မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ
| သမ္မတဍုင် မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ Република Северна Македонија / Republika e Maqedonisë së Veriut | |
|---|---|
 အလာံ
 တဆိပ်
| |
| ဗီုတိ ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် ဍုင် မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲကဵု ရးဥရောပ ဗီုတိ ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် ဍုင် မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲကဵု ရးဥရောပ | |
| ဍုင်ဇၞော် | သကောပ်ဂျေ (Skopje) 42°0′N 21°26′E |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | သကောပ်ဂျေ |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | ဘာသာ မက်သဳဒဝ်နဳယျာ (Macedonian)၊ ဘာသာ အာလ်ဗာနဳယာ (Albanian) |
| အလဵုအသဳ | သၞောတ်ပါလဳမာန် သမ္မတ |
• သမ္မတ | ဂဝ်ဒါနာ သဳလျာနဝ်ဗ်သကာ-ဒါဗ်ကဝ်ဗာ (Gordana Siljanovska-Davkova) |
• သကိုပ်ဝန်ဇၞော် | ဟရဳသတဳယန် မေတ်သကဝ်သကဳ (Hristijan Mickoski) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၁.၈ မဳလဳယာန် (သၞာံ ၂၀၂၁) |
| လှုဲ | ဒဳနာ မက်သဳဒဝ်နဳယျာ (Macedonian Denar, MKD) |
| ဇြောမ်အခိင် | CET (UTC+1) |
မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ (အင်္ဂလိက်: North Macedonia)၊ ယၟု အလဵုအသဳ သမ္မတဍုင် မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင်ဟွံမွဲကဵု ဇိုင်ၜဳ (Landlocked country) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဗော်လ်ကန် (Balkans) သကုတ် အဂၞဲ ရးဥရောပ ရ။ ပယျဵု ဍုင် ဏအ် ဝွံ လပါ်သၟဝ်ကျာ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဍုင် သာဗဳယာ (Serbia) ကေုာံ တွဵုရး ကဝ်သဝ်ဗဝ် (Kosovo)၊ လပါ်ဗမံက် ဆက်စပ် ကု ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ (Bulgaria)၊ လပါ်သၠုင်ကျာ ဆက်စပ် ကု ဍုင် ဂရိတ် (Greece)၊ ကေုာံ လပါ်ပလိုတ် ဆက်စပ် ကု ဍုင် အာလ်ဗာနဳယာ (Albania) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် သကောပ်ဂျေ (Skopje) ရ။
၁။ ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ (Geography and Nature)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တိဍာ် မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓရိုင်ဒဵု သၠုင်သၠုင် ကေုာံ တွိုက်တိ လဒေါဝ် ဒဵု တအ် ရ။
- ဒဵု ကေုာံ ၜဳ: ဍုင် ဏအ် ပြိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဒဵု မပ္တံကဵု ဓရိုင်ဒဵု သျှာ (Šar Mountains) ရ။ ၜဳ ဗာဒါ (Vardar River) ဂှ် ဒှ် ၜဳ အဓိက မဇွောဝ် ဖြတ် လဒေါဝ် ဍုင် တုဲ စှ်ေ အာ လပါ် ဍုင် ဂရိတ် ရ။
- ကၟာဍာ် မပြာကတ်: ကၟာဍာ် အဝ်ရိတ် (Lake Ohrid) မနွံ ပ္ဍဲ ပယျဵု လပါ်ပလိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကၟာဍာ် မတြေံ အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ တုဲ၊ ဂကောံ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဒေသ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် မွဲ ရ။
- ရာသဳဥတု: နွံ ကု ဥတု တၞဟ်ခြာ မပ္တံကဵု ဥတု မေဒဳတေရာနဳယေန် (Mediterranean) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ကေုာံ ဥတု ဒဵု (Mountainous) ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်သၠုင် ရ။
၂။ သယံဇာတ သဘာဝ (Natural Resources)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင် မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ ဝွံ နွံ ကု သယံဇာတ ဓါတ်သတ္တု သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ရ။
- သတ္တု: သယံဇာတ သတ္တု အဓိက တအ် ဂှ် ဒှ် ပသဲ၊ ခဲ၊ ဇေန် (Zinc)၊ ကေုာံ ဗရိုတ် (Copper) တအ် ရ။
- သယံဇာတ တၞဟ်: ပါဲနူ ဂှ် တၟအ်မာဗဲလ် (Marble) ကေုာံ တၟအ်ဆု (Lignite coal) တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ တၟအ်ဆု ဂှ် ဍေံတအ် စကာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ်လလဳ အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဏအ် ရ။
၃။ ကဆံင် မင်မဲ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Protection)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ နွံ ကု သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကီု လေဝ်၊ ဍုင် ဏအ် ဂစာန် ရပ်စပ် ဒၟံင် ကု ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ နာနာသာ် ရ။
- ပရေင် ဓါတ်ဂျိ: ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ကျာလီုလာ် (Air pollution) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဇၞော် သကောပ်ဂျေ ပ္ဍဲ အခိင် ကသီု၊ ဟိုတ်နူကဵု ပွမသုင်စောဲ တၟအ်ဆု ကေုာံ အခန် စက်ယန္တရား တြေံတြဟ် တအ် ရ။
- ပရေင် စဵုဒၞာ: အလဵုအသဳ တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂြိုပ်သဘာဝ အလုံကောန်ဂကူ (National Parks) မပ္တံကဵု ဒေသ ကၟာဍာ် အဝ်ရိတ် ကေုာံ ဒဵု Mavrovo သွက်ဂွံ မင်မဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဇာတိ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗ္ဒန် အာ ရ။
၄။ ဝင် ကေုာံ ပြသၞာ ယၟု ဍုင် (History and the Name Dispute)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင် သၠးပွး: ဍုင် ဏအ် ဝွံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိုန်ဍုင် ပံင်ကောံ ယူဂဝ်သလာဗဳယာ (Yugoslavia) တုဲ၊ ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး နကဵု လိက်ကသုက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ရ။
- ပြသၞာ ယၟု: ဟိုတ်နူ ယၟု "မက်သဳဒဝ်နဳယျာ" ဂှ် ဍေံ တုပ် ဒၟံင် ကု ယၟု တွဵုရး မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂရိတ် (Greece) တုဲ၊ ဍုင် ဂရိတ် ဟွံဒုင်တဲ ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ပရေင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အလုံဂၠးကဝ် နာနာ ရ။
- ပရေင် ပြေပြံင်: သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ ဏအ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁8 တေအ် ဍေံတအ် ထ္ပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပရက်သပါ (Prespa agreement) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ယၟု ဍုင် နူကဵု "မက်သဳဒဝ်နဳယျာ" ဇရေင် "မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ" ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဍုင် ဏအ် မာန် ပါလုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ နေတဝ် (NATO) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ရ။
၅။ မှာဇန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Demographics and Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင် မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မွဲ ရ။
- ဂကူ: လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် အိုတ် (ၜိုတ် ၅၈%) ဂှ် ဒှ် ဂကူ မက်သဳဒဝ်နဳယျာ (Macedonians) တုဲ၊ ဒုတိယ ဂၠိုင် အိုတ် (ၜိုတ် ၂၄%) ဂှ် ဒှ် ဂကူ အာလ်ဗာနဳယာ (Albanians) ရ။ သၟေဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ တူရကဳ၊ ဂကူ ရဝ်မာ ကေုာံ ဂကူ သာဗဳယာ တအ် ရ။
- သာသနာ: ဘာသာ ခရေတ်ယာန် အံက်သဝ်ဒံက် (Orthodox Christianity) ဂှ် ဒှ် ဘာသာ မၞိဟ်လျိုင်ပတှ်ေ ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ၊ ဘာသာ အေဿလာမ် ဂှ် ဒှ် ဒုတိယ မဂၠိုင် အိုတ် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အကြာ ဂကူ အာလ်ဗာနဳယာ တအ်) ရ။
၆။ ပရေင်ပညာ (Education)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ ဍုင် မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ပါ်လဝ် ကဆံင် သဇိုင် ကေုာံ ကဆံင် သၠုင် ရ။
- ပရေင်ပညာ သဇိုင်: ဘာတန် မူလ ကေုာံ တန် လဒေါဝ် ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ မဒး ဗ္တောန် သွက် ကောန်င္ၚာ် သီုဖအိုတ် ရ။ အလဵုအသဳ ကဵု လဝ် အခေါင် သွက်ဂွံ ဗ္တောန် လိက် နကဵု ဘာသာ မိမ မပ္တံကဵု ဘာသာ မက်သဳဒဝ်နဳယျာ၊ အာလ်ဗာနဳယာ ကေုာံ တူရကဳ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဒေသ မၞုံကဵု လၟိဟ် ဂကူ တအ် ဏအ် ဂၠိုင် ရ။
- တက္ကသိုလ်: တက္ကသိုလ် မတြေံ အိုတ် ကေုာံ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် "တက္ကသိုလ် သဳရဳလ် ကေုာံ မေတဝ်ဒဳယတ် (Ss. Cyril and Methodius University)" မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သကောပ်ဂျေ ရ။ ဍေံ ဒှ် ဗဟဵု အဓိက သွက် ပရေင် သုတေသန ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ပညာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။
၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကဆံင် လဒေါဝ်-သၠုင် မွဲ တုဲ၊ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင် သၠာဲဂတဵု သြန် ကေုာံ ရးဥရောပ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။
- ကမၠောန် အဓိက: ကမၠောန် စက်ယန္တရား (မပတိတ် ကပေါတ် ကွဳစက်၊ ဓါတ်တၟအ် ကေုာံ သတ္တု)၊ ကမၠောန် တဵုလွဳ (မပတိတ် ဝိုင်၊ ကွာဲ ကေုာံ သြောအ်မ) တအ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက် ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် ဇရေင် ဍုင် မ္ၚး ရ။
- သွံရာန်: ဍုင် ဂျာမနဳ ကဵု ဍုင် ဂရိတ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မသွံရာန် စ ကပေါတ် ကေုာံ ဓလိုက်တမ်ရိုဟ် ဇၞော် အိုတ် ကု ဍုင် ဏအ် ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- "North Macedonia Profile". BBC News.
- "World Factbook: North Macedonia". CIA.
- North Macedonia, Wikipedia (English).