ဗရာဇြဳ
| ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဖေဝ်ဒရေဝ် ဗရာဇြဳ República Federativa do Brasil | |
|---|---|
 အလာံ
 တဆိပ်
| |
| ဍုင်ဇၞော် | ဗရာဇြဳလဳယျာ (Brasília) 15°48′S 47°52′W |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | သောဝ် ပေါလဝ် (São Paulo) |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) |
| အလဵုအသဳ | သၞောတ်သမ္မတ ကၟိန်ဍုင် ဖေဝ်ဒရေဝ် |
• သမ္မတ | လူလာ ဒါ သဳလ်ဗာ (Luiz Inácio Lula da Silva) |
• ဒု-သမ္မတ | ဂျေရဝ်ဒဝ် အာလ်ကမေန် (Geraldo Alckmin) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၂၁၇ မဳလဳယာန် (၂၁၇၀ ကိုဋ်) (သၞာံ ၂၀၂၄) |
| လှုဲ | ရဳယယ် ဗရာဇြဳ (Brazilian real, BRL) |
| ဇြောမ်အခိင် | BRT (UTC−2 to −5) |
ဗရာဇြဳ (အၚ်္ဂလိက်: Brazil) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဖေဝ်ဒရေဝ် ဗရာဇြဳ (Federative Republic of Brazil) ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲတိုက်အမေရိက သၠုင်ကျာ (South America) ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲတိုက် အမေရိက သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဒေသ လာတေန် အမေရိက (Latin America) တုဲ၊ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲတိုက်ဂှ် (ပါဲနူ ဍုင်ချဳလဳ ကဵု အဳကွေဒေါဝ် ၜါဍုင်ဓဝ်) ရ။ လပါ်ဗၟံက်ဍုင်ဂှ် ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တိတ် (Atlantic Ocean) နကဵု သြင်ၜဳ မဂၠိင်လောန်ရ။ ဍုင်ဗရာဇြဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မဇၞော်အိုတ် ပဉ္စမ (၅) ကေုာံ ဍုင်မနွံလၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် သတ္တမ (၇) ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။
ဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ ပြာကတ်လဝ် နကဵု ဒတန် ကောန်ဍုင်အရင် တကအ်အမေရိက (Indigenous peoples) နာနာသာ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၀၀ ဂှ် ညးဂၠာဲလ္ၚတ်တၟိ လပါ်သြင်ၜဳ ဂကူပဝ်တူဂြဳ ပေဒရဝ် အာလ်ဗာရေသ် ကာဗရယ် (Pedro Álvares Cabral) စိုပ်ကၠုင်တုဲ၊ ဒေသဝွံ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အုပ်ဓလီု အေန်ပါယာ ပဝ်တူဂြဳ ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၂ ဂှ် ဍုင်ဝွံ ကလိဂွံ သၠးပွး နဒဒှ် ဍုင်ဨကရာဇ် ဗရာဇြဳ (Empire of Brazil) မအုပ်ဓလီုလဝ် နကဵု သၞောတ်ဨကရာဇ် ပါလဳမာန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၉ ဂှ် သၞောတ်ဨကရာဇ် လီုလာ်အာတုဲ ဒက်ပ္တန် သၞောတ်သမ္မတ ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဍုင်ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓလီုလဝ် နကဵု သၞောတ်တၠအဝဵုပၞာန် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၉၆၄ စဵုကဵု ၁၉၈၅ ရ။ ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၈၅ တုဲ ဍုင်ဗရာဇြဳ ကလေင်စိုပ် သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။
ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗရာဇြဳ ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု သဘာဝ ဇဳဝနာနာ (Biodiversity) မဇၞော်မောဝ်အိုတ် မွဲပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။
- ဂြိုပ်ဗြဲ အာမာဇြောန် (Amazon Rainforest): ဒှ်ဂြိုပ်ဗြဲ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် မနွံကဵု တၞံဆု ကေုာံ တိရစ္ဆာန် နာနာသာ်။ ဂြိုပ်ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ကော်ခဴစ "အံက်သဳဂျေန် သွက်ဂၠးကဝ်" (Lungs of the Earth) ရ။
- ကြုင် အာမာဇြောန် (Amazon River): ဒှ်ကြုင် မနွံကဵု ဍာ်ဇွောဝ်စှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် ကေုာံ မဂၠိင်အိုတ် ဒုတိယ (ကြဴနူ ကြုင်နဳလာ) ရ။
- ဒေသ ပန်တာနယ် (Pantanal): ဒှ်ဒေသ တိဍာ်ကမၠေတ် ကေုာံ ဂြိုပ်လှာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်။
- တိဗလးသၠုင် ဗရာဇြဳ (Brazilian Highlands): နွံလပါ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ်ဍုင် မဒှ်ဒေသ တဵုလွဳ ကေုာံ မၞိဟ်တန်တဴဒၟံင် ဂၠိုင်ရ။
