ဗဝ်လဳဗဳယျာ
| ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ (Plurinational State of Bolivia) | |
|---|---|
 အလာံ
 တဆိပ်
| |
ဂမြဴ: "La unión es la fuerza" (ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဒှ်ဒြဟတ်ရ) | |
ဒွက်ဍုင်: "Himno Nacional de Bolivia" | |
 ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ | |
| ဍုင်ဇၞော် | သူကရေ (Sucre) (ဗဟဵုသၞောဝ်ဥပဒေ) လာပါတ် (La Paz) (ဗဟဵုအလဵုအသဳ) 16°30′S 68°09′W / 16.500°S 68.150°W |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | သာန်တာ ကရုဇ် ဒေ လာ သဳယေရာ (Santa Cruz de la Sierra) |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | သပိန် ကေုာံ ဘာသာစကား သဘာဝ ၃၆ သာ် (မပ္တံကဵု ကေချူအာ, အာဲမာရာ, ဂွါရာနဳ) |
| ဂကူ | ၆၈% မေသတဳဇြဝ် (Mestizo), ၂၀% အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန်, ၅% သာ်ဗု |
| ကွေတ်ဘာသာ | ၇၆.၈% ကာတ္တလေတ်, ၁၇% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန် |
| Demonym | ဗဝ်လဳဗဳယျာန် (Bolivian) |
| အလဵုအသဳ | သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic) |
• သမ္မတ | လူးဝေတ် အာရ်သေ (Luis Arce) |
• ဒု-သမ္မတ | ဒါဗေတ် ချဝ်ကွေဟွာန်ကာ (David Choquehuanca) |
| ဒတန်သၞောဝ် | သဘင်သီကၠဳ ဂကူနာနာ (Plurinational Legislative Assembly) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] (ကဆံင်: မရနုက်ကဵု ၂၇) |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၁၂,၂၂၄,၁၁၀ (၂၀၂၃) |
• ကလောတ် | [convert: invalid number] |
| GDP (PPP) | တၟော် |
• သီုဖအိုတ် | $ ၁၃၃ ဗဳလဳယျောန် (၂၀၂၃) |
• Per capita | $ ၁၀,၉၄၄ |
| လှုဲ | ဗဝ်လဳဗဳယျာနဝ် (Boliviano) (BOB) |
| ဇြောမ်အခိင် | BOT (UTC−4) |
| ကုဒ်ဂၞန်ဖုန် | +591 |
ဗဝ်လဳဗဳယျာ (အၚ်္ဂလိက်: Bolivia; ဘာသာသပိန်: Bolivia), ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ (Plurinational State of Bolivia) ဝွံ ဒှ်ဍုင် မဟွံမဲကဵု သြင်ၜဳ (Landlocked country) မွဲ မနွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်-ပလိုတ် အမေရိကသၠုင်ကျာ ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် ဗြာဇြဳ (Brazil) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဗမံက်၊ ဍုင် ပါရာဂွေ (Paraguay) လ္ပာ်အဂၞဲ၊ ဍုင် အာဂျေန်တဳနာ (Argentina) လ္ပာ်သၠုင်ကျာ၊ တုဲ ဍုင် ချဳလဳ (Chile) ကေုာံ ပေရူ (Peru) လ္ပာ်ပလိုတ်ရ။[၁]
ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပထဝဳ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) မသၠုင်လောန် ပ္ဍဲလ္ပာ်ပလိုတ်၊ ဒေသတိဗလး အာလ်တဳပလာနဝ် (Altiplano) ကေုာံ ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန် (Amazon basin) ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု တမ်ရိုဟ် ယေန်သၞာင် တြေံ ညံင်ရဴ တဳဝါနာကူ (Tiwanaku) ကေုာံ အေန်ပါယာ အေန်ကာ တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူတမ်မူလ (Indigenous peoples) မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာရ။
၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ယၟု (Etymology and Name)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယၟု "ဗဝ်လဳဗဳယျာ" (Bolivia) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု သကိုပ်ပၞာန် ကေုာံ အစာပၠန်ဂတး မကလိဂွံ ဗၠးၜး ကုအမေရိကသၠုင်ကျာ သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ (Simón Bolívar) ရ။[၂] ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံကလိဂွံ ဗၠးၜးဂှ်၊ ဒေသဏအ် ဒးဒုင်ကော်ခဴစ "ပေရူ လ္တူ" (Upper Peru - Alto Perú) ရ။
