ဗုဒ္ဓဃောသ
| ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) | |
|---|---|
ဗီုရုပ် ကသူ ထ္ၜး ဗုဒ္ဓဃောသ သၠာ် ကဵု ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ဇရေင် သံဃာတအ် ပ္ဍဲ မဟာဝိဟာရ၊ တကအ် သိင်္ဃိုရ်။ | |
| ဘာသာ | ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ |
| သာသနာ | မဟာဝိဟာရ (Mahavihara) |
| မြဟ်တဴ | ခၞံပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ၊ ကၠာဲစၠောအ် အဋ္ဌကထာ နူ ဘာသာသိင်္ဃိုရ် ဇရေင် ဘာသာပါဠိ |
| ကဆံင်တာလျိုင် | |
| တာလျိုင် | အစာ အဋ္ဌကထာ (Commentator) |
| ကာလ | ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE) |
| ကိုပ်ကၠာ | ရေဝတ (Revata) |
ဗုဒ္ဓဃောသ ဟွံသေင်မ္ဂး အစာ ဗုဒ္ဓဃောသ (အၚ်္ဂလိက်: Buddhaghosa၊ ပါဠိ: Buddhaghosa - မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ရမျာင် ကျာ်") ဝွံ ဒှ် အစာလိက်၊ အစာ ဒဿန ကေုာံ အစာ မကၠာဲစၠောအ် လိက် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂကူ အိန္ဒိယ မွဲ ဇကု မဂျိုင် လမျီု လဝ် ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE) ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ပကောံပကေဝ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ (Commentaries) သွက် ပိဋကတ်ပိ တုဲ၊ ပြကိုဟ် မပြာကတ် အိုတ် ညး မခၞံ လဝ် ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Visuddhimagga - The Path of Purification) မဒှ် ပြကိုဟ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင် ကမ္မဌာန် ကေုာံ လညာတ် ဒဿန ထေရဝါဒ ရ။[၁]
အတိုင် ဝင် မဟာဝံသ (Mahavamsa) မ္ဂး၊ ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး ပ္ဍဲ ဒေသ မာဂဓ ဗဒါဲ ဗောဓိဂယာ တုဲ၊ ဗွဲကြဴ လုပ် ကၠုင် သာသနာ တုဲ အာ စိုပ် ဍုင် အနုရာဓပူရ (Anuradhapura) ပ္ဍဲ တကအ် သိင်္ဃိုရ် (Sri Lanka) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ကၠာဲစၠောအ် လိက် အဋ္ဌကထာ တြေံ နူ ဘာသာ သိင်္ဃိုရ် ဇရေင် ဘာသာ ပါဠိ ရ။ ၜိုန်ရ ဝင် လပါ် အိန္ဒိယ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် ဟီု လဝ် သာ်ဏအ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူဗၟာ တအ် မ္ဂး ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် သဓီု (သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ) တုဲ ညး ဝွံ ဟေင် ဒှ် ပူဂိုလ် မပလံင် ဗစိုပ် လိက် ပိဋကတ်ပိ ဇရေင် ဍုင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ရ။[၂]
၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ယၟု (Introduction and Etymology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယၟု "ဗုဒ္ဓဃောသ" ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မာတ် မတွံဂး "ဗုဒ္ဓ" (Buddha - ကျာ်တြဲ) ကေုာံ "ဃောသ" (Ghosa - ရမျာင် ဟွံသေင်မ္ဂး လဟီု) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ယၟု ဏအ် ဝွံ ဒှ် "ရမျာင် ကျာ်တြဲ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ညးမၞုံ ရမျာင် ညံင်ရဴ ကျာ်တြဲ" ရ။
အတိုင် ပြကိုဟ် မဟာဝံသ မ္ဂး၊ ညး ဂွံ ဒုင် ယၟု ဏအ် ဂှ် ဟိုတ်နူ ရမျာင် ညး ဃော တွံ ဓရ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖ္ဍေါတ် လိက် ဂှ် ဍိုတ်ဍောတ် ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ပ္ကိတ် ညံင်ရဴ ရမျာင် ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ယၟု ဏအ် ဂှ် ဍေံ သီု ထ္ၜး ဏာ သင်္ကေတ ဒဒှ်ရ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မဟီု တွံ ကလေင် ပရူ သဘောၚ်ဓဝ် ကျာ်တြဲ ညံင် ဂွံ တန်တဴ လက္ကရဴ ပရိနိဗ္ဗာန် ရ။[၃]
