ထလာ်တိတ်အာနကဵုမာတိကာညိ

ဘာသာ သဘာဝ တြေံ

နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ

ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါဒ အနိမဇြေမ် (အၚ်္ဂလိက်: Animism ဟွံသေင်မ္ဂး Nature religion) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ အရာ သဘာဝ သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု၊ ဒဵု၊ ၜဳ၊ ကေုာံ အရာ မဟွံမဲ ကု လမျီု တအ် ဝွံ နွံကဵု ဝိညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇီဝ လမျီု အပ္ဍဲ ဍေဟ်တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဏအ် မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် ကဵု သဘာဝ ဂှ် ဟွံပါ်ခြာ လဝ် ရေင်သကအ် တုဲ၊ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဆက်စပ် တန်တဴ ဒၟံင် နကဵု သၞောတ် ဝိညာဏ် မွဲ ဓဝ် ရ။

ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ မစတင် ကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ သမိုင်း ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ဥပမာ ဘာသာ ဗုဒ္ဓ၊ ခရေတ်ယာန်၊ အေတ်သလာမ်) တအ် ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ လညာတ် ဏအ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် (Indigenous peoples) နာနာ သာ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘာသာ သဘာဝ တြေံ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒဿန၊ ဒ္ဂေတ် လၟေင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ မန် ကေုာံ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Shinto torii at Miyajima.jpg
ဗီုရုပ် ထ္ၜး တရင် တဝ်ရဳ (Torii) ပ္ဍဲ ဘာသာ သျေန်တဝ် (Shinto) ဍုင်ဂျပေန်၊ မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ ကေုာံ ဝိညာဏ်။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

"ဘာသာ သဘာဝ တြေံ" ဟွံသေင်မ္ဂး "Animism" ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် "anima" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "လမျီု" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဝိညာဏ်" (Soul/Life) ရ။ လညာတ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ (Nature worship) ရ။

အတိုင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မနုဿဗေဒ (Anthropology) မ္ဂး၊ ဘာသာ ဏအ် ဟွံမဲ ကု ကျာ် မွဲ ဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက် ကျာ် မချူ လဝ် နကဵု သၞောဝ် ပုဟ်။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် လမျီု တအ် နွံ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ သီုဖအိုတ် တုဲ၊ မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဆက်ဆံ ကု ဝိညာဏ် တအ် ဏအ် နကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ကေုာံ ပရေင်ရိုသေ ရ။ တၠပညာ ဂရေဟမ် ဟာဗဳ (Graham Harvey) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ "သဘာဝ တြေံ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဆက်ဆံ မစၟတ်သမ္တီ အရာ သီုဖအိုတ် နဒဒှ် 'မၞး' (Thou) စၞး မစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် 'အရာ' (It)" ရ။[၁]

၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ဒဿန (History and Origins)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ ဝွံ ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဘာသာ မတြေံ အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ရ။

  • ခေတ် သမိုင်း ကိုပ်ကၠာ (Prehistoric): ဂကူ မၞိဟ် သမိုင်း ကိုပ်ကၠာ တအ် မလေပ် ရပ်စပ် သဘာဝ နဒဒှ် ဒြဟတ် မနွံ လမျီု။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဂွံ စ တိရစ္ဆာန် မွဲ မ္ဂး သ္ဒး အာတ် အခေါင် ကေုာံ ပူဇဴ ကု ဝိညာဏ် တိရစ္ဆာန် ဂှ် ရ။
  • ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ (19th Century): တၠပညာ ဍုင်အင်္ဂလာန် အေတ်ဝါတ် တာင်လာ (Edward Tylor) ဒှ် မၞိဟ် မစကာ မလိက် "Animism" ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ လိက် ညး "Primitive Culture" (၁၈၇၁) ရ။ ညး စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကဆံင် ပထမ အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘာသာ ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

၃။ လညာတ် ကေုာံ သဇိုင် ဒဿန (Beliefs and Core Philosophy)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

လညာတ် အဓိက သွက် ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ တင်ဂၞင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

  • ဝိညာဏ် အလုံစုံ (Universal Soul): အရာ သီုဖအိုတ် - မပ္တံကဵု တၟအ်၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ဆု၊ ဒဵု - နွံကဵု ဝိညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် ပူဂိုလ် (Personal agency) ရ။
  • ပရေင်ဆက်စပ် ညဳသၟဟ် (Interconnectedness): ကောန်မၞိဟ် ဟွံသေင် တၠ သဘာဝ ပုဟ်။ ကောန်မၞိဟ် ဒှ် ဆ ကဏ္ဍ မွဲ နူကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဇၞော် သၟး တုဲ၊ သ္ဒး မင်မဲ ပရေင်ညဳသၟဟ် (Harmony) ကု ဝိညာဏ် တၞဟ် တအ် ရ။
  • ဘဝ ကြဴနူ စုတိ (Afterlife and Ancestors): ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ဝိညာဏ် မၞိဟ် စုတိ အာ တအ် (Ancestors) ဟွံအာ အလုံ ဒၞာဲ တၞဟ်၊ ဆဂး ဆက် တန်တဴ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိ ဌာန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကောန်စဴ တအ် ရ။

