွံအိုတ် လွဟ် ကဵု သြန် လောဲလောဲ ရ။
- ပရေင်ဆောမ်လေင် လမျီု: ညးဍုင်ကွာန် ပြကောဋိကိုဋ် ဆ ဒးချိုတ်အာ ဟိုတ်နူ ပၞာန်စၞး။ ဥပမာ ပ္ဍဲ သဳရိယျာ ကဵု ယေမေန် ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ဒးဒုင် ဘဲ ဒရုန်း ကေုာံ ဘဲ ကၞောဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
- ညးဒးဒြေပ်ဒဴ (Refugees): ပၞာန်စၞး ပကဵု ညံင် မၞိဟ် မဂၠိုင်ကဵု ကိုဋ် ဒးဒြေပ်ဒဴ တိတ် နူ သ္ၚိဌာန်၊ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပြသၞာ ညးဒြေပ်ဒဴ (Refugee crisis) အလုံ ဂၠးကဝ် (ဥပမာ ပရေင်ဒြေပ်ဒဴ နူ သဳရိယျာ အာ ယူရဝ်ပ)။
- ပရေင်လီုလာ် လဒက်ပတန်: ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ဂၠံင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် လီုလာ်အာ သီုဖအိုတ် တုဲ၊ သွက်ဂွံ ကလေင် ဒက်ပတန်ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ဆက်အာ ဗွဝ်စှ်သၞာံ ရ[၈]။
၈။ ဥပမာ ပၞာန်စၞး အဓိကဂမၠိုင် (Major Examples of Proxy Wars)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| ယၟု ပဋိပက္ခ (Conflict) | ဍုင်ထံက်ပင် ၁ (Sponsor A) ကဵု ညးစၞး (Proxy A) | ဍုင်ထံက်ပင် ၜါ (Sponsor B) ကဵု ညးစၞး (Proxy B) | တင်သရောပ် |
|---|---|---|---|
| ပၞာန် သဳရိယျာ (Syrian Civil War) | ရုရှာ၊ အဳရန် → အလဵုအသဳ အာသာတ် (Assad) | US၊ တူရကဳ၊ သော်ဒဳ → ဂကောံပုန်ကတဵု (Rebels), YPG | ကတဵုဒှ် နူ ၂၀၁၁ စဵုကဵု လၟုဟ်၊ ဍုင်လီုလာ် ဗွဲမဇၞော်။ |
| ပၞာန် ယေမေန် (Yemeni Civil War) | သော်ဒဳအာရေဗျာ → အလဵုအသဳ ယေမေန် | အဳရန် → ဂကောံ ဟူသဳ (Houthis) | ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ကၞောဝ် ကေုာံ ဂမ္စိုတ် မၞိဟ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်။ |
| ပၞာန် ယူကရေန် (Russo-Ukrainian War) | ကၟိန်ဍုင်ရုရှာ → ဒပ်ပၞာန် ရုရှာ ကဵု ဂကောံပါ်တိတ် | US, EU, နေတဝ် (NATO) → အလဵုအသဳ ကေုာံ ပၞာန် ယူကရေန် | ၜိုန်ရ ရုရှာ ပါလုပ် တပ်တပ် ကီုလေဝ်၊ ယူကရေန် ဂှ် ဒှ် ညးစၞး (Proxy) သွက် NATO ညံင်ဂွံ ဗတိုက် ရုရှာ ရောင် တၠပညာလ္ၚဵု ဟီု။ |
| ပၞာန် အာဖဂါန် (၁၉၇၉) | သဵုဗိယေတ် → အလဵုအသဳ အာဖဂါန် ကောန်မျူနေတ် | US, ပါကစ္စတာန် → ဂကောံ မူဂျာဟဳဒိန် | ပကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် လီုလာ် ကေုာံ Al-Qaeda ကတဵုဒှ်ကၠုင်။ |
၉။ နဲကဲ ပွမထိင်ဒဝ် ကေုာံ သၞောဝ် ဂၠးကဝ် (Containment and International Law)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် (International Law) လၟုဟ် ဗီုကဵု ကတိကဝတ် ဂျဳနဳဗာ (Geneva Conventions) ဂှ် ခၞံလဝ် သွက် ပၞာန် တပ်တပ် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် သၟးရ။ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကု တင်နင် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပၞာန်စၞး ရ။
- ပရေင်ဝါတ်ဂါတ် သၞောဝ်: ဍုင်ထံက်ပင် တအ် ဍေဟ်တအ် တးပါဲ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂှ် တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ (UN) သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ဒဏ် လ္တူ ညးတအ် ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် လောန်ရ။
- ကုလသမဂ္ဂ: ၜိုန်ရ UN ဂစာန် ပဒေါအ် ပၞာန် နကဵု ပရေင်သဳကၠဳ (Peacekeeping) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍုင်အဝဵုဇၞော် ဗီုကဵု ရုရှာ ဟွံသေင်မ္ဂး US မနွံ အခေါင် Veto ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပၞာန်စၞးဂှ် မ္ဂး၊ UN ကၠောန် မုဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ရ[၉]။
၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဂၠးကဝ် တၟိ (Future and New World Order)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အနာဂတ် သွက် ပၞာန်စၞး ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် လပါ် ကွတ်ပညာ ကေုာံ လဒက်ပတန် တၟိ ရ။
- ကမ္မဏဳ ပၞာန် ပုဂ္ဂလိက (PMCs): ဍုင်တအ် စကာ ဂကောံပၞာန် သြန်စရိတ် (Mercenaries) ဗီုကဵု ဂကောံ ဝက်ဂ်နာ (Wagner Group) နူ ရုရှာ သွက်ဂွံ ဒှ် ညးစၞး ညးတအ် ပ္ဍဲ အာဖရိက ကေုာံ ယူကရေန် သက္ကု ပွမစကာ ကောန်ပၞာန် အလဵုအသဳ တပ်တပ်။
- ပၞာန် သာဲဗာ (Cyber Proxy Warfare): ပ္ဍဲ အနာဂတ်မ္ဂး၊ ပၞာန်စၞး ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လောက အွန်လာင် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ဍုင်တအ် ထံက်ပင် ဂကောံ ဟက်ကာ (Hackers) သွက်ဂွံ ပလီု သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ဍုင်သၞတအ် (ဥပမာ ဍာ်၊ လလဳ) သက္ကု ပွမစွံ သက်သဳ။
- ဒရုန်း (Drones) ကေုာံ AI: ပွမစကာ ဒရုန်း မအောန် ကု င္ၚုဟ်မး ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂကောံ ညးစၞး တအ် ကလိဂွံ အစောံသတ္တိ ဍိုက်က္ၜင်ကျာ (Airpower) မာန်ကၠုင်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပၞာန်စၞး အနာဂတ် ဂွံ အန္တရာယ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန် ရ[၁၀]။
See also
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]References
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]Further reading
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Mumford, A. (2013). Proxy Warfare. Polity Press.
- Hughes, G. (2012). My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics. Sussex Academic Press.
- Berman, E., & Lake, D. A. (2019). Proxy Wars: Suppressing Violence through Local Agents. Cornell University Press.
External links
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Deutsch, K. W. (1964). External Involvement in Internal War. Princeton University Press. ISBN 978-0691056184။
- ↑ Mumford, A. (2013). Proxy Warfare. Polity Press. ISBN 978-0745651194။
- ↑ Hughes, G. (2012). My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics. Sussex Academic Press. ISBN 978-1845194451။
- ↑ Berman, E. (2019). "Proxy Wars: Suppressing Violence through Local Agents". Cornell University Press.
- ↑ Westad, O. A. (2005). The Global Cold War: Third World Interventions and the Making of Our Times. Cambridge University Press. ISBN 978-0521853644။
- ↑ Gause, F. G. (2014). Beyond Sectarianism: The New Middle East Cold War. Brookings Institution။
- ↑ Byman, D. (2018). "Why Drones Work: The Case for Washington's Weapon of Choice". Foreign Affairs 92 (4): 32-43.
- ↑ Kalyvas, S. N. (2006). The Logic of Violence in Civil War. Cambridge University Press. ISBN 978-0521670044။
- ↑ Cassese, A. (2005). International Law, 2nd, Oxford University Press. ISBN 978-0199259397။
- ↑ Singer, P. W. (2009). "Wired for War: The Robotics Revolution and Conflict in the 21st Century". Penguin Press.