၂. ဝင် ဇာတိ ကေုာံ ပထမ ဘဝ (Early Life and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဝင် ပရူ ဇာတိ ကေုာံ ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် မဟာဝံသ (ဝင် သိင်္ဃိုရ်) စူဠဝံသ ကဏ္ဍ ရ။ အတိုင် ဝင် ဏအ် မ္ဂး-
- ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin) ပ္ဍဲ ကွာန် မွဲ မနွံ ဗဒါဲ ကျာ် မဟာဗောဓိ (Bodh Gaya) ပ္ဍဲ ရး မာဂဓ (Magadha) ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ရ။
- ပ္ဍဲ အခိင် ညး မဒှ် သၟတ် တေအ် ဂှ် ညး ကတ် လ္ၚတ် လဝ် လိက် ဗေဒင် (Vedas)၊ သဒ္ဒါ သက္ကတ၊ ယောဂ ကေုာံ ဒဿန ဟိန္ဒူ တအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ ညး ဒှ် တၠပညာ မတက် ကျာ ကေုာံ ပတောအ် ပကာန် ပြသၞာ သၠုင် အိုတ် မွဲ ရ။
တ္ၚဲ မွဲ ညး ဂေတ် အာ ဍုင် ကွာန် သွက်ဂွံ ပတောအ် ပကာန် ပြသၞာ ဒဿန တုဲ စိုပ် အာ ဘာ ခမဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ညး ဆဵုဂဗ ကု မထေရ် မွဲ ဇကု မၞုံ ယၟု ရေဝတ (Revata) ရ။ ရေဝတ ဂှ် သၟာန် ပြသၞာ အဘိဓမ္မာ ကု ညး တုဲ ညး သွဟ် ဟွံမာန် ဒှ် အာ ရ။ ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံ တီ သွဟ် ပြသၞာ ဂှ် တုဲ ညး လုပ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပ ခမဳ ဇရေင် ရေဝတ ရ။ ကြဴနူ ပ ခမဳ တုဲ ညး လ္ၚတ် ပိဋကတ် ပိ ဍိုက်ပေင် အာ တုဲ ခၞံဗဒှ် ပြကိုဟ် ဉာဏောဒယ (Ñāṇodaya) ကေုာံ အဋ္ဌသာလိန်ဳ (Atthasālinī) ညိည ရ။[၄]
၃. တရဴ ဇရေင် တကအ် သိင်္ဃိုရ် (Journey to Sri Lanka)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ အခိင် ညး ဃော ခၞံ ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ ဂှ်၊ အစာ ညး ရေဝတ ဟီု တွံ ကု ညး ဒဒှ်ရ လိက် အဋ္ဌကထာ မၞုံ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ လၟုဟ် ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင် ရ။ လိက် အဋ္ဌကထာ ဇေတ်တ် မဟီု တွံ လဝ် နကဵု မဟာကဿပ တအ် ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန ပထမ ဂှ် မဟာမဟိန္ဒ မထေရ် ရေင်တၠုင် ဏာ တကအ် သိင်္ဃိုရ် တုဲ ကၠာဲ လဝ် နကဵု ဘာသာ သိင်္ဃိုရ် (Sinhalese language) ပ္ဍဲ မဟာဝိဟာရ တေအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရေဝတ ဖ္အောန် ကဵု ညး အာ ဇရေင် သိင်္ဃိုရ် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက် တအ် ဂှ် ဇရေင် ဘာသာ ပါဠိ သွက် မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် မာန် ရ။
ၜိုတ် သၞာံ ၄၃၀ CE (ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင်မဟာနာမ - King Mahanama) ဂှ် ဗုဒ္ဓဃောသ အာ စိုပ် ဍုင် အနုရာဓပူရ (Anuradhapura) ရ။ ညး တန်တဴ ပ္ဍဲ မဟာဝိဟာရ (Mahavihara) မဒှ် ဘာ ဗဟဵု ထေရဝါဒ ရ။ ညး အာတ် အခေါင် ကု သံဃာ တအ် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက် အဋ္ဌကထာ တအ် ဂှ် ရ။ သံဃာ သိင်္ဃိုရ် တအ် မိက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဉာဏ် ညး တုဲ ကဵု ဂါထာ မွဲ ပိုဒ် မစ နကဵု "သဳလေ ပတိဋ္ဌာယ နရော သပညော..." (Sīle patiṭṭhāya naro sapañño...) သွက်ဂွံ ဖွင့် အဓိပ္ပါယ် ရ။[၅]
၄. လိက်ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (The Visuddhimagga)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
သွက်ဂွံ သွဟ် ပြသၞာ သံဃာ သိင်္ဃိုရ် တအ် ဂှ်၊ ဗုဒ္ဓဃောသ ခၞံဗဒှ် ပြကိုဟ် **ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ** (The Path of Purification) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မခၞံ လဝ် ခိုဟ် အိုတ်၊ ဍိုက်ပေင် အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။
ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ သရုပ် လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ပိဋကတ် ပိ သီုဖအိုတ် တုဲ ပါ် လဝ် အဓိက ၃ ကဏ္ဍ ရ- ၁။ သဳလ (Sīla - Virtue): ပွမမင်မဲ သဳလ ညံင် စိုတ် ဂွံ သ္အးဇ္ၚး။ ဒှ် သဇိုင် သွက် ကမ္မဌာန်။ ၂။ သမာဓိ (Samādhi - Concentration): ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ၄၀ သာ် ညံင် စိုတ် ဂွံ တန်ကြန် ကေုာံ ကလိဂွံ ဈာန်။ ဒၞာဲ ဏအ် ညး ဗၟံက် ထ္ၜး လဝ် နဲကဲ ပၟဝ် ဍာ်၊ ပၟတ်၊ ကျာ၊ မေတ္တာ၊ ကေုာံ အသုဘ တအ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ၃။ ပညာ (Paññā - Wisdom): ပွမပါ်ပါဲ ရုပ် နာမ် နကဵု ဉာဏ် ဝိပဿနာ ညံင်ဂွံ ညာတ် သစ္စာ ၄ သာ် ကေုာံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန်။
အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ အခိင် ညး ချူ တုဲ အာ ဂှ် ဒေဝတဴ တအ် ပၞုက် ထောအ် လိက် ဂှ် ၜါ ဝါ တုဲ ညး ဒး ကလေင် ချူ တၟိ သီု ၃ ဝါ ရ။ ကာလ ထ္ၜး လိက် သီု ၃ အုပ် ဂှ် မလိက် မွဲ မ ဟွံယောင် တုပ် နေဝ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သံဃာ သိင်္ဃိုရ် တအ် ဒုင်တဲ ဉာဏ် ညး တုဲ ကဵု အခေါင် ကၠာဲ လိက် အဋ္ဌကထာ သီုဖအိုတ် ရ。[၆]
၅. ကမၠောန် ကၠာဲစၠောအ် ပိဋကတ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ (Translation of the Tipitaka)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ သံဃာ မဟာဝိဟာရ တအ် ပအပ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ (Sinhalese Commentaries) သီုဖအိုတ် ကု ညး တုဲ၊ ညး ကၠောန် ကမၠောန် ကၠာဲစၠောအ် ဍေံတအ် ဇရေင် ဘာသာ ပါဠိ ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တေအ် ဂှ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ တအ် ဂှ် နွံ ဒၟံင် နကဵု ဘာသာ သိင်္ဃိုရ် ဟေင် တုဲ၊ မၞိဟ် မ္ၚး တကအ် သိင်္ဃိုရ် တအ် လ္ၚတ် ဟွံမာန် ရ။
ကမၠောန် ညး ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပွမကၠာဲ လိက် မွဲ ဓဝ်، ညး သီု ပလေဝ်ပလေတ် (Edit)၊ ညှိနှိုင်း (Synthesize)၊ ကေုာံ ပံင်ကောံ လညာတ် အစာ တၞဟ်ဟ် မွဲစွံ ရ။ ညး ဂစာန် လဝ် ညံင် လညာတ် မဟာဝိဟာရ ဇေတ်တ် ဂွံ တန်တဴ တုဲ လညာတ် မိစ္ဆာ နူ ဂိုဏ် အဘယဂိရိ (Abhayagiri) တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ရ။ ကြဴနူ ညး ကၠာဲ တုဲ လိက် အဋ္ဌကထာ သိင်္ဃိုရ် တြေံ တအ် ဂှ် ကၠေအ်ဗဒန် အာ တုဲ လိက် ပါဠိ ညး ဏအ် ဟေင် ဒှ် အာ လိက် သဇိုင် သွက် သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။[၇]
၆. လိက်ပြကိုဟ် တၞဟ်ဟ် မခၞံလဝ် (Other Works and Commentaries)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဲနူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ တုဲ၊ ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ခၞံဗဒှ် လဝ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ သွက် ပါဠိတော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
| ယၟု ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ | ပါဠိတော် မဆက်စပ် | အဓိပ္ပါယ် ယၟု |
|---|---|---|
| သမန္တပါသာဒိကာ (Samantapāsādikā) | ဝိနယပိဋကတ် (Vinaya Pitaka) | အရာ မပကဵု ညံင် ဂွံ ကြည်ညို အလုံ သီုဖအိုတ် |
| သုမင်္ဂလဝိလာသိနဳ (Sumaṅgalavilāsinī) | ဒီဃနိကာယ် (Digha Nikaya) | လျး မင်္ဂလ မခိုဟ်ဆာဲ |
| ပပဉ္စသူဒနဳ (Papañcasūdanī) | မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikaya) | အရာ မပလီုပလာ် ကဵု တဏှာ မာန ဒိဋ္ဌိ (ပပဉ္စ) |
| သာရတ္ထပ္ပကာသိနဳ (Sāratthappakāsinī) | သံယုတ္တနိကာယ် (Samyutta Nikaya) | အရာ မဗၟံက် ထ္ၜး ကဵု အဓိပ္ပါယ် သာရ အနှစ်သာရ |
| မနောရထပူရဏဳ (Manorathapūraṇī) | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Anguttara Nikaya) | အရာ မကဵု ဍိုက်ပေင် ကု ပၟိက်စိုတ် |
| အဋ္ဌသာလိန်ဳ (Atthasālinī) | ဓမ္မသင်္ဂဏဳ (Dhammasangani) | အရာ မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် မဖအာ ဏာ |
