မလိက်ပျူ

မလိက်ပျူ (အၚ်္ဂလိက်: Pyu script) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်အက္ခရ် တြေံအိုတ် မွဲ မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အလဒေါဝ် ဍုင်ဗၟာ (Central Burma) သွက်ဂွံ ချူ အရေဝ်ဘာသာ ပျူ (Pyu language) ရ။ မလိက်ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု အကြာ ၂ ဗွဝ်ကၠံ စိုပ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ တုဲ၊ ဒှ် မလိက် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmic scripts) မကၠုင် နူ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ ရ။ မလိက်ပျူ ဝွံ ဒှ် သက်သဳ ဝင် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယေန်သၞာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပျူ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သြဳက္သေတြ (Sri Ksetra)၊ ဟာန်လင် (Halin) ကေုာံ ဗိဿနဝ် (Beikthano) တအ် ရ။

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဝင် မလိက်ပျူ၊ လဒက်ပတန် အက္ခရ်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ကု မလိက် တၞဟ်ဂမၠိုင် ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ နကဵု လညာတ် အကာဒမစ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

ဝှာင်:Myazedi Inscription Pagan.jpg

လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi Inscription) မဒှ် လိက်တၟအ် မနွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ ပန်သာ် (ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ) မဒှ် သက်သဳ အဓိက သွက်ဂွံ ပသောင် အဓိပ္ပါယ် မလိက်ပျူ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

မလိက်ပျူ ဂှ် ဒှ် သၞောတ် လိက် အဘူဂဳဒါ (Abugida) မွဲရ။ အဘူဂဳဒါ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် မလိက် မနွံကဵု ဗျည် မဒှ် သဇိုင် တုဲ၊ သွိုရ် တအ်ဂှ် ဒးပံင်စုတ် နဒဒှ် သင်္ကေတ (Diacritics) လတူ၊ သၟဝ်၊ ကၠာ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ကရဴ ဗျည် ဂှ်ရ။

အရေဝ်ဘာသာ ပျူ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ် တိဗေတ်-ဗၟာ (Sino-Tibetan > Tibeto-Burman) ရ။ ၜိုန်ရ အရေဝ်ဘာသာ ဍေဟ်တအ် ဒှ် တိဗေတ်-ဗၟာ ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် မလိက် ညးတအ် စကာ ဂှ် ဒှ် မလိက် မကၠုင် နူ အိန္ဒိယ မဒှ် ဂကောံ အေန်ဒဝ်-အာရဳယာန် (Indo-Aryan) ရ။ အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူပျူ တအ်ဝွံ ဒုင်ကေတ်လဝ် သြဇာ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ (Indianization) ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု သွာင် ပရေင်ဘာသာ (ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ) ရ။ မလိက်ပျူ ဝွံ ချူ နူ ဇွိ စိုပ် ပုင် တုဲ၊ နွံကဵု လဒက်ပတန် အက္ခရ် မခိုင်ကၠိုက် ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ (History and Timeline)

ဝင် မလိက်ပျူ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဍုင်ပျူ ဂမၠိုင် ရ။ အစာသုတေသန တအ် ပါ်လဝ် အခိင်ကာလ မလိက်ပျူ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

• ခေတ် စကတဵုဒှ် (2nd - 4th Century CE): လိက်တၟအ် အခိင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဟာန်လင် ကေုာံ ဗိဿနဝ် ရ။ လိက်တအ်ဏအ်ဝွံ တုပ်ဒၟံင် ကဵု မလိက် ဗြဟ္မဳ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ ဗွဲမလောန် ဏီရ။
• ခေတ် ကဆံင်သၠုင်အိုတ် (5th - 8th Century CE): ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဍုင် သြဳက္သေတြ (Sri Ksetra) ဇၞော်မောဝ် အိုတ် တုဲ၊ လိက်တၟအ် ထဝ်၊ ဍိုတ်၊ ကေုာံ လိက် လတူ မာတ်ထဝ် တအ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။ မလိက်ပျူ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်ကၞာ ဇကု ဇေတ်တ် တုဲ တၞဟ်ခြာ အာ နူ မလိက် အိန္ဒိယ ရ။
• ခေတ် လီုလာ် (9th - 11th Century CE): ကြဴနူ ဒပ်ပၞာန် နန်ချောဝ် (Nanzhao) နူ ဍုင်ကြုက် လုပ်သီ ဍုင်ပျူ ပ္ဍဲ ၜိုတ် အေဒဳ ၈၃၂ တုဲ၊ ဒြဟတ် ဂကူပျူ တအ် လီုလာ် အာ ရ။ ကာလ အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Pagan Empire) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဂှ်၊ မလိက်ပျူ ဝွံ လီုကၠေအ် အာ လပါ် ယေန်သၞာင် တုဲ၊ စိုပ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ကၠေအ်ကၠက် အာ လးလး ရ။

၃။ ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Origins and Development)

ရိုဟ်ကၞက် မလိက်ပျူ ဂှ် ကၠုင် နူကဵု မလိက် ကဒမ္ဗ (Kadamba) ဟွံသေင်မ္ဂး ပလ္လဝ (Pallava) မဒှ် မလိက် မစကာ ပ္ဍဲကဵု အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲ အကြာ ၃-၄ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ၜဳမှာသၟိတ် (Maritime trade) အကြာ အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပလံင်ဗစိုပ် မလိက် ကေုာံ သာသနာ ကု ဂကူပျူ တအ် ရ။ ဂကူပျူ တအ် