ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန
ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန (အၚ်္ဂလိက်: Mahayana Buddhism, သံသကြိုတ်: महायान, ရမ္သာင်: မဟာယာန၊ အဓိပ္ပါယ်: "က္ၜင် ဇၞော်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ယာန် ဇၞော်") ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂိုဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် တရဴ အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဂိုဏ် မနွံ လၟိဟ် ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၅၃% နူကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ်) တုဲ၊ ဗွဲတၟေင် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ဒေသ ရးအာရှ ဗမံက် မပ္တံကဵု ဍုင်ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ၊ တိုင်ဝါန်၊ ကေုာံ ဗဳယေတ်နာမ် တအ် ရ။[၁]
အရာ မတၞဟ်ခြာ အဓိက နူကဵု လညာတ် ထေရဝါဒ (Theravada) ဂှ်၊ မဟာယာန ဝွံ အာရီုစွံ လတူ လညာတ် "ဗောဓိသတ်" (Bodhisattva ideal) မဒှ် ပရေင်ရာဒၞာ မိက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ ဒဒိုက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဒဿန၊ လိက်သုတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "မဟာယာန" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် သံသကြိုတ် မာဟာ (ဇၞော်) ကေုာံ ယာန (က္ၜင်၊ ကွဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ယာန်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ယာန် မဇၞော်" ရ။ ယၟု ဏအ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဒဿန ဏအ် မာန် ယိုက် ပလံင် ကေတ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် (ဟွံသေင် ဆ ခမဳ သၟး) ညံင် ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။
နကဵု လညာတ် မဟာယာန မ္ဂး၊ ညးတအ် ကော်စ လညာတ် တြေံ (မပ္တံကဵု ထေရဝါဒ) ဂှ် "ဟဳနယာန" (Hinayana - ယာန် ဍောတ်) မဒှ် လညာတ် မအာရီုစွံ ဆ သွက် ပရေင်ဗၠးၜး ဇကု မွဲ တၠ ဓဝ် (အရဟတ္တမဂ် / Arhatship) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဝေါဟာရ "ဟဳနယာန" ဝွံ ဒှ် အရေဝ် မပလီုပလာ် ဂုဏ်သိက္ခာ တုဲ တၠပညာ တအ် ဟွံစကာ အာ ရ၊ ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ "ထေရဝါဒ" စၞး ဂှ် ရ။ မဟာယာန ဝွံ ပံက် လဝ် တြင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ (Laypeople) ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ကျာ်ဇၞော် သၠုင်အိုတ် ရ။
၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် တမ်မူလ မဟာယာန ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ပထမ ဘဳသဳ (1st century BCE) ကဵု ဗွဝ်ကၠံ ပထမ သဳအဳ (1st century CE) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံသေင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နဒဒှ် ဂိုဏ် မပါ်တိတ် မွဲ စွံ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဒဿန (Philosophical movement) မကတဵုဒှ် ကၠုင် အပ္ဍဲ ဂကောံ မဟာသံဃိက (Mahāsāṃghika) ကေုာံ သရဗာသတဳဝါဒ (Sarvāstivāda) တအ် ရ။[၂]
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိက ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် ကုရှာန် (Kushan Empire) ကေုာံ သၟိင် ဂုပ္ပတ (Gupta Empire) မဒှ် အခိင် တၠပညာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု နာဂဇုန (Nagarjuna)၊ အသင်္ဂ (Asanga)၊ ကေုာံ ဝသုဗန္ဓု (Vasubandhu) တအ် ခၞံဗဒှ် လိက်ကျာ် သံသကြိုတ် ကေုာံ သဳအိုရဳ ဒဿန တၟိ တၟိ ရ။ နူကဵု အိန္ဒိယ လပါ်သၟဝ်ကျာ ဂှ်၊ ဒဿန ဏအ် ပြးဇး အာ စိုပ် လဒေါဝ် အာရှ နူကဵု ဂၠံင် ဍာန် သုတ် (Silk Road) တုဲ စိုပ် အာ ဍုင်ကြုက်၊ တုဲမ္ဂး ဆက် ပြး အာ ကိုဝ်ရဳယျာ ကေုာံ ဂျပေန် ရ။
၃။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Core Philosophy and Theories)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန နွံကဵု လညာတ် ဒဿန မဇြိုဟ်နက် ဗွဲမလောန် မပ္တံကဵု -
- သုညတ (Śūnyatā / Emptiness): ဒှ် လညာတ် အဓိက မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဇကု အတ္တ ဟွံသေင်မ္ဂး သဘာဝ မတန်တဴ လၟိုန် (Inherent existence) ရ။ သရာဲ ဒဿန ဏအ် ဂှ် ဒှ် မာဇ္ဇျိမက (Madhyamaka) မခၞံ လဝ် နကဵု နာဂဇုန ရ။
- ဗုဒ္ဓသဘာဝ (Tathāgatagarbha / Buddha-nature): ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မ ကျာ် (Buddha seed) ပ္ဍဲ သန္ထာန် ဍေဟ်တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ် ဝွံ မာန် ဇၞော်မောဝ် ဒှ် ကျာ် မာန် အလုံအိုတ် ရ။
- သစ္စ ၜါ (Two Truths Doctrine): ဒှ် ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ သမ္မုတိ သစ္စ (Conventional truth - လညာတ် လောက မထေင် ကေတ်) ကေုာံ ပရမတ္ထ သစ္စ (Ultimate truth - လညာတ် ဓဝ် မဍာံပြ မဒှ် သုညတ) ရ။
၄။ လညာတ် ဗောဓိသတ် (The Bodhisattva Ideal)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အရာ မပကဵု ညံင် မဟာယာန ဂွံ တၞဟ်ခြာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် "ဗောဓိသတ်" ရ။ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ မ္ဂး တင်ရန်တၟအ် သၠုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂွံ အာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် (Arhat) တုဲ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ မဟာယာန မ္ဂး၊ ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဗၠးၜး ဇကု မွဲ တၠ ဓဝ် ဂှ် ဒှ် အရာ ဟွံဍိုက်ပေင် (Selfish) ရ။[၃]
ဗောဓိသတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မရာဒၞာ မိက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် (Buddhahood) တုဲ ညးတအ် ပတိတ် လဝ် ဂတိ သစ္စာ (Bodhisattva vow) ဒဒှ်ရ "သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ဟွံတိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ဏီ မ္ဂး၊ အဲ လေဝ် ဟွံလုပ် စိုပ် နိဗ္ဗာန် ဏီ ရ"။ သွက်ဂွံ ဒှ် ဗောဓိသတ် ဂှ်၊ ညးတအ် ဒး ဍိုက်ပေင် ကု ပါရမဳ ၆ သာ် (Six Pāramitās) -
- ဒါန (Generosity)
- သဳလ (Morality)
- ခန္တဳ (Patience)
- ဝဳရိယ (Energy/Effort)
- ဇျာန် / သမာဓိ (Meditation)
- ပညာ (Wisdom)
၅။ ကျာ် ကေုာံ အလံင်ကျာ် ပ္ဍဲ မဟာယာန (Buddhas and Bodhisattvas)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ လညာတ် မဟာယာန မ္ဂး၊ ကျာ် ဂေါတမ ဝွံ ဒှ် ဆ ကျာ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ အကြာ ကျာ် မနွံ မဂၠိုင် ကဵု လ္ၚီ သောဲ သၟး ရ (Trikaya doctrine)။ ညးတအ် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ လတူ ကျာ် ကေုာံ ဗောဓိသတ် နာနာ မပ္တံကဵု -
- ကျာ် အမိတာဘ (Amitābha Buddha): ဒှ် ကျာ် မပိုင်ပြဳ လဝ် ဌာန် တိသ္အး (Pure Land) ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ်။
- ကျာ် ဂဥုဲ (Bhaisajyaguru / Medicine Buddha): ကျာ် မကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ လွဳလွတ် ယဲဘဲ။
- ဗောဓိသတ် အဝလောကိတေသွရ (Avalokiteśvara): မပြာကတ် နကဵု ယၟု ဂွါန်ယေန် (Guanyin) ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်။ ဒှ် ဗောဓိသတ် မစၞောန် ထ္ၜး ပရေင်မေတ္တာ ကရုဏာ လတူ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ်။
- ဗောဓိသတ် မဉ္ဇူသရဳ (Mañjuśrī): ဒှ် ဗောဓိသတ် မစၞောန် ထ္ၜး ပရေင် ဉာဏ် ပညာ မသ္ကေက်သ္ကာ။
၆။ လိက်သုတ် မဟာယာနဂမၠိုင် (Mahayana Sutras and Texts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မဟာယာန ဝွံ နွံကဵု လိက်ကျာ် ကေုာံ သုတ် အလဵုဇကု ဍေဟ် မချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ သံသကြိုတ် ကေုာံ ဘာသာ ကြုက် မတၞဟ်ခြာ နူ ပိဋကတ် ပိ ဘာသာ ပါဠိ ရ။[၄]
လိက်သုတ် အဓိက တအ်ဂှ် -
- သဒ္ဓရ်မပုဏ္ဍရဳက သုတ် (Lotus Sutra): ဒှ် သုတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ယာန် သီုဖအိုတ် ဝွံ ကၞောတ် တဲ ဒှ် အာ မွဲ ယာန် ဓဝ် သွက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် (Ekayana)။
- ပညာပါရမဳ ဟဒယ သုတ် (Heart Sutra): လိက်သုတ် မဟီုတွံ လဝ် ပရူ ဒဿန သုညတ ဗွဲမဂၠေအ် ဍိုတ် (ဥပမာ - ရုပ် ဂှ် ဒှ် သုညတ၊ သုညတ ဂှ် ဒှ် ရုပ်)။
- ဝဇဳရ သုတ် (Diamond Sutra): လိက်သုတ် သွက် ပရေင်ထေက် ပညာ ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ ဟွံမဲ ကု အတ္တ။
- ဝိမလကိတ္တိ သုတ် (Vimalakirti Sutra): လိက်သုတ် မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ မွဲ လေဝ် မာန် ကလိဂွံ ပညာ ဓဝ် ဇြိုဟ်နက် နူကဵု ခမဳ တအ် မာန် ကီု ရ။
၇။ ဂိုဏ် ကေုာံ ဂကောံ ပါ်တိတ်ဂမၠိုင် (Major Schools and Sects)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန ဝွံ ဟွံဒှ် ဂကောံ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါ်တိတ် အာ နဒဒှ် ဂိုဏ် နာနာ လတူ ပရေင်ကျင့်သုံး မတၞဟ်ခြာ -
- ချာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇေန် (Chan / Zen Buddhism): ပြာကတ် ပ္ဍဲ ကြုက် ကေုာံ ဂျပေန်။ ညးတအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဂဇအ် ဓဝ် (Zazen) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် ပရမတ္ထ တပ်တပ် ဟွံဒး စကာ လိက်ပတ် (Mind-to-mind transmission)။
- တိသ္အး (Pure Land Buddhism): ဒှ် ဂိုဏ် မနွံ မၞိဟ် ရှ်ေသှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ်။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ရာဒၞာ ဂဇပ် ယၟု ကျာ် အမိတာဘ လၟိုန် မ္ဂး၊ ကာလ စုတိ မ္ဂး မာန် စိုပ် ဌာန် တိသ္အး ပလိုတ် (Sukhavati) မဒှ် ဒၞာဲ မာန် ကလိဂွံ နိဗ္ဗာန် လောဲသွာ ရ။
- နိချိရေန် (Nichiren Buddhism): ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂျပေန်၊ ညးတအ် အာရီုစွံ ဆ လတူ လိက် Lotus Sutra သၟး ရ။
- ဝဇိရယာန (Vajrayana): ၜိုန်ရ ပါ်တိတ် နဒဒှ် ယာန် မွဲ တၞဟ် ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ညာတ် ကေတ် ဝဇိရယာန (ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ်) ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် နူကဵု မဟာယာန မွဲ ကီု ရ။
၈။ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် (Mahayana Buddhism and Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မဟာယာန ဝွံ ပကဵု ညံင် ယေန်သၞာင် ရးအာရှ ဗမံက် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ရ။
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင် မ္ဂး -
- ပရေင်စၞ ဟွံမဲ ဖျုန် (Vegetarianism): ဟိုတ်နူ လညာတ် မေတ္တာ ကရုဏာ လတူ သတ္တဝါ (ဗောဓိသတ်) ဂှ်ရ၊ ခမဳ ကေုာံ ညးလျိုင်ပတှ်ေ မဟာယာန ဗွဲမဂၠိုင် ဒ္ဂေတ် ဗက် ပရေင်စၞ ဟွံမဲ ဖျုန် (စ သၞေဝ် ကေုာံ ပဲ) ရ။
- ပါန်ကွတ် (Art and Architecture): ဗီုရုပ် ပါန်ခဳ ကေုာံ ရုပ်စှ်ေ ကျာ် ဗောဓိသတ် နာနာ မပ္တံကဵု ဂွါန်ယေန် တအ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် မဟာယာန။ ဘာကျာ် ပေဂဝ်ဒါ (Pagodas) တအ် လေဝ် ဒှ် သြဇာ နူ မဟာယာန ကီု ရ။
- လွပ် ပ္ဍဲ ဘဝ (Social Integration): ပ္ဍဲ ဂျပေန် မ္ဂး၊ ခမဳ တအ် မာန် ဖျေဟ် သ္ၚိကၟိန် (Marriage) တုဲ မင်မဲ ဘာကျာ် နဒဒှ် ပရေင်အာဲကၟာဲ မိမ လေဝ် နွံ ရ။
၉။ အကာဲအရာ မဟာယာန ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Mahayana in the Modern World)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ကေုာံ ၂၁ ဏအ်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန ဝွံ ပြးဇး အာ စိုပ် ဍုင် ပလိုတ် (ဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန်) ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဗွဲတၟေင် ဂိုဏ် ဇေန် (Zen) ကေုာံ ဝဇိရယာန (Vajrayana - ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ်) ဂှ် ဒှ် မပြာကတ် အိုတ် ရ။[၅]
ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ လေဝ်၊ မဟာယာန ကတဵုဒှ် ကၠုင် "ဗုဒ္ဓဘာသာ မလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်" (Humanistic Buddhism / Engaged Buddhism) မဒှ် လညာတ် မအာရီုစွံ လတူ ပရေင်ရီုဗင် ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟံင်ပြာ် ဘဲအန္တရာယ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် (စၞး မအာရီုစွံ ဆ သွက် ဘဝ အနာဂတ် ဓဝ်)။ ဂကောံ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု Tzu Chi ပ္ဍဲ တိုင်ဝါန် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ သွက် ပရေင်ဏအ် ရ။
၁၀။ တင်တၞဟ်ခြာ အကြာ မဟာယာန ကဵု ထေရဝါဒ (Differences between Mahayana and Theravada)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ဂိုဏ် ၜါ ဏအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဓဝ် ကျာ် မပ္တံကဵု သစ္စပန် ကေုာံ မဂ္ဂင် ဒစာံ ကီုလေဝ်၊ နွံ တင်တၞဟ်ခြာ အဓိက ဂမၠိုင် ရ။
| ကဏ္ဍ | ထေရဝါဒ (Theravada) | ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန (Mahayana) |
|---|---|---|
| တင်ရန်တၟအ် အဓိက | ဒှ် အရဟတ္တဖိုလ် (Arhat) ကေုာံ လုပ် စိုပ် နိဗ္ဗာန်။ | ဒှ် ကျာ် (Buddhahood) နကဵု လညာတ် ဗောဓိသတ် (Bodhisattva)။ |
| လိက်ပတ် အဓိက | ပိဋကတ် ပိ (Pali Canon) နကဵု ဘာသာ ပါဠိ။ | သုတ် မဟာယာန နကဵု ဘာသာ သံသကြိုတ်၊ ကြုက် (Sanskrit/Chinese)။ |
| လညာတ် လတူ ကျာ် | ညာတ် ကျာ် ဂေါတမ နဒဒှ် မၞိဟ် သမိုင်း မလ္ၚတ် ဓဝ် တုဲဒှ်။ | ညာတ် ကျာ် ဂေါတမ နဒဒှ် မွဲ ဗီုပြင် (Nirmanakaya) ပ္ဍဲ လညာတ် Trikaya (ကျာ် နွံ လၟိုန် အလုံ စက္ကဝါ)။ |
| အာရီုစွံ လတူ | ပရေင်ဇကု မွဲ တၠ မင်မဲ သဳလ ကေုာံ ဂဇအ် ဓဝ် (Vipassana)။ | ပရေင်မေတ္တာ ကရုဏာ ကေုာံ ပရေင်ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ တၞဟ် (Compassion)။ |
| ဒေသ ပြာကတ် | ဗၟာ၊ သေံ၊ သဳရိလင်္ကာ၊ ကမ္ဗောဒဳယျာ (အာရှ သၠုင်ကျာ)။ | ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ၊ တိုင်ဝါန် (အာရှ ဗမံက်)။ |
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Williams, P. (2008). Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations, 2nd, Routledge, 1-10။
- ↑ Harvey, P. (2013). An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices, 2nd, Cambridge University Press, 108-112။
- ↑ Gethin, R. (1998). The Foundations of Buddhism. Oxford University Press, 224-230။
- ↑ Suzuki, D. T. (1907). Outlines of Mahayana Buddhism. Luzac and Company, 15-20။
- ↑ Keown, D. (2003). Buddhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 55-62။