မဏ္ဍလ
မဏ္ဍလ (အၚ်္ဂလိက်: Mandala, သံသကြိုတ်: मण्डल) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ လဒက်ပတန် ဂျဳသြမေတ်တြဳ (Geometric pattern) မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် နက်သြိုဟ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် သံသကြိုတ် (Sanskrit) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "စက်ဝိုင်" (Circle) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဟိန္ဒူဘာသာ (Hinduism) ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) မ္ဂး၊ မဏ္ဍလ ဝွံ စၞးပြု ကဵု စက္ကဝါ (Universe) တုဲ စကာ နဒဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ပတန် စိုတ် (Meditation) ကေုာံ ကၠောန် သဘင် ကၞာ ပရေင်ဘာသာ ရ။[၁]
ပါဲနူကဵု ပရေင်ဘာသာ တုဲ၊ လညာတ် မဏ္ဍလ ဝွံ ပြးဇး စိုပ် အာ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် စိုတ်ပညာ (Psychology) ကေုာံ လညာတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မဏ္ဍလ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဘာသာ၊ လညာတ် သဳအိုရဳ (Theory) ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ အနုသုခုမ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မဏ္ဍလ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဗီုပြင် စက်ဝိုင် (Circle) မနွံ အပ္ဍဲ ပန်ကၠင် (Square) မွဲ တုဲ၊ နွံကဵု တြင် ပန် ဒိုဟ် (Four gates) ရ။ လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သဘာဝ ကေုာံ စက္ကဝါ ရ။
နကဵု သၞောတ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဘာသာ မ္ဂး၊ မဏ္ဍလ ဝွံ ဒှ် "ဌာန် ကျာ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဘုံ သွဝ်" မစၞးပြု ကဵု အကာဲအရာ စိုတ် မအးဇ္ၚး (Enlightened mind) ရ။ ညးမကၠောန် ဘာဝနာ တအ် စကာ မဏ္ဍလ သွက်ဂွံ စွံ အာရီု ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗဟဵု (Center) တုဲ ညံင်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် တမ်မူလ မဏ္ဍလ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ တြေံ (Ancient India) ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် ဝေဒ (Vedic period) ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ឫဂ်ဝေဒ (Rigveda) ဂှ်၊ ဝေါဟာရ "မဏ္ဍလ" ဝွံ စကာ လဝ် သွက်ဂွံ ကော်စ ကဏ္ဍ ဟွံသေင်မ္ဂး အုပ် လိက် ဒွက် ဓမ္မတာ ကီုလေဝ်၊ လက္ကရဴ ဏအ် ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဘာသာ ရ။
နူကဵု အိန္ဒိယ ဂှ် လညာတ် မဏ္ဍလ ပြးဇး အာ ဇရေင် ဍုင် တိဗေတ် (Tibet)၊ ဍုင် ကြုက် (China)၊ ဍုင် ဂျပေန် (Japan) ကေုာံ ဍုင် ရးအာရှအဂၞဲ တအ် မွဲစွံ ကု ပရေင်ပြးဇး သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူဘာသာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၈ တေအ်၊ အစာ ဓရ် ပဒ္မသမ္ဘဝ (Padmasambhava) ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် မဏ္ဍလ ဇရေင် ဍုင် တိဗေတ် တုဲ၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အာ လဒက်ပတန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ် ရ။
၃။ မဏ္ဍလ ပ္ဍဲ ဟိန္ဒူဘာသာ (Mandala in Hinduism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဟိန္ဒူဘာသာ မ္ဂး၊ မဏ္ဍလ ဝွံ ညးကော်စ ယန္တရ (Yantra) ရ။ ယန္တရ တအ်ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် ဂျဳသြမေတ်တြဳ မစၞးပြု ကု ကျာ် ဟိန္ဒူ နာနာ သာ် ရ။
ယန္တရ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် သြဳ ယန္တရ (Sri Yantra) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တြိဂံဏ် (Triangles) ၉ မ ထပ် လတူ ရေင်သကအ် ရ။ လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ စၞးပြု ကု ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကျာ် သဳဝ (Shiva - စၞးပြု ကၟက်) ကေုာံ ကျာ် ၝောအ် သျှတ္တိ (Shakti - စၞးပြု ၝောအ်) ရ။ ယန္တရ တအ်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု သဘင် ပူဇဴ (Puja) တုဲ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဒြဟတ် မာန် ဆက်စပ် ကု ဒြဟတ် စက္ကဝါ ရ။[၂]
