မလိက်
မလိက် (အင်္ဂလိက်: Letter, Character, Word) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဘာသာဗေဒမ္ဂး ဒှ်သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဲသ္ဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင်အရေဝ် ကေုာံ အဓိပ္ပာယ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပွမချူ (Writing system) ရ။ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်ခေတ်တၟိ ဝေါဟာရ "မလိက်" ဝွံ လေပ်သုင်စောဲဒၟံင် နကဵုအဓိပ္ပာယ်အဓိက (ၜါ) သာ် တွဟ်ဂး နဒဒှ် "အက္ခရ်" (Character/Alphabet) ကေုာံ နဒဒှ် "ဝေါဟာရ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ပဒ" (Word) ရ။
မလိက် နဒဒှ် အက္ခရ် (Graphemes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲလဒက်ပတန် သၞောတ်ချူလိက်မန် (Mon Orthography)၊ "မလိက်" ဂှ် ဍေဟ်စၞောန်ထ္ၜးကဵု အက္ခရ် မဒှ်သင်္ကေတ သွက်ဂွံပတိတ်ရမ္သာင် (Phonemes) ရ။ သၞောတ်မလိက်မန်ဂှ် ဒှ်ဂကူသၞောတ် အဘူဂဳဒါ (Abugida) မွဲတုဲ ပါ်ခြာလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
- ဗျည် (Consonants): မလိက်သ္ဇိုင် မနွံ ၃၅ မ (က - အ)။
- သရ (Vowels): မလိက်ပံင်စပ် သွက်ဂွံပြံင်လှာဲရမ္သာင်ဗျည်။
- မလိက်ကၟက် (Medials): မလိက်မကွက်စုတ် သၟဝ်ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ကရဴဗျည် (ဥပမာ - ျ, ြ, ွ, ှ)။
- မလိက်ဂစိုတ် (Final Consonants): မလိက်မနွံကု သင်္ကေတ "်" သွက်ဂွံပတိတ်ရမ္သာင်ကၞောတ်။
မလိက် နဒဒှ် ဝေါဟာရ (Words / Lexemes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဏ္ဍ သဒ္ဒါ ကေုာံ ရုပ်ဗေဒ (Morphology)၊ "မလိက်" ဂှ် ဍေဟ်စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဝေါဟာရ (Word) မဒှ် အဝဲဍောတ်အိုတ် မနွံကုအဓိပ္ပာယ်ဗွဲမဍိုက်ပေင် ကေုာံ ဒၞာဲမံင်သၠးပွး ပ္ဍဲဝါကျမွဲရ။
- မလိက်တမ် (Root Word): မလိက်မနွံကုအဓိပ္ပာယ်သ္ဇိုင် တုဲ ဟွံဂွံထပ်ပံင်စပ်လဝ်ဏီ။ ဗွဲမဂၠိုင် မလိက်မန်တအ်ဂှ် နွံဆမွဲရမ္သာင် (Monosyllabic) ရ။
- ပွမဖန်ဗဒှ်မလိက် (Word Formation): မလိက်မန်တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်မလိက်တၟိ နကဵုနဲကဲစုတ် "မလိက်တမ်ဂတ" (Prefix) ကေုာံ "မလိက်အကြာ" (Infix) ရ။
- ဥပမာ: ကၠောန် (ကြိယာ) → ကမၠောန် (နာမ်) (ပွမစုတ် မလိက်အကြာ -မ-)။
ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မလိက်မန်ဂှ် ဒှ်မလိက် မနွံကုဝင်တြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲရ။ တမ်မူလ မလိက်မန်ဝွံ ကၠုင်နူကဵု မလိက် ပလ္လဝ (Pallava script) နူကဵုဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မဒှ်လဒက်ပတန် မလိက်ဗြဟ္မဳ (Brahmi) ရ။
- ခေတ်ဒွါရဝတဳ: ဂွံဆဵုကေတ် တင်စၟတ်သမ္တီ မလိက်မန်တြေံအိုတ် ပ္ဍဲကဵုတၟအ်ရုပ်စက် (ခေတ်အေဒဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ) ပ္ဍဲဍုင်သေံ။
- ခေတ်ဗုကာံ: မလိက်မန် ဂွံဒုင်စကာ နဒဒှ်မလိက်ရုင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပ္ဍဲခေတ်သၟိင်ကျာန်စစ်သား (ဥပမာ - လိက်တၟအ်မျစေတဳ)။
- ခေတ်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ခေတ်တၟိ: ဗီုပြင်မလိက်မန် ပြံင်လှာဲကၠုင် အတိုင်ခေတ်ကာလတုဲ ဒှ်ကၠုင်ဗီုပြင် ခေတ်လၟုဟ်ရ။
ကိစ္စဇၞော် မလိက် ပ္ဍဲယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"မလိက်" ဂှ် ဒှ်စိုတ်ဝိညာဏ် ဂကူမွဲရ။ ဂကူမွဲ ယဝ်ရဟၟဲကဵု မလိက်မ္ဂး ဝင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်တအ်ဂှ် ထိင်ဒဝ်လဝ် ဟွံဂွံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲဂကူမန်ပိုဲ နွံအရေဝ်ပလးမွဲ "မလိက်မန် ညံင်ဂွံတန်၊ ဂကူမန် ညံင်ဂွံဂျိုင်" ရ။
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Bauer, C. (1982). Morphology and Syntax of Spoken Mon. University of London.
- နိုင်ထောန်ဝေ (၂၀၀၄) အဘိဓာန် အင်္ဂလိက်-မန်။
- ဘဒ္ဒန္တသဳလာစာရ (၂၀၁၅) သဒ္ဒါမန်ခေတ်တၟိ။