ဖအောန်ဖျေံ ပရေင်ပါ်ခြာ
ဖအောန်ဖျေံ ပရေင်ပါ်ခြာ (အၚ်္ဂလိက်: Reducing Discrimination ဟွံသေင်မ္ဂး အၚ်္ဂလိက်: Anti-discrimination) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန်၊ ပဝ်လသဳ၊ ကေုာံ ဗျူဟာ နာနာသာ် မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလီုကၠေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖအောန်ဖျေံ ပွမဆက်ဆောံ ဗွဲမဟွံတုပ်သၟဟ်၊ ပွမစွံလပါ်ဇိုင် ကေုာံ ပွမဍဵုဍိုက် လတူ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲမွဲ နကဵု ဟိုတ် ဂကူ၊ သာသနာ၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင်ပရေင်မၞိဟ် ရ။
ပ္ဍဲလညာတ် သိပ္ပံမၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်နှဴရဴဗေဒ မ္ဂး၊ ပရေင်ပါ်ခြာဝွံ ဒှ်အရာမဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဒြဟတ် အဝဵုအာဏာ (Power Dynamics) ရ။ ယေန်သၞာင် မဇၞော် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဗဒှ်လဝ် လဒက်ပ္တန် မပါ်ခြာလဝ် ယေန်သၞာင် ကောန်ဍောတ် တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမဖအောန်ဖျေံ ပရေင်ပါ်ခြာဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု ဓဝ်လိုက်လၟိန် (Social Justice) ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ်ရ။
သဇိုင်လညာတ် တၠပညာဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူ ဗီုလဵု ဂွံဖအောန်ဖျေံ ပရေင်ပါ်ခြာဂှ်၊ တၠပညာ စိုတ်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံမၞိဟ်တအ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ်သဇိုင် နာနာသာ်ရ-
- လညာတ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Contact Hypothesis): တၠပညာ စိုတ်ပညာ ဂေါ်ဒွန် အောလ်ပေါတ် (Gordon Allport) ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ဒဒှ်ရ ပရေင်ပါ်ခြာ ကေုာံ ပွမညာတ်ကေတ် ဗၠေတ်တ် (Prejudice) တအ်ဂှ် ဖအောန်ဖျေံမာန် နကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ပွမကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ အကြာ ဂကောံမၞိဟ် မတၞဟ်ခြာတအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်ဆက်စၠောအ်ဂှ် ဒးနွံကဵု ကဆံင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။[၁]
- လညာတ် ပရေင်ထပ်တောဲ ပြဿနာ (Intersectionality): တၠပညာ ကိမ်ဘာလဳ ကရေန်ရှောဝ် (Kimberlé Crenshaw) ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပါ်ခြာဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ်မွဲဓဝ် (ဥပမာ - ဂကူ သၟး) တုဲ၊ ဍေံကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ်နာနာ မပ္တံကဵု ဂကူ၊ ကဆံင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လိင် တအ် ထပ်တောဲဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေင်ပါ်ခြာ မ္ဂး ဒးသ္ၚဳဂၠိပ် ပြဿနာ သီုဖအိုတ် မထပ်တောဲဒၟံင်ဂှ်ရ။[၂]
ဗီုပြင် ပရေင်ပါ်ခြာ အဓိကဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖအောန်ဖျေံဂှ် ဒးတီကၠိုဟ် လဒက်ပ္တန် ပရေင်ပါ်ခြာ (၃) ကဆံင် အဓိကရ-
- ပရေင်ပါ်ခြာ လဒက်ပ္တန် (Systemic / Institutional Discrimination): ဒှ်ပရေင်ပါ်ခြာ မပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ပဝ်လသဳ အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပညာ။ (ဥပမာ - သၞောဝ် မဟွံကဵု အခေါင်ကောန်ဍုင် ကု ဂကူကောန်ဍောတ်လ္ၚဵု)။
- ပရေင်ပါ်ခြာ ယေန်သၞာင် (Cultural Discrimination): ပွမစၟတ်သမ္တီ ယေန်သၞာင် မဇၞော် နဒဒှ် အရာသဘာဝတုဲ ယေန်သၞာင် ကောန်ဍောတ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ဟွံမဲကဵု ကဆံင်။
- ပရေင်ပါ်ခြာ ပူဂိုလ် (Interpersonal Discrimination): ဒှ်ပရေင်ဆက်ဆောံ လၟိုန်တ္ၚဲ အကြာ မၞိဟ်ကဵုမၞိဟ်၊ ဥပမာ - ပွမဟီုပျုတ်ပဒေက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမဟွံကဵု ကမၠောန် ဟိုတ်နူ ဂကူတၞဟ်ခြာ။
ဗျူဟာ ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ကေုာံ ပလီုကၠေအ် ပရေင်ပါ်ခြာတအ်ဂှ် အလဵုအသဳ၊ ဂကောံမှာဇန် ကေုာံ ပူဂိုလ်တအ် ဒးစကာ နဲကဲ နာနာသာ်ရ-
- သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပဝ်လသဳ (Legal and Policy Changes): ပွမဖျေံ သၞောဝ်ဥပဒေ မစဵုဒၞာ ပရေင်ပါ်ခြာ (Anti-discrimination laws) ကေုာံ ပွမစကာ ပဝ်လသဳ မရီုဗင် ထံက်ပင် ကဵုအခေါင် (Affirmative Action) သွက် ဂကောံမၞိဟ် မဒးဒုင် စွံလပါ်ဇိုင် လၟိုန်တအ်ရ။
- ပရေင်ပညာ ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Education): ပွမပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဝ် ဘာဗတောန်လိက် ညံင်ဂွံ ပါလုပ် သီု ဝင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဂကူကောန်ဍောတ်တအ်ရ။ ပရေင်ပညာဏအ်ဝွံ ကဵုလညာတ် ညံင်ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံရှ်ေသှ်ေ ပရေင်တၞဟ်ခြာ (Diversity) ရ။
- ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကေုာံ ပရေင်တန်ကြန် (Advocacy and Resilience): ယေန်သၞာင် ကောန်ဍောတ်တအ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံမှာဇန်တုဲ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ ညးတအ်ရ။ သီုကဵု မင်မွဲလဝ် ပရေင်တန်ကြန် ဂကောံအုပ်ဓုပ် (Institutional Resilience) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လက်သဏ်ဇကု အကြာ ဒြဟတ်ဓလီု ပရေင်ပါ်ခြာတအ်ရ။
တင်နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ယေန်သၞာင်နှဴရဴဗေဒ
- ယေန်သၞာင် ကောန်ဍောတ်
- ဒြဟတ် အဝဵုအာဏာ
- ဓဝ်လိုက်လၟိန် (Social Justice)