ပၞာန်ပျံက်ကျာ
| ပၞာန်ပျံက်ကျာ
Guerrilla Warfare | |
|---|---|
| ချဳ ဂွေဗာရာ
ချဳ ဂွေဗာရာ (Che Guevara) မဒှ် မၞိဟ်မပြာကတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပၠန်ဂတး ကေုာံ ဗျူဟာ ပၞာန်ပျံက်ကျာ | |
| ဗွိုက်လ္ၚတ် အဓိက | ဗျူဟာပၞာန် (Military Strategy)၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဝင် |
| အဓိပ္ပါယ် | ပၞာန်ဟွံသေင်ကဵုသၞောတ်ဓမ္မတာ မစကာ နဲကဲ တိုက်တုဲဒြေပ် ကေုာံ အောပ်ဗ္ဒန် |
| လက္ချဏ် သဇိုင် | ဒြဟတ်အောန်၊ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကဵု သၞ ထတ်ယုတ် |
| နဲကဲ အဓိက | Ambush (အောပ်တိုက်)၊ Sabotage (ပလီုပလာ်)၊ Hit-and-run (တိုက်တုဲဒြေပ်) |
| ပူဂိုလ် မပြာကတ် | မအဝ် ဇြဳတံင် (Mao Zedong)၊ ချဳ ဂွေဗာရာ (Che Guevara) |
ပၞာန်ပျံက်ကျာ (အၚ်္ဂလိက်: Guerrilla Warfare) ဝွံ ဒှ် ဗီုပြင် ပၞာန် ဟွံသေင်ကဵု သၞောတ်ဓမ္မတာ (Irregular warfare) မွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဗျူဟာဏအ်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မရပ်လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒပ်ပၞာန် မနွံကဵု ဒြဟတ် အောန် (ဗွဲမဂၠိုင် ညးဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ပၞာန် သမၠုက်) တအ်ဝွံ သုင်စောဲ နဲကဲ ဗတိုက်နာနာ မပ္တံကဵု ပွမအောပ်ဗ္ဒန်တုဲ ဗတိုက် (Ambushes)၊ ပွမပလီုပလာ် ဒြပ်ရတ် ကေုာံ စက်ယန္တရား သၞ (Sabotage)၊ ကေုာံ ပွမတိုက်ခလုက်တုဲ ပြဟ်ပြဟ် ဒြေပ်ပါဲ (Hit-and-run tactics) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန် ဓမ္မတာ (Conventional military) မနွံကဵု ဒြဟတ် ကေုာံ လွဟ် ဂၠိုင်နူ ဇကု ရ။
ပၞာန်ပျံက်ကျာ ဝွံ ဒှ် ဥပမာ အဓိက သွက် "ပၞာန် မနွံကဵု ဒြဟတ် ဟွံတုပ်သၟဟ်" (Asymmetric warfare) ရ။ ဒပ်ပျံက်ကျာ တအ်ဝွံ ညးတအ် ဟွံဆဵုဂဗ ဗတိုက် တိုက်ရိုက် မုက်ကဵုမုက် ကု သၞ တုဲ၊ ညးတအ် သုင်စောဲ ဒၞာဲတိဍာ် (Terrain) (ဥပမာ - ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်) ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ အောပ်ဗ္ဒန် ကေုာံ ဍိုန်လျဖျေံ ဒြဟတ် သၞ ဗွဲလဒေါဝ် အခိင် လံလ ရ။
ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ဝေါဟာရ (Etymology and History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Guerrilla" ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် သပိန် "Guerra" (မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပၞာန်") ကေုာံ "-illa" (မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍောတ်") တုဲ၊ ဍေံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပၞာန်ဍောတ်တ်" ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ် စပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ပေါဲပၞာန် ပေန်နီသူလာ (Peninsular War, 1807–1814) မဒှ် အခိင်ကာလ ညးဍုင်ကွာန် သပိန် တအ် ကတဵု တဝ်စၞေဟ် ဗတိုက် ဒပ်ပၞာန် ပြင်သေတ် နပိုဝ်လဳယောန် (Napoleon) နကဵု နဲကဲ ဗတိုက် ပရး ရ။
ၜိုန်ရ ဝေါဟာရဂှ် တၟိကီုလေဝ်၊ နဲကဲ ပၞာန်ပျံက်ကျာ ဝွံ မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင်လဝ် နူကဵု အခိင် တြေံတေံ ရ။ တၠပညာ ဗျူဟာပၞာန် ကြုက် **သူန်ဇြူး** (Sun Tzu) လေဝ် ချူလဝ် ပ္ဍဲ လိက် ညး "The Art of War" ညံင်ဂွံ စကာ နဲကဲ လှေံလှန် ကေုာံ ပွမပါဲဒြေပ် နူ ဒၞာဲသၞ မထတ်အိုတ် ဂှ်ရ။
ဗျူဟာ ကေုာံ နဲကဲ အဓိက (Strategies and Tactics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒပ်ပၞာန် ပျံက်ကျာ တအ်ဝွံ ဟိုတ်နူ လွဟ် ကေုာံ မၞိဟ် အောန် နူသၞတုဲ ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ မနွံကဵု ဉာဏ်ပညာ လပါ် စိတ္တဗေဒ ကေုာံ ကာယ-
၁။ နဲကဲ တိုက်တုဲဒြေပ် (Hit-and-Run Tactics): ဗတိုက် ဒၞာဲ သၞ မဍိုန်လျအိုတ် (ဥပမာ - ဂၠံင်ပလံင် စၞအာဟာရ၊ ကောန်ပၞာန် မအာကင်း) ဗွဲမပြဟ်တုဲ၊ သၞ ဟွံဂွံ ပြင်ဆင် ကလေင်ဗတိုက်ဏီဂှ် ဒြေပ်ပါဲ ကလေင်စဴ ဒၞာဲဂီုကၠီု ရ။
၂။ ပွမအောပ်တိုက် (Ambushes): အောပ်ဗ္ဒန် မင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲတိဍာ် မခိုဟ် သွက်ဇကု (ဥပမာ - က္ဍဟ်ဒဵု၊ အပ္ဍဲဂြိုပ်) တုဲ၊ အခိင် သၞ ကွာ်လုပ်ကၠုင်မ္ဂး ဗတိုက် နကဵု လွဟ်ဇၞော် ကေုာံ မခတိုဟ်။
၃။ ပွမပလီုပလာ် (Sabotage): စၞး မဗတိုက် ကောန်ပၞာန်ဂှ် ညးတအ် ပလီုထောအ် သဇိုင်လဒက်ပ္တန် သၞ မပ္တံကဵု ဒဒန်၊ ဂၠံင်ကွဳစက်ပၟတ်၊ စက်ပ္တိတ် ပၟတ်လလဳ ကေုာံ ရုင်ဆက်စၠောအ်ပရိုင် တအ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞ ဂွံ အိုတ်သြန် ကေုာံ စိုတ်ဓာတ် လီုလာ် ရ။
၄။ ပွမပံင်နှဴ ကု ညးဍုင်ကွာန် (Blending with Civilians): ဒပ်ပျံက်ကျာ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံသၠိုက် ကယျိုင်ပၞာန် ရ။ ညးတအ် မံင် ပံင်နှဴ ဒၟံင် ကု ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ တုဲ အခိင် နွံပၟိက်မ္ဂး ရပ်လွဟ်တုဲ ဗတိုက် ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞ ပါ်ခြာ ဟွံမာန် အကြာ ကောန်ပၞာန် ကဵု ညးဍုင်ကွာန် တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး သၞ ဗတိုက်ဗၠေတ် ဒး ညးဍုင်ကွာန် တုဲ သၞ ဒးဒုင် က္ဍုဟ်မၠေအ် ဂၠိုင်တိုန် ရ။
ကဆံင် ပိ သာ် မအဝ် ဇြဳတံင် (Mao's Three Phases of Guerrilla Warfare)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်မျူနေတ် ကြုက် မအဝ် ဇြဳတံင် (Mao Zedong) ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် တေသြရဳ ပၞာန်ပျံက်ကျာ မပြာကတ်အိုတ် မွဲရ။ အတိုင် လညာတ် ညးမ္ဂး၊ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ပၞာန်ပျံက်ကျာ ဂှ် ဒးကွာ်အာ လၟေင်ကဆံင် ပိ သာ်-