| သမ္မောဟဝိနောဒနဳ (Sammohavinodanī) | ဝိဘင် (Vibhanga) | အရာ မဖအောန် ပလီု ကဵု ဓါတ် မောဟ (လဟေင်) |
ပြကိုဟ် တအ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် လိက် ပိဋကတ် ပိ မဇြိုဟ်နက် တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် လောဲသွာ တုဲ၊ သီု ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် လဒက်ပ္တန် သဒ္ဒါ ပါဠိ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။[၈]
၇. လညာတ် ကေုာံ ဒဿန ထေရဝါဒ (Theravada Philosophy and Views)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လညာတ် ဒဿန ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ဒှ် လညာတ် မစဵုဒၞာ ကေုာံ မင်မဲ ဒဿန ထေရဝါဒ တြေံ (Orthodox Theravada) ရ။ ညး ဟွံဖန်ဗဒှ် လညာတ် တၟိတၟိ မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပိဋကတ် ရ။
- [wikt:mnw:အနတ္တ|အနတ္တ] (Non-self): ညး တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် သတ္တဝါ မ္ဂး ဂှ် ဟွံမဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဆ ပွမပံင်ကောံ ခန္ဓ မသုန် သာ် ဓဝ် ရ။ အရာ ဏအ် ဂှ် ညး သရုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ မ္ဂး "ဒဒိုက် နွံ ကီု လေဝ် ညးမဒုင်စသိုင် ဒဒိုက် ဟွံမဲ" (Dukkham eva hi, na koci dukkhito) ရ။
- [wikt:mnw:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်] (Dependent Origination): ညး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နူကဵု အဝိဇ္ဇာ စဵုကဵု ဇရာ မရဏ ဗွဲမလှဲလး ရ။
- ပရေင် ကမ္မဌာန်: ညး ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဈာန် (Jhana) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဒှ် သဇိုင် ဝိပဿနာ ဉာဏ် (Insight meditation) ရ။[၉]
၈. ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ ကေုာံ ဆက်စပ် ကု ဂကူမန် (Legends and Connection to Mon People)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ၜိုန်ရ ဝင် သိင်္ဃိုရ် ဟီု ဗုဒ္ဓဃောသ ဒှ် ဂကူ အိန္ဒိယ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဝင် သာသနာ ဂကူမန် (Mon Chronicles) ကေုာံ ဂကူဗၟာ တအ် မ္ဂး နွံ ကု ဒဏ္ဍာရဳ မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမလောန် ရ။
- ဇာတိ ဍုင်သဓီု: အတိုင် ပြကိုဟ် သာသနာဝံသ ကေုာံ ဝင် မန် လ္ၚဵု မ္ဂး၊ ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်သဓီု (သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ) ရ။ ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ပိဋကတ် ပါဠိ မဍိုက်ပေင် ဂှ် ညး ကၠောအ် အာ ဍုင် သိင်္ဃိုရ် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက် ရ။
- ပွမကလေင် စိုပ် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ: ကြဴနူ ညး ကၠာဲစၠောအ် လိက် အဋ္ဌကထာ သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ညး ကေတ် ဏာ လိက် ပိဋကတ် ပိ မချူ လဝ် လတူ သၠရိုတ် နကဵု က္ၜင် တုဲ ကလေင် စိုပ် ကၠုင် ဍုင် သဓီု ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၄၅၀ CE (လ္ၚဵု ဟီု ၄၀၃ CE) ရ။ ပရေင် ဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် သာသနာ ထေရဝါဒ ဂွံ တန်ကြန် ပ္ဍဲ ဍုင် မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ ရ။
- ဗုဒ္ဓဒတ္တ (Buddhadatta): အတိုင် ဒဏ္ဍာရဳ မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိင် ညး ဃော စှ်ေ နူ သိင်္ဃိုရ် ဂှ် ညး ဆဵုဂဗ အာ ဗုဒ္ဓဒတ္တ မဒှ် ခမဳ ဂကူ မန် ကီု လေဝ် လတူ မှာသၟိတ် ရ။ ဗုဒ္ဓဒတ္တ ဂှ် ဟိုတ်နူ အာယုက် ဇၞော် တုဲ ကၠာဲ လိက် ဟွံတုဲ ညး ဖ္အောန် ကဵု ဗုဒ္ဓဃောသ ညံင် ဂွံ ဆက် ကၠောန် ရ။[၁၀][၁၁]
ၜိုန်ရ တၠပညာ ဝင် ခေတ် လၟုဟ် တအ် (Modern scholars) ဟွံပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် ဂကူမန် ဇေတ်တ် ကီု လေဝ်၊ ဒဏ္ဍာရဳ ဏအ် ဝွံ ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူမန် တအ် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကေုာံ သ္ပ ဟိုတ် ကု ဗုဒ္ဓဃောသ ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဝင် သာသနာ ညးတအ် ရ။
၉. ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သာသနာ ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Influence and Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဲကၟာဲ မသှ်ေ သၟေဟ် လဝ် နူကဵု ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ဇၞော် လောန် ပ္ဍဲ သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။
- ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ ညး မ္ဂး၊ လိက် ပိဋကတ် ပါဠိ မဇြိုဟ်နက် တအ် ဂှ် ပိုဲ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ တပ်တပ် ဟွံမာန် ရ။
- လိက် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ဂှ် ဒှ် လိက် စၞောန် (Manual) အဓိက သွက် အစာ ကမ္မဌာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ၊ သေံ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။ လညာတ် ဝိပဿနာ ဉာဏ် (Insight Meditation Movement) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ လပါ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် လေဝ် ဒုင်သဇိုင် ကု လိက် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ဏအ် ဟေင် ရ။
- ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မဆက်စၠောအ် ကဵု ဝင် သာသနာ အကြာ အိန္ဒိယ، သိင်္ဃိုရ် ကေုာံ အာရှအဂၞဲ မွဲ ဇကု မာန် ရ။[၁၂]
လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဗုဒ္ဓဃောသ ကေုာံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (YouTube - English)
၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Ñāṇamoli, Bhikkhu. (2011). *The Path of Purification (Visuddhimagga)*. Buddhist Publication Society, p. x.
- ↑ Pranke, Patrick A. (2004). *Buddhism in Myanmar*. Encyclopedia of Buddhism, Macmillan Reference USA, p. 574.
- ↑ Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz, p. 119.
- ↑ Law, Bimala Charan. (1923). *The Life and Work of Buddhaghosa*. Thacker, Spink & Co., p. 14.
- ↑ Malalasekera, G. P. (1928). *The Pali Literature of Ceylon*. Royal Asiatic Society, p. 81.
- ↑ Keown, Damien. (2003). *A Dictionary of Buddhism*. Oxford University Press, p. 331.
- ↑ Hinüber, Oskar von. (1996). *A Handbook of Pali Literature*. Walter de Gruyter, p. 103.
- ↑ Norman, K. R. (1983). *Pali Literature*, p. 120-125.
- ↑ Kalupahana, David J. (1992). *A History of Buddhist Philosophy*. University of Hawaii Press, p. 206.
- ↑ Strong, John S. (2001). *The Legend of King Asoka*. Motilal Banarsidass, p. 22. (Mentions Southeast Asian appropriations of Indian figures).
- ↑ Bischoff, Roger. (1995). *Buddhism in Myanmar: A Short History*. Buddhist Publication Society, p. 18.
- ↑ Crosby, Kate. (2013). *Theravada Buddhism: Continuity, Diversity, and Identity*. John Wiley & Sons, p. 74.
လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):
- Buddhaghosa ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
- Access to Insight - လိက်ပြကိုဟ် ပါဠိ ကေုာံ အဋ္ဌကထာ ဗွဲဘာသာ အင်္ဂလိက်။
- SuttaCentral - လိက် သုတ္တန် ကေုာံ အဋ္ဌကထာဂမၠိုင်။