၄။ သဘာဝ တြေံ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးတိ (Animism in Human Societies)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ညံင်ရဴ ဘာသာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ -

  • အမေရိကာန် တမ်မူလ (Native Americans): ညးတအ် ပတှ်ေ "Great Spirit" ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ တိရစ္ဆာန် နဒဒှ် ကောဒေအ် မွဲ စွံ ရ။
  • သျေန်တဝ် (Shinto): ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျပေန်၊ ဘာသာ သျေန်တဝ် ဂှ် ဒှ် ဘာသာ သဘာဝ မရှ်ေသှ်ေ ဝိညာဏ် မကော်စ "ကာမဳ" (Kami) မနွံ ပ္ဍဲ ဆု၊ ဍာ်တၟာဲ ကေုာံ ဒဵု ရ။
  • အာဖရိက ကေုာံ သြသတြေလျ (Africa and Australia): ဂကူ တမ်မူလ ပ္ဍဲ အာဖရိက ကေုာံ ဂကူ Aboriginal ပ္ဍဲ သြသတြေလျ တအ် နွံကဵု ဇာတ်ဝင် "Dreamtime" မဆက်စပ် တိဍာ် ကေုာံ ဝိညာဏ် အဓိက ရ။

၅။ တၞဟ်ခြာ နူ ဘာသာ ဇၞော်ဂမၠိုင် (Differences from Major Religions)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဘာသာ မရှ်ေသှ်ေ ကျာ် မွဲ ဓဝ် (Monotheism - ဗီု ခရေတ်ယာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အေတ်သလာမ်) ဗွဲမဇၞော် ရ။

ဇယား ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဘာသာ သဘာဝ ကေုာံ ဘာသာ ဇၞော်ဂမၠိုင်
လက္ခဏာ (Feature) ဘာသာ သဘာဝ တြေံ (Animism) ဘာသာ ရှ်ေသှ်ေ ကျာ် မွဲ (Monotheism)
ကျာ် သၠုင်အိုတ် (Supreme Being)ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ။ ရှ်ေသှ်ေ ဝိညာဏ် နာနာ။နွံ ကျာ် ထာဝရ မွဲ ဓဝ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် အရာ သီုဖအိုတ်။
ဒၞာဲ ကိစ္စဇၞော် (Sacred Space)သဘာဝ ဓမ္မတာ (ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ၜဳ)သ္ၚိ ကျာ် (ဘာသာ၊ ဝိဟာရ၊ ဘာ) မသြိုင် လဝ်။
လိက် သမ္မာ (Holy Texts)ဟွံမဲ။ ပရေင်ပတှ်ေ စၠောအ် နကဵု ပါင် (Oral tradition)။နွံ လိက် ပြကိုဟ် (ဥပမာ သမ္မာကျာ်၊ ကဝ်ရအာန်)။
အဆက်အစပ် ကု သဘာဝမၞိဟ် ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ နူ သဘာဝ တုပ်သၟဟ် ကု တၞံ ကေုာံ တိရစ္ဆာန်။မၞိဟ် ဒှ် ညးမပိုင်ပြဳ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် လတူ သဘာဝ။

၆။ ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ပ္ဍဲ ဒေသ မန် ကေုာံ အာရှ (Animism in Mon and Asian Regions)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပ္ဍဲ ဒေသ ရးအာရှ အရှေ့တောင်၊ သီုကဵု ဍုင်မန် (Mon Region) ဂှ်၊ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ ဝွံ နှဴရဴ ဒၟံင် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

  • ရှ်ေသှ်ေ ကလော် (Kalok / Nat Worship): ဂကူ မန် ကေုာံ ဂကူ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ နွံ ဝိညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေဝတဴ မမင်မဲ သ္ၚိ ဌာန် (ကလော် သ္ၚိ) ကေုာံ ဂြိုပ် (ကလော် ဍာ်၊ ကလော် ဂြိုပ်) ရ။
  • ပရေင်ပူဇဴ ကေုာံ လွဳ (Offerings): ကာလ မကၠောန် ကမၠောန် သြောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠာ ဟွံဂွံ ရေပ် တၞံဆု ဇၞော် မ္ဂး၊ ညးတအ် အာတ် အခေါင် ကေုာံ ကဵု စၞ (ပူဇဴ) ကု ဝိညာဏ် သဘာဝ တအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လက်သန် ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဍာံဍာံပြပြ ရ။

၇။ ဒ္ဂေတ် လၟေင် ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ (Practices and Worship)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ပ္ဍဲ ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဒ္ဂေတ် သၞောဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် ပုဟ်။ အခိုက်အလိုက် ဍေဟ် ဂှ် -

  1. ရှာမေန် (Shamanism): ဗွဲမဂၠိုင် ဂကောံ ဏအ် နွံ "ရှာမေန်" ဟွံသေင်မ္ဂး တၠဝိညာဏ် (ဒေါင် / နတ်ကတော်) မဒှ် မၞိဟ် ဆက်စပ် အကြာ လောက မၞိဟ် ကေုာံ လောက ဝိညာဏ် ရ။
  2. ပရေင်ယတြာ ကေုာံ ဆင် (Rituals and Offerings): ညးတအ် ပူဇဴ ဍာ်၊ အရက်၊ ပ္ကဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျုန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်မင်မဲ နူ ဝိညာဏ်။
  3. စဵုဒၞာ ဒၞာဲ ဆက်စပ် (Sacred Sites): ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂြိုပ်၊ ကၟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၟအ် လ္ၚဵု တအ် နဒဒှ် ဒၞာဲ မဟွံဂွံ ပလီုပလာ် ရ။

၈။ မနုဿဗေဒ ကေုာံ လညာတ် ခေတ်တၟိ (Anthropology and Modern Views)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ တၠပညာ မနုဿဗေဒ (Anthropologists) တအ် ပြံင်လှာဲ လညာတ် လတူ ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ရ။

  • နူကိုပ်ကၠာ ဂှ် ညးတအ် ထေင် လဝ် ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် "ဟွံဇၞော်မောဝ်" ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ကောန်ၚာ် (Primitive thought) ရ။
  • ဆဂး တၠပညာ ခေတ် လၟုဟ် ဥပမာ နူရိတ် ဗာဒ်-ဒေဗစ် (Nurit Bird-David) တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဘာသာ သဘာဝ ဝွံ ဒှ် "Relational epistemology" ဟွံသေင်မ္ဂး "လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဆက်စပ်" မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် ဗွဲမလောန် ရ။ မၞိဟ် ဏအ် ဟွံညာတ် ဇကု နဒဒှ် ညးတၞဟ်ခြာ၊ ဆဂး ညာတ် နဒဒှ် ဂကောံ မွဲ နူ သဘာဝ ရ။[၂]

၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ (Impact on Environment)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

လညာတ် ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဝွံ နွံ ဖဵု ခိုဟ် အဓိက သွက် ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Environmental conservation) ရ။

  • ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ တၞံဆု၊ ဂြိုပ်၊ ကေုာံ ဍာ် တအ် နွံ ဝိညာဏ် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဟွံပလီုပလာ် သဘာဝ မဟွံမဲ ကု ဟိုတ် ရ။
  • ဂြိုပ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒၞာဲ ဝိညာဏ် (Sacred groves) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မမင်မဲ ဇဳဝနာနာ (Biodiversity) မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ လ္ၚဵု တအ် ရ။ ခေတ် လၟုဟ် ဂှ် ဂကောံ မင်မဲ သဘာဝ တအ် စကာ လညာတ် ဏအ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဒြဟတ် သွက် ရာသဳဥတု ဍုင် ရ။[၃]

၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်တန်တဴ (Future Perspectives and Continuity)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဘာသာ သဘာဝ တြေံ (Animism) ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဘာသာ သမိုင်း တြေံ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒဿန မဆက် ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် လၟိုန် ရ။ ၜိုန်ရ ခေတ် သိပ္ပံ ကေုာံ နည်းပညာ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပတှ်ေ ဏအ် ဆက် အောပ်ဗ္ဒန် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လညာတ် ဝါဒ သဘာဝ ဏအ် ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပၠန် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ (ဥပမာ ပေဂါန် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး Neo-Paganism) ဟိုတ်နူကဵု မၞိဟ် တအ် ညာတ် ကေတ် ပြသၞာ သဘာဝ ပလီုပလာ် (Ecological crisis) တုဲ မိက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် ညဳသၟဟ် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ပၠန် ရောင်။

  1. ↑ Harvey, G. (2005). Animism: Respecting the Living World. Columbia University Press, 15-20။
  2. ↑ Bird-David, N. (1999). "\"Animism\" Revisited: Personhood, Environment, and Relational Epistemology". Current Anthropology 40 (S1): S67-S91.
  3. ↑ Natural religion. Wikipedia. နိဿဲ ဗၠေတ် - Invalid <ref> tag; name "natural_religion_wiki" defined multiple times with different content.
  4. Wikipedia contributors. "[Animism](https://en.wikipedia.org/wiki/Animism)." Wikipedia, The Free Encyclopedia.
  5. Wikipedia contributors. "[Shinto](https://en.wikipedia.org/wiki/Shinto)." Wikipedia, The Free Encyclopedia.
နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "animism_wiki" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "shinto_wiki" defined in <references> is not used in prior text.