ပ္ဍဲအခိင် လလောင်တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ ဂှ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ကဵုယၟုဍုင်တၟိဏအ် နဒဒှ် "သမ္မတ ဍုင် ဗဝ်လဳဗာ" (República de Bolívar) သွက်ဂွံ ပတိုန်စရာဲ ကု သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ ရ။ လက္ကရဴဂှ် ဟွံလံ အမာတ်မွဲတၠ မၞုံယၟု မာနူယေဝ် မာရဳန် (Manuel Martín Cruz) ထံက်ထ္ၜးလညာတ် ဒဒှ်ရ "ယဝ်ရ ရဝ်မ (Rome) ကၠုင်နူ ရဝ်မျူလာသ် (Romulus) မ္ဂး၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia) ဂှ် ဒးကၠုင်နူ ဗဝ်လဳဗာ (Bolívar) ရ" တုဲ ယၟုဍုင်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် "ဗဝ်လဳဗဳယျာ" စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉၊ သမ္မတ အဳဗဝ် မဝ်ရာလေတ် (Evo Morales) ပြံင်လှာဲ ယၟုဍုင် အလုံအစင် ဇရေင် "ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ" (Plurinational State of Bolivia) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ကဵုအခေါင်အရာ ကုဂကူတမ်မူလ နာနာသာ် မနွံပ္ဍဲဍုင်ရ။
၂။ ဝၚ် ကေုာံ ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကိုလံဗတ် (History and Pre-Columbian Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဝင် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန်တုဲ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိကဂမၠိုင်-
ခေတ် ယေန်သၞာင် တြေံ (Pre-Columbian): ကိုပ်ကၠာ သပိန် ဟွံစိုပ်ကၠုင်၊ ဒေသ ဗဝ်လဳဗဳယျာ လ္ပာ်က္ဍိုပ်ဒဵုဂှ် ဒှ်ဗဟဵု ယေန်သၞာင် တဳဝါနာကူ (Tiwanaku) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၁,၅၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် စဵုကဵု ၁,၂၀၀ ခရေတ်ရ။ ဍုင်တဳဝါနာကူဝွံ ဒှ်အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာ ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ၊ အေန်ပါယာ အေန်ကာ (Inca Empire) လုပ်သီကေတ် ဒေသဏအ်တုဲ ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ကောလာသူယူ (Qullasuyu) ရ။[၃]
ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Colonial Era): ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၄၊ သပိန်တအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ လုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၅၊ ညးတအ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဵုသြန် မကော်ခဴစ သူရဝ် ရဳကဝ် (Cerro Rico) ပ္ဍဲဍုင် ပဝ်တဝ်သဳ (Potosí) ရ။ ပဝ်တဝ်သဳ ဒှ်ကၠုင် ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိက ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ၜံက်ခါဲ သြန် မစကာလဝ် ဍိက် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တမ်မူလတအ်ရ။
ဗၠးၜး ကေုာံ ပၞာန်ပယျဵု (Independence and Conflicts): ကြဴနူ ပရေင်ပၠန်ဂတး ပွိုင် ၁၆ သၞာံ၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကလိဂွံ ဗၠးၜး ပ္ဍဲ သြဂုတ် ၆၊ ၁၈၂၅ နကဵု ပရေင်အာက္ဍိုပ် သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ ကေုာံ အာန်တဝ်နဳယဝ် ဟဝ်သေ ဒေ သူကရေ (Antonio José de Sucre) ရ။ ဆဂး ဝင် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပေင်တဴ နကဵု ပရေင်ရုသံင် ကေုာံ ပၞာန်ပယျဵုရ။ ပ္ဍဲ ပၞာန် ပါသဳဖေတ် (War of the Pacific, ၁၈၇၉-၁၈၈၄) ဂှ် ဗဝ်လဳဗဳယျာ ဒးကျအာ ချဳလဳ တုဲ ဆောံလေင်အာ တိဍာ်ကမ်းရိုးတန်း သီုဖအိုတ်တုဲ ဒှ်အာ ဍုင်မဟွံမဲကဵု သြင်ၜဳ ရ။ ပ္ဍဲ ပၞာန် ချာကဝ် (Chaco War, ၁၉၃၂-၁၉၃၅) ဂှ်လေဝ် ဒးဆောံလေင်အာ တိဍာ် ကု ပါရာဂွေ ပၠန်ရ။[၄]
၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ နွံဇမၞော် ဧရိယာ ၁,၀၉၈,၅၈၁ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၄၂၄,၁၆၄ စတုရံ တိုင်) တုဲ ဍေံဒှ် ဍုင်မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂၇ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပထဝဳဍုင် ပါ်လဝ် ပိဒေသ အဓိက-