၄။ မဏ္ဍလ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Mandala in Buddhism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဂိုဏ် ဝဇိရယာန (Vajrayana Buddhism) မ္ဂး၊ မဏ္ဍလ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။
မဏ္ဍလ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဘုံ သွဝ် (Pure Land) ကျာ်တြဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗောဓိသတ် တအ် ရ။ ဥပမာ - မဏ္ဍလ ကာလစက္က (Kalachakra Mandala) ဝွံ ထ္ၜးကဵု လဒက်ပတန် အခိင် ကေုာံ စက္ကဝါ ရ။ ပ္ဍဲကဵု တိဗေတ် ဂှ်၊ လကျာ် တအ် နွံကဵု ပြဝေဏဳ ကၠောန် မဏ္ဍလ နကဵု ဗတဳ အသာ် (Sand mandala) ရ။ ညးတအ် ကေတ် အခိင် ဗွဲမလအ်လ သွက်ဂွံ ကၠောန် မဏ္ဍလ ဏအ် တုဲ၊ ကာလ တုဲအိုတ် မ္ဂး ညးတအ် ပလီု ထောအ် ဍေဟ် သမၠေဝ် ဓဝ် ရ။ အရာ ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု သဘာဝ အနိစ္စ (Impermanence) ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ။[၃]
၅။ လဒက်ပတန် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင် (Structure and Symbolism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မဏ္ဍလ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ကေုာံ သင်္ကေတ သဇိုင် မတုပ် ရေင်သကအ် ရ -
| လဒက်ပတန် | သင်္ကေတ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် |
|---|---|
| ဗိန္ဒု (Bindu / Center Point) | လဒေါဝ် ဗဟဵု မစၞးပြု ကဵု တမ်မူလ စက္ကဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ နိဗ္ဗာန်။ |
| စက်ဝိုင် (Circles) | စၞးပြု ကု သဘာဝ ထိင်ဒဝ် လမျီု၊ လဟီု အဆက်အစပ် ဟွံမဲ အပိုတ်အခြာ။ |
| ပန်ကၠင် (Square / Palace) | စၞးပြု ကု နန် ကျာ် မနွံကဵု တြင် ပန် ဒိုဟ် (သၟဝ်ကျာ၊ သၠုင်ကျာ၊ ဗမံက်၊ ပလိုတ်)။ |
| ဒကှ် (Lotus flower) | စၞးပြု ကု သဘာဝ မအးဇ္ၚး (Purity) ကေုာံ ပရေင်တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက်။ |
| ဝဇိရ (Vajra / Thunderbolt) | စၞးပြု ကု ဉာဏ် ပညာ မခိုင်ကၠိုက် ညံင်ရဴ စိန် (Diamond)။ |
၆။ ပရေင်သုင်စောဲ သွက် ပရေင်ဘာဝနာ (Usage in Meditation and Rituals)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက် ညးမကၠောန် ဘာဝနာ တအ် မ္ဂး၊ မဏ္ဍလ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ရုပ် ဓမ္မတာ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ပတန် စိုတ် ရ။
ညးမလ္ၚတ် တအ် စွံ အာရီု လတူ မဏ္ဍလ နူကဵု ဒရီု မ္ၚး (Outer edge) တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟေင် လၟေင် လုပ် အာ စဵုကဵု စိုပ် လဒေါဝ် ဗဟဵု (Center) ရ။ ပရေင်ကၠောန် သာ်ဏအ်ဝွံ ကဵု ဖဵု ညံင်ရဴ ပရေင်တွာ် တရဴ စိုတ်ဓါတ် (Spiritual journey) နူကဵု ဂၠးတိ လောကဳ စိုပ် အာ ဌာန် လောကုတ္တဵု ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ညးတအ် ပတန် အာရီု ညာတ် ကေတ် မဏ္ဍလ ပ္ဍဲ စိုတ် (Visualization) ဟွံဒး ရံင် ရုပ် ဇေတ်တ် ကီု ရ။
၇။ လညာတ် စိုတ်ပညာ ကေုာံ ကာလ် ဂျုံ (Psychological Interpretation and Carl Jung)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တေအ်၊ တၠပညာ စိုတ်ပညာ ဆွစ်ဇာလာန် ကာလ် ဂျုံ (Carl Jung) ဝွံ ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် မဏ္ဍလ ဇရေင် လညာတ် စိုတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ရ။
ဂျုံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ ကာလ မၞိဟ် တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ စိုတ်ဓါတ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဓဇက် ရုပ် ဗီုပြင် မဏ္ဍလ အလဵုအလဵု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂျုံ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ မဏ္ဍလ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မတိတ် ကၠုင် နူကဵု "စိုတ် မဟွံတီ အလဵုအလဵု" (Unconscious mind) မစၞးပြု ကု ပရေင်ဂစာန် ဂၠာဲ ဓဝ် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ဓဝ် အလုံစုံ (Wholeness of the self) ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပညာ လွဳယဲ နကဵု အနုသုခုမ (Art therapy) ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ရ။[၄]
