ဘဲဒဏ်စိုတ်
| ဘဲဒဏ်စိုတ် | |
|---|---|
| Other names | သောကဒဏ်စိုတ်၊ သရစိုတ် |
| ဒၞာဲမလွဳ | စိုတ်ပညာ (Psychology), စိုတ်ရောဂါဗေဒ (Psychiatry) |
| လက်သန်ယဲ | စိုတ်လကိုတ်၊ ကလေင်ညာတ်အာရီုအတိက် (Flashbacks)၊ ပွမဝေင်ပါဲ၊ စိုတ်ဓါတ်စှ်ေ |
| ဟိုတ်ယဲ | ပရေင်ဆဵုဂဗ မဇၞော်ကဵုအန္တရာဲ (ဘဲသဘာဝ၊ ပၞာန်၊ ပွမပျဲပျာံ၊ ပရေင်ပိုတ်သကုတ်) |
| နဲလွဳ | နဲကဲလွဳပရာစိုတ် (CBT, EMDR, Somatic Experiencing), ဂဥုဲ (လ္ၚဵု) |
ဘဲဒဏ်စိုတ် (အင်္ဂလိက်: Psychological Trauma) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပရေင်တုံပြန် လပါ်စိုတ်၊ စေတသိက် ကေုာံ ရုပ်ကာယ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကြဴနူမဒးဆဵုဂဗလဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဒးညာတ်လဝ် ပရေင်အန္တရာဲလမျီု၊ ပရေင်ပျဲပျာံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံမဲကဵု ဂီုကၠံ မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တအ်ရ။ သဘဴဓမ္မတာမ္ဂး ကာလမၞိဟ်တအ် ဒးဆဵုဂဗ အရာမဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဲအန္တရာဲမ္ဂး၊ လဒက်ပ္တန်စိုတ် ကေုာံ က္ဍဟ်တအ်ဂှ် လေပ်ပြံင်လှာဲအာတုဲ ဍေံတအ် သှ်ေတန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် "သရ" ပ္ဍဲသန္ထာန်ရ။
ဘဲဒဏ်စိုတ်ဝွံ ယဝ်ရ ဟွံလွဳပရာ ပ္ဍဲအခိင်မဒးရးမ္ဂး ဍေံလေပ်ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ရောဂါစိုတ် ကြဴနူဘဲဒဏ်စိုတ် မကော်ဂး Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD) မာန်ရ။
ဂကူ ဘဲဒဏ်စိုတ်ဂမၠိုင် (Types of Trauma)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံစိုတ်ပညာမ္ဂး ပါ်လဝ် ဂကူဘဲဒဏ်စိုတ် အဓိက (၃) သာ်ရ -
- ဘဲဒဏ်စိုတ် ကာလဂၠေအ် (Acute Trauma): ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ မကတဵုဒှ် မွဲဝါဓဝ် မဇၞော်ကဵုအန္တရာဲ။ ဥပမာ - ဒးဘဲကွဳစက်၊ ဒးဒုင်ကမၠတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဘဲသဘာဝ။
- ဘဲဒဏ်စိုတ် လံလကာဖာ (Chronic Trauma): ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ထပ်ကာကလေင် ကေုာံ အခိင်လံလကာဖာ။ ဥပမာ - ပရေင်ပျဲပျာံ ပ္ဍဲသ္ၚိကၟိန် (Domestic violence)၊ ဒးဒုင်ပမာန် ဍဵုဍိုက်ဒၟံင် လံလကာဖာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံဒၟံင်ပ္ဍဲ ပွဳပွူပၞာန်။
- ဘဲဒဏ်စိုတ် ထုဲထံင် (Complex Trauma): ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပျဲပျာံ နာနာသာ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဘဝကောန်ၚာ်။ ဍေံပကဵုညံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ ကုညးတၞဟ်တအ် ဂွံလီုလာ်အာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲက္ဍဟ် ကေုာံ နာဗ်ကြော (Neurobiology of Trauma)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကဆံင်တၠပညာတအ် သ္ၚဳဂၠေပ်လဝ်မ္ဂး ဘဲဒဏ်စိုတ်ဝွံ ဍေံဟွံသေင်ဆ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်သက်သက်၊ ဍေံပလီုပလာ်ကဵု လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် (Brain structure) ပိုဲရ။ အဓိက က္ဍဟ် (၃) ဒၞာဲ မပြံင်လှာဲအာဂှ် -
- အာမေတ်ဒလာ (Amygdala - ခလံက်အန္တရာဲ): ဒှ်ဒၞာဲက္ဍဟ် မတီကေတ် ဘဲအန္တရာဲ ကေုာံ စိုတ်ဖေက်လလံရ။ မၞိဟ်မၞုံကဵု ဘဲဒဏ်စိုတ်တအ်မ္ဂး Amygdala ဏအ်ဝွံ အာရီုစိုတ်လောန် (Hyperactive) တုဲ၊ ၜိုန်ရ နွံပ္ဍဲဒၞာဲဂီုကၠံကီုလေဝ် ဍေံဗလးဒၟံင် သင်္ကေတ အန္တရာဲ လၟိုန်ကာလရ။