- ကဆံင် ၁ - ပွမဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပ္ကောံဒြဟတ် (Organization and Consolidation):
ဒပ်ပျံက်ကျာ တအ် လုပ်အာ အပ္ဍဲ ကွာန် ဇမ္ၚောဲ တအ်တုဲ၊ စန်ဒက် ညးဍုင်ကွာန်၊ ဒက်ပ္တန် ပရေင်ပတှ်ေ ကေုာံ စဒက်ပ္တန် ဂကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အောပ်ဗ္ဒန် ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် ဟွံဗတိုက် ပၞာန်ဏီ။
- ကဆံင် ၂ - ပွမတိုက်ခလုက် တိုက်ရိုက် (Direct Action and Expansion):
ကာလ ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက် ကၠုင်မ္ဂး စသုင်စောဲ နဲကဲ တိုက်တုဲဒြေပ်၊ ပလီုပလာ် ကေုာံ အောပ်တိုက် ရ။ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လွဟ် နူ သၞ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵု သၞ ဖေက်လကိုတ် တုဲ ဆုတ်ကလေင်အာ နူ ဒေသ ဂှ်။
- ကဆံင် ၃ - ပွမပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ဒပ်ပၞာန်ဓမ္မတာ (Transition to Conventional War):
ကာလ ဒပ်ပျံက်ကျာ တအ် ကလိဂွံ ဒြဟတ် မၞိဟ် ကေုာံ လွဟ် ဍိုက်ပေင်တုဲ၊ သၞ လေဝ် ဍိုန်လျစှ်ေ အာမ္ဂး၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန်အာ နဒဒှ် ဒပ်ပၞာန် ဓမ္မတာ ဇၞော်ဇၞော် တုဲ လုပ်ဗတိုက် သီကေတ် ဍုင်ဇၞော် တအ် ရ။
ဒၞာဲမပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင် (Historical Examples)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnam War): ဂကောံ ဗဳယေတ်ကံင် (Viet Cong) တအ် သုင်စောဲလဝ် ဗျူဟာ ပၞာန်ပျံက်ကျာ ဗွဲမစိစောန် (ဥပမာ - ကတိုင်အောပ်ဗ္ဒန် ဇမ္ၚောဲ) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် မနွံကဵု နဲပညာ လွဟ် မသၠုင်အိုတ် ဂှ် စဵုကဵု ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ရ။
- ပၠန်ဂတး ကျူးဗား (Cuban Revolution): ဖဳဒယ် ကက်သထရဝ် (Fidel Castro) ကေုာံ ချဳ ဂွေဗာရာ (Che Guevara) တအ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကောန်ပၞာန် ပျံက်ကျာ အောန်အောန် တုဲ စဗတိုက် နူ ဒဵု စဵုကဵု မသီဂွံ အဝဵု ဍုင် ကျူးဗား။ ချဳ ဂွေဗာရာ သီု ချူလဝ် လိက် "Guerrilla Warfare" သွက်ဂွံ ဒှ် နဲကဲ တေသြရဳ ဖဝ်ကိုဝ် (Foco theory) ရ။
- ပၞာန် ဍုင်အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan): ဂကောံ မူဂျာဟဳဒေန် (Mujahideen) တအ် စကာ ပၞာန်ပျံက်ကျာ ဗတိုက် ကု ဒပ်သဵုဗဳယေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ်၊ ကေုာံ ဂကောံ တာလဳဗာန် (Taliban) တအ် ကလေင်စကာ ဗတိုက် ကု ဒပ် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ပြင် တအ် ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပၞာန် (War)
- ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် (Civil War)
- မအဝ် ဇြဳတံင် (Mao Zedong)
- ပရေင်စဵုဒၞာ သဇိုင်ညးဍုင်ကွာန် (Civilian-based defense)