- ဒေသ အာန်ဒဳ (The Andean Region): လ္ပာ်ပလိုတ်ဍုင်၊ မၞုံကဵု က္ဍိုပ်ဒဵု မသၠုင်လောန် ကေုာံ တိဗလး အာလ်တဳပလာနဝ် (Altiplano) ရ။ ဍုင်ဇၞော် လာပါတ် ကေုာံ ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca - ကၟာဍာ် မာန်ဖိုင်က္ၜင် မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ) ဝွံ နွံပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
- ဒေသ သဗ်-အာန်ဒဳ (Sub-Andean Region): လဒေါဝ်ဍုင်၊ မၞုံကဵု ဂြိုပ် ကေုာံ ခရိုင် မၞုံကဵု ဥတုၜိုဟ်သြိုဟ် ညံင်ရဴ ကိုချာဗမ်ဗာ (Cochabamba) ကေုာံ သူကရေ (Sucre) ရ။
- ဒေသ တိသဝ် / လာနဝ် (Llanos Region): လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ၊ မၞုံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ မဇၞော်လှဲလး။ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၅၉% နူကဵု ဧရိယာ ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ သီုဖအိုတ်ရ။
ရာသဳဥတု ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ တၞဟ်ခြာလောန် ဟိုတ်နူ သမၠုင်ဒဵု (Altitude) ရ။ ပ္ဍဲဒေသ တိဗလး လာနဝ်ဂှ် ကတဴတုဲ ဍုက်ဍေက်လၟိုန်တုဲ၊ ပ္ဍဲဒေသ အာလ်တဳပလာနဝ် ဂှ် ရာသဳဥတု ၜိုဟ်လောန် စဵုကဵု ဂံက်ရ။
၄။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Megadiverse country) ရ။ နွံကဵု ဂကူ သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဟွံအောန် မပ္တံကဵု ဂျာဂွါ (Jaguar)၊ ပဳမာ (Puma)၊ လာမာ (Llama) ကေုာံ ဂစေံ မာကဝ် (Macaw) တအ်ရ။
- ဥယျာဉ် သဘာဝ မာဒဳဒဳ (Madidi National Park): ဒှ်ဥယျာဉ် သဘာဝ မၞုံကဵု ဂကူသတ် ကေုာံ တၞံဆု စုံလင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မွဲရ။ ဍေံဆက်စၠောအ်လဝ် နူကဵု က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ စဵုကဵုစိုပ် ဂြိုပ် အမေဇြောန်ရ။[၅]
ဆဂး ဗဝ်လဳဗဳယျာ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ ပရေင်ခုတ်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation) သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ပဲသြယာ (Soybeans) ကေုာံ လွဳဂၠဴ၊ သီုကဵု ပရေင်ကၠိခတောန် ဟိုတ်နူ ကမၠောန် ၜံက်ခါဲ သတ္တုရ။
၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Government and Politics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary state) တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု ဍုင်ဇၞော် ၜါ-
- သူကရေ (Sucre): ဒှ် ဍုင်ဇၞော် အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ဗဟဵု တုလာကာန် (Judiciary)။
- လာပါတ် (La Paz): ဒှ် ဗဟဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive) ကေုာံ အဝဵု ဥပဒေ (Legislative)။ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော် အုပ်ဓုပ် မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
ဗဝ်လဳဗဳယျာ ပါ်လဝ် နကဵု ခရိုင် (Departments) ၉ ခရိုင်ရ။
| ခရိုင် (Department) | ဍုင်ဇၞော် (Capital) | တင်စၟတ် (Note) |
|---|---|---|
| လာပါတ် (La Paz) | လာပါတ် | ဗဟဵု အလဵုအသဳ၊ ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု။ |
| သာန်တာ ကရုဇ် (Santa Cruz) | သာန်တာ ကရုဇ် | ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍုင်မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်။ |
| ကိုချာဗမ်ဗာ (Cochabamba) | ကိုချာဗမ်ဗာ | ဗဟဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ "စမၠောန် ဗဝ်လဳဗဳယျာ"။ |
| ပဝ်တဝ်သဳ (Potosí) | ပဝ်တဝ်သဳ | ဗဟဵု ၜံက်ခါဲ သတ္တု ကေုာံ သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ။ |
၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Natural Resources)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ကမၠောန် ၜံက်ခါဲ သယံဇာတ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု သယံဇာတ ဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် ဍုင် ဒိုက်ဂတ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။[၆]
- သဘာဝ ဓါတ်ကျာ (Natural Gas): ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပတိတ် ကေုာံ သွံပတိတ် ဓါတ်ကျာ ဂၠိုင်အိုတ် ကု ဍုင်ဗြာတ် ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ ရ။
- လဳသဳယီု (Lithium): သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ ဝွံ နွံကဵု တမ်ရိုဟ် လဳသဳယီု မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗက်ထရဳ ကွဳစက် လျပ်စစ်) ရ။
- ပရေင်တဵုလွဳ: ဗဝ်လဳဗဳယျာ သွံပတိတ် ပဲသြယာ (Soybeans)၊ ကေုာံ ကွေန်နွာ (Quinoa) မဒှ် သြောအ် သင်္ကေတ ဒေသအာန်ဒဳရ။
၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ နွံၜိုတ် ၁၂.၂ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဂကူတမ်မူလ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။
- မေသတဳဇြဝ် (Mestizo): ၆၈% (မပံင်စပ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ)။
- အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် (Indigenous): ၂၀% (မပ္တံကဵု ဂကူ ကေချူအာ / Quechua, ကေုာံ အာဲမာရာ / Aymara မံင် ပ္ဍဲဒဵု၊ ကေုာံ ဂကူ ဂွါရာနဳ / Guaraní မံင် ပ္ဍဲတိဗလး)။
- သာ်ဗု (White/European): ၅% ရ။
ဘာသာစကား: ဗဝ်လဳဗဳယျာ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာစကား အလဵုအသဳ ၃၇ သာ်ရ (သပိန် ကေုာံ ဘာသာစကား သဘာဝ ၃၆ သာ်)။ ဘာသာ သပိန် (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အဓိက မစကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။[၇]
၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Culture and Society)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ယေန်သၞာင် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ဓဝ်ပတှ်ေ ခေတ်တြေံ (Pachamama - မိတိမသဘာဝ) ကေုာံ ဘာသာ ကာတ္တလေတ် သပိန်ရ။
- ပွဲသဘင် (Festivals): ပွဲသဘင် အဝ်ရူရဝ် (Carnaval de Oruro) ဂှ် ဒှ်ပွဲသဘင် ယေန်သၞာင် မဇၞော်အိုတ်တုဲ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင် (Intangible Cultural Heritage) ရ။
- ဂဳတ: ဂဳတ အာန်ဒဳ (Andean music) မစကာ ခရာ (panpipes / zampoña) ကေုာံ ချာရန်ဂဝ် (charango - တူရိယာ ညံင်ဂဳတာ မကၠောန်လဝ် နကဵု ခၞံက် အာမာဒဳလဝ်) ဂှ် ဒယှ်ရ။
- စၞစ: သာလ်တေညာ (Salteñas - ကွာင်ဖျုန်)၊ သဳလ်ပါန်ချဝ် (Silpancho) ကေုာံ စၞစ မစကာ ကွေန်နွာ (Quinoa) တအ် ဒယှ်ရ။
၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပခိုဟ်ပတိုန်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအကြာ ၂၀ သၞာံ လက္ကရဴဏအ်ရ။ သမ္မတ အဳဗဝ် မဝ်ရာလေတ် စတင်လဝ် ပရေင်အစဳအဇန် ဗတောန် လိက်ပတ်တုဲ လၟိဟ် ညးမလေပ်လိက် (Literacy rate) ဂှ် စိုပ်အာ စဵုကဵု ၉၂% ပြင်င်ယျ။
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂဥုဲသဘာဝ ကေုာံ နဲကဲလွဳပရာ တြေံ (Traditional medicine) အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေရ။ ရုင်ဂဥုဲ အလဵုအသဳလ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု အစာသဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ အစာသဝ် သဘာဝ (Kallawaya) သီုၜါလ္ပာ် သွက်ဂွံ လွဳပရာ ညးယဲတအ်ရ။[၈]
၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ မစိုတ်လုပ်စခိုဟ် ဟိုတ်နူ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် တမ်မူလရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ၇ ဒၞာဲရ။
- သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ (Salar de Uyuni): ကန္တာရၜဵု မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မၞုံကဵု ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ဒ္ၚောဝ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲအခိင် ဗြဲဂူ။
- ဍုင်တြေံ ပဝ်တဝ်သဳ (City of Potosí): ဍုင် ၜံက်ခါဲ သြန် မဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် သပိန်။
- တဳဝါနာကူ (Tiwanaku): ဍုင်တြေံ အာဲကၟာဲဝင် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်အေန်ကာ။[၉]
- ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca): ညးအေန်ကာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ကေုာံ သၟိင်အေန်ကာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဝွံ ကတဵုဒှ် နူကဵု ကၟာဍာ်ဏအ်ရ။
- **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** လ္ၚတ် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ (YouTube)
နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Hudson, Rex A. (1989). Bolivia: A Country Study. Library of Congress. ISBN 978-0160161439။
- ↑ Lynch, John (2006). Simón Bolívar: A Life. Yale University Press. ISBN 978-0300110623။
- ↑ Kolata, Alan L. (1993). The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1557861832။
- ↑ Klein, Herbert S. (2011). A Concise History of Bolivia. Cambridge University Press. ISBN 978-0521183727။
- ↑ Madidi National Park. Wildlife Conservation Society.[permanent dead link]
- ↑ Bolivia - Economy. World Bank.
- ↑ Gutiérrez, Ramiro (2015). Lenguas en Bolivia. Plural Editores။
- ↑ Bastien, Joseph W. (1987). Healers of the Andes: Kallawaya Herbalists and Their Botanical Macrophysics. University of Utah Press. ISBN 978-0874802781။
- ↑ Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture. UNESCO World Heritage Centre.
- Hudson, Rex A. (1989). Bolivia: A Country Study. Library of Congress. ISBN 978-0160161439။
- Lynch, John (2006). Simón Bolívar: A Life. Yale University Press. ISBN 978-0300110623။
- Kolata, Alan L. (1993). The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1557861832။
- Klein, Herbert S. (2011). A Concise History of Bolivia. Cambridge University Press. ISBN 978-0521183727။
- Madidi National Park. Wildlife Conservation Society.[permanent dead link]
- Bolivia - Economy. World Bank.
- Gutiérrez, Ramiro (2015). Lenguas en Bolivia. Plural Editores။
- Bastien, Joseph W. (1987). Healers of the Andes: Kallawaya Herbalists and Their Botanical Macrophysics. University of Utah Press. ISBN 978-0874802781။
- Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture. UNESCO World Heritage Centre.
- Morales, Waltraud Q. (2010). A Brief History of Bolivia. Facts on File. ISBN 978-0816078776။
<ref> tag with name "Hudson" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Lynch" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Kolata" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Klein" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Madidi" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "WBEcon" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Gutierrez" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Bastien" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "UNESCO_Tiwanaku" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Morales" defined in <references> is not used in prior text.