- ဟစ်ပိုကမ်ပတ် (Hippocampus - ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီ): ဒှ်ဒၞာဲ မစၟတ်သမ္တီ အတိက် ကေုာံ ပစ္စုပ္ပန်ရ။ ဘဲဒဏ်စိုတ် ပကဵုညံင် ဒၞာဲဏအ် ဂွံယှအ်စှ်ေအာ (Shrink) တုဲ၊ မၞိဟ်ယဲတအ်ဝွံ ပါ်ခြာ အတိက် ကဵု ပစ္စုပ္ပန် ဟွံဒးတုဲ၊ ပရူအတိက်တအ်ဂှ် ကလေင်ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ အခိင်လၟုဟ်ကီုရ (Flashbacks)။
- က္ဍဟ်လပါ်ဂတ (Prefrontal Cortex - ဒၞာဲချပ်ဗစာ): ဒှ်ဒၞာဲမချပ်ဗစာ နကဵုဟိုတ်ကဵုဖိုလ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ်စိုတ်ရ။ ကာလအာရီု ဘဲဒဏ်စိုတ် ဍတ်ပါ်ကၠုင်မ္ဂး ဒၞာဲဏအ်ဂှ် ဒေါအ်အာကမၠောန် (Shut down) တုဲ၊ ညးယဲတအ် ထိင်စိုတ် ထိင်ဒေါသ ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ရ။
သင်္ကေတ ကေုာံ ပရေင်တုံပြန်ဂမၠိုင် (Symptoms & Responses)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ညးမၞုံကဵု ဘဲဒဏ်စိုတ်တအ်ဝွံ လေပ်တုံပြန် နကဵုလဒက်စိုတ် ဗတိုက်၊ ဒြေပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တန်ဒေါအ် (Fight, Flight, Freeze, or Fawn) ရ။ သင်္ကေတ ပြာကတ်တအ်ဂှ် -
- Intrusion: ပရူမဖေက်လလံတအ်ဂှ် ကလေင်လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ လၟေင်သွပ်လ္ပအ် ဗွဲမဟွံချိန်းဆ။
- Avoidance: ပွမဝေင်ပါဲ ဒၞာဲ၊ မၞိဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရိုင် မပကဵုညံင် ဂွံဗှ်သၞာကၠုင် ပရူအတိက်ဂှ်။
- Hyperarousal: စိုတ်လကိုတ်လောန်၊ ထေဲလောဲ၊ တိက်ဟွံလှိင်၊ ကေုာံ စွံသတိ ၜက်လောန် (Hypervigilance)။
- Somatic Symptoms: က္ဍိုပ်ဂိ၊ ဗုင်ဂိ၊ ဖျုန်ဇိုင်ဖျုန်တဲ ဇတဝ် ဟွံမဲကဵု ဟိုတ်ယဲကာယ ဍာံဍာံ။
နဲကဲလွဳပရာဂမၠိုင် (Treatments)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ပွမလွဳပရာ ဘဲဒဏ်စိုတ်ဝွံ နွံကဵု နဲကဲသိပ္ပံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
- CBT (Cognitive Behavioral Therapy): နဲကဲလွဳပရာ လပါ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ အကေင်အလိုက်။ ပလေဝ်ထောအ် ပရေင်ချပ် မဗၠေတ်ယောင်မှာ လတူဘဲဒဏ်စိုတ်ဂှ်ရ။
- EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing): ဒှ်နဲကဲ မသုင်စောဲ ပရေင်ချဳဒရိုင်မတ် သွက်ဂွံ ကလေင်ပလေဝ်စုတ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲက္ဍဟ် (Hippocampus) ညံင်ဂွံရနုက်ဗပေင် ပရေင်ဂီုကၠံရ။
- Somatic Experiencing (SE): နဲကဲလွဳပရာ လပါ်ရုပ်ကာယ။ ဘဲဒဏ်စိုတ်ဝွံ ဍေံအောပ်ဗ္ဒဒၟံင် ပ္ဍဲနာဗ်ကြော (Nervous System) တုဲ၊ နဲကဲဏအ် လွဳပရာ နကဵုပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ စွံသတိ လတူကာယရ။
- Mindfulness / Vipassanā (ဝိပဿနာ): ပွမစွံသတိ ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်တုဲ စၟတ်သမ္တီ ဖဿ၊ ဝေဒနာ ကေုာံ လၟေင်စိုတ် ညံင်ဟွံဂွံ ဍတ်ပါ် လပါ်အကုသဵုရ။ (သုင်စောဲသဘဴဓရ် သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် ၇ သာ်)။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- စိုတ်ပညာ (Psychology)
- ရောဂါစိုတ် ကြဴနူဘဲဒဏ်စိုတ် (PTSD)
- သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် (Universal Mental Factors)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.
- Levine, P. A. (1997). Waking the Tiger: Healing Trauma. North Atlantic Books.
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (DSM-5).
- Psychological trauma, Wikipedia။