၈။ မဏ္ဍလ ပ္ဍဲ သမိုင်း ပရေင်ဍုင်ကွာန် အာရှအဂၞဲ (Mandala in Southeast Asian Political History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဲနူကဵု လညာတ် ပရေင်ဘာသာ တုဲ၊ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ (Theory) ဝင် မ္ဂး၊ ဝေါဟာရ "မဏ္ဍလ" ဝွံ စကာ လဝ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး လဒက်ပတန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵု အာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။
တၠပညာ သုတေသန O.W. Wolters ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် "သဳအိုရဳ မဏ္ဍလ" မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ တြေံ (မပ္တံကဵု ဍုင် ဒွါရဝတဳ၊ ဟံသာဝတဳ၊ အန်ကောရ်) တအ်ဝွံ ဟွံမဲ ကဵု ဓရီု ဍုင် (Borders) မချိုတ်ပၠိုတ် ပုဟ်။ စၞးဂှ် ဍေဟ်တအ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒေါဝ် ဗဟဵု (Center) မနွံကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် တုဲ၊ သြဇာ ဍေဟ် ဍိုန်လျ အာ ကာလ သ္ၚောဲ တိတ် အာ နူ လဒေါဝ် ဂှ် ရ (ညံင်ရဴ လဒက်ပတန် ရုပ် မဏ္ဍလ ကီု)။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဝင် မန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် သၟိင် တမၠာ တအ် ရ။[၅]
၉။ အနုသုခုမ ကေုာံ ဗီုပြင် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Art and Modern Interpretations)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ မဏ္ဍလ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အရာ ပရေင်ဘာသာ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အာ ဗီုပြင် အနုသုခုမ မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။
လိက် ကဵု အသာ် သွက် မၞိဟ် ဇၞော် (Adult coloring books) တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ လဒက်ပတန် မဏ္ဍလ သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် (Stress relief) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲကဵု ပညာ ဓဇက် ရုပ် စက် (Graphic design)၊ အနုသုခုမ တက် ရုပ် (Tattoos)၊ ကေုာံ လဒက်ပတန် သ္ၚိ (Architecture) တအ် လေဝ် စကာ လညာတ် ဂျဳသြမေတ်တြဳ မဏ္ဍလ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ် ကီု ရ။
၁၀။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Preservation and Cultural Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မဏ္ဍလ ဝွံ ဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံမဲ ကု ရုပ်ဝတ္ထု (Intangible cultural heritage) မကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် တိဗေတ်၊ နဳပေါ၊ ကေုာံ ဘူတန် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်ဗတောန် ကၠောန် မဏ္ဍလ ဝွံ ဆက် မင်မဲ လဝ် နူကဵု အစာ စိုပ် ကွး စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။
တိုက်ထ္ၜးပျး အနုသုခုမ အလုံ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု Rubin Museum of Art ပ္ဍဲ နျူးယောက် (New York) တအ် ဂစာန် မင်မဲ ကေုာံ ထ္ၜးပျး ရုပ် ပက် မဏ္ဍလ တြေံ တအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ် ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ မဏ္ဍလ ဝွံ ဆက် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓဝ် ညဳသၟဟ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဘဝ ၜိုန်ရ ခေတ် ပြံင်လှာဲ အာ ကီုလေဝ် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Tucci, G. (2001). The Theory and Practice of the Mandala. Dover Publications, 20-25။
- ↑ Kramrisch, S. (1946). The Hindu Temple. University of Calcutta, 130-135။
- ↑ Brauen, M. (1997). The Mandala: Sacred Circle in Tibetan Buddhism. Serindia Publications, 45-50။
- ↑ Jung, C. G. (1973). Mandala Symbolism. Princeton University Press, 3-10။
- ↑ Wolters, O. W. (1999). History, Culture, and Region in Southeast Asian Perspectives. SEAP Publications, 27-35။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)
- ဟိန္ဒူဘာသာ (Hinduism)
- ကာလ် ဂျုံ (Carl Jung)
- အာရှအဂၞဲ (Southeast Asia)