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗရာဇြဳ ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၂၁၇ မဳလဳယာန် တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် ၈၅% ပြင်င်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ သောဝ် ပေါလဝ် ကဵု ရဳယဝ် ဒဳ ဂျာနေရဝ်) ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ယေန်သၞာင် ပံင်နှဴ အကြာ ကောန်ဍုင်အရင်၊ ယူရဝ်ပဳယျာန် (ပဝ်တူဂြဳ) ကေုာံ အာဖရိက တအ်ရ။
အရေဝ်ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင် ကေုာံ အရေဝ်အဓိက အလုံမွဲဍုင်ရ (ဗရာဇြဳဂှ် ဒှ်ဍုင် ဟီုအရေဝ် ပဝ်တူဂြဳ မွဲဓဝ် ပ္ဍဲတိုက်အမေရိက)။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ၅၀% ပြင်င်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် ဂိုဏ် Roman Catholic (ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု လၟိဟ် ကာတ္တလေတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်) တုဲ ကြဴနူဂှ် ဂိုဏ် Protestant နွံရ။
ယေန်သၞာင် ဗရာဇြဳ ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် နကဵု သဘင်လှေ် ကာနဳဗယ် (Carnival - ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ရဳယဝ်)၊ ပရေင်ဒွက် သာမ်ဗာ (Samba) ကေုာံ ဘဝ်သာ နဝ်ဗာ (Bossa Nova) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဗရာဇြဳဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဝေင်မဝ်ကောန်ဇိုင် (Football) မဒှ်ဍုင် မဇၞးလဝ် ပေါဲဗတိုက် ဂၠးကဝ် ၅ အလန် (ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်) ကေုာံ ဒှ်ဍုင်တမ်ဇာတိ သၟာဝေင် ပြာကတ် မပ္တံကဵု ပေလေ (Pelé)၊ ရဝ်နယ်ဒဝ် (Ronaldo) ကဵု နေမာ (Neymar) ရ။
ပရေင်ပညာ ကေုာံ သံယဇာတ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာ: ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲဗရာဇြဳဝွံ နွံကဵု သၞောတ်ပရေင်ပညာ သက်ကုၚုဟ်မး စဵုကဵုစိုပ် ကဆံင်တက္ကသိုလ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ်မလေပ်လိက် နွံၜိုတ် ၉၄% ပြင်င်ရ။ တက္ကသိုလ် သောဝ် ပေါလဝ် (University of São Paulo) ဂှ် ဒှ်တက္ကသိုလ် ခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လာတေန် အမေရိက ရ။
သံယဇာတ: ဗရာဇြဳ ဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု သံယဇာတ သဘာဝ မလှဲလး ဗွဲမလောန်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မပ္တိတ် ပသဲ (Iron ore) ဂၠိုင်အိုတ် ဒုတိယ ပ္ဍဲဂၠးကဝ် တုဲ၊ ပါဲနူဂှ် ထဝ်၊ ဗရိုတ်၊ လဳသဳယျာမ် ကေုာံ ကၠေင်ဒါတ် (Offshore oil) တအ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍာ်တၟိုဟ် သဘာဝ ကေုာံ ဒြဟတ်လလဳ ဍာ် (Hydroelectric power) လေဝ် ပ္တိတ်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်မောဝ်ရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗရာဇြဳ ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လာတေန် အမေရိက ကေုာံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံ ဍုင်မဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် BRICS ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လပါ် ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကမၠောန်စက် ကေုာံ ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု ရ။
- ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ သွံပ္တိတ်: ဗရာဇြဳဂှ် ဒှ်ဍုင် မပ္တိတ် ကေုာံ သွံပ္တိတ် ကဝ်ဖှဳ (Coffee)၊ ဗၜိုတ်သဂြာ (Sugar)၊ သြောအ်ၜဲ (Soybeans)၊ ကေုာံ ဖျုန်ဂၠဴ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။
- ကမၠောန်စက်ယန္တရား: ကမၠောန်စက် ပ္ဍဲဗရာဇြဳဂှ် ဇၞော်မောဝ်လောန်တုဲ၊ ကုမ္ပဏဳ အေမ်ဗရေ (Embraer) မဒှ် ကုမ္ပဏဳ ကၠောန်ပ္တိတ် က္ၜင်ကျာ ဇၞော်အိုတ် တတိယ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲဍုင်ဏအ်ရ။
ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ပရအ် သြန်ဗွဝ် ဟွံညဳသၟဟ် (Income inequality) ကေုာံ ပရေင်စိုန်သကီု တအ်ဂှ် ဆက်ဒှ်ဒၟံင် ပြသၞာ အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဖိုဟ်ရ။