ဗေဒသုတေသန အခိုက်တမၠာ
| ဗေဒသုတေသန အခိုက်တမၠာ | |
|---|---|
| Archaeology | |
| ပရူပရာ သဇိုင် | |
| သဘဴဓရ် အဓိက | ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထု (Material Culture) ပရေင်ပါ်ကဆံင် တိ (Stratigraphy) ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် (Cultural Evolution) |
| ကဏ္ဍအပ္ဍဲဂမၠိုင် | ဗေဒသုတေသန ဝင်မၞိဟ်တမၠာ (Prehistoric Archaeology) ဗေဒသုတေသန ဝင် (Historical Archaeology) ဗေဒသုတေသန ဂကူ (Ethnoarchaeology) |
| ဘာသာ မဆက်စပ် | မနုဿဗေဒ (Anthropology) ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) လိက်ခတ် (Epigraphy) |
| တၠပညာ အဓိက | Howard Carter Gordon Childe Ian Hodder |
ဗေဒသုတေသန အခိုက်တမၠာ ဟွံသေင်မ္ဂး ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ (အၚ်္ဂလိက်: Archaeology) ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် ပရေင်လ္ၚတ် ဝင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် နကဵု ပွမဂၠာဲ၊ ခါဲသၠောတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ဝတ္ထု အကြီုအရာ (Material culture) မသှ်ေၜက်ဒၟံင် နူကဵု ခေတ်တမၠာတအ် ရ။ ကပေါတ်တအ်ဏအ်ဝွံ မပ္တံကဵု လွဟ်လက်နက်၊ စေတဳ၊ လိက်တၟအ်၊ ကပေါတ်တိက္ဍိုဟ် (Pottery) ကေုာံ သ္ၚိဌာန် မၞိဟ်တမၠာတအ် မပဒတဴလဝ် တအ် ပါလုပ် ရ။
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် အကယ်ဒမဳ မ္ဂး၊ ဘာသာရပ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍအပ္ဍဲ အဓိက မွဲ သွက် မနုဿဗေဒ (Anthropology) တုဲ၊ ဍေံဝွံ ရီုဗင် ပသောင်ကဵု ပရူပရာ လဒက်ပ္တန် ဌာန်ကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ အခိင်ကာလ မဟၟဲကဵု စၟတ်သမ္တီ လိက်ပတ် (Pre-literate societies) တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။
လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ သုတေသနဂမၠိုင် (Methodology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၠပညာ ဗေဒသုတေသနတအ်ဝွံ သုင်စောဲ လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန အဓိက (၃) သာ် ရ -
- ပွမစမ်ၜတ် ဂၠာဲဌာန် (Surveying): ကၠာဟွံစ ခါဲသၠောတ်ဂှ် တၠပညာတအ် သုင်စောဲ နဲကဲ မပ္တံကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် နူကဵု လတူကျာ၊ ဂြဟ်သြိုဟ် (Satellite imagery)၊ ကေုာံ နဲကဲ ထတ်ဓါတ် ပသဲ (Geophysics) သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု ဌာန်ဒတန် မၞိဟ်တမၠာ ရ။
- ပွမခါဲသၠောတ် (Excavation): ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ခါဲကေတ် ကပေါတ်တမၠာ နူကဵု သၟဝ်တိ ရ။ ပ္ဍဲကဵု အခိင်ခါဲဂှ် ညးတအ် စွံအဓိက လတူ ပရေင်ပါ်ကဆံင် တိ (Stratigraphy) မဒှ် ပွမလ္ၚတ်ရံင် လၟေင် တိထပ် အဆက်ဆက် သွက်ဂွံ တီ အာယုက် အခိင် ကပေါတ်ဂှ် ရ။
- ပွမစၟတ်သမ္တီ အာယုက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Dating and Analysis): ကာလ ကလိဂွံ ကပေါတ်တမၠာ တုဲမ္ဂး၊ သုင်စောဲ နဲကဲ သိပ္ပံ မပ္တံကဵု Radiocarbon dating သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အာယုက်သၞာံ ဍာံဍာံ တုဲ၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ဆက်စပ် ဍေံ ကု ဌာန်ကောံမၞိဟ် ရ။
အဆက်အစပ် ကု ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင် (Sociological Context and State Formation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗေဒသုတေသန အခိုက်တမၠာ ဝွံ နွံကဵု သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် သွက် သုတေသန ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) ဗွဲမလှဲလး ရ -
- ပရေင်ပါ်ကဆံင် မၞိဟ် (Social Stratification): နကဵု ပွမလ္ၚတ်ရံင် ဗီုပြင် ဒတန် သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ကပေါတ် မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂိုဟ် (Burial goods) မ္ဂး၊ တၠပညာတအ် ဂွံတီကေတ် ကဆံင် မၞိဟ်၊ သေဌဳ၊ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တမၠာ မာန် ရ။
- ပရေင်ဆက်ဆောံ ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Interactions): ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု ရးနိဂီုသေံ (ဥပမာ - နခန်ပထမ်) ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး၊ ကပေါတ်တမၠာ ခေတ်ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) တအ်ဝွံ ဒှ် သက်သဳ အဓိက မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် လဒက်ပ္တန် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် အကြာ ဂကူမန်၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ ဒေသနာနာ ရ။
ဗေဒသုတေသန ဒဳဂျဳတဴ (Digital Archaeology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ပညာမနုဿ ဒဳဂျဳတဴ (Digital Humanities) ဏအ်၊ ဘာသာရပ် ဗေဒသုတေသန ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ သုင်စောဲကၠုင် နဲကဲ 3D Scanning ကေုာံ စက် ပထဝဳဝင် (GIS) သွက်ဂွံ မင်မဲ ကပေါတ်တမၠာ ကေုာံ လိက်ခတ် ဂမၠိုင် နဒဒှ် ဒေတာ (Data archiving) ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဖန်ကဵု ညံင် သုတေသန ယေန်သၞာင် ဒေသနာနာ ဂွံ တန်တဴ ပြးဇးအာ ပ္ဍဲ လတူ အေန်တာနက် အလုံဂၠးကဝ် မာန် ရ။
ဆက်ဗှ်ညိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- မနုဿဗေဒ (Anthropology)
- လိက်ခတ် (Epigraphy)
- ပညာမနုဿ ဒဳဂျဳတဴ (Digital Humanities)
- ဝင် (History)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Renfrew, C., & Bahn, P. (2016). Archaeology: Theories, Methods and Practice. Thames & Hudson.
- Higham, C. (2014). Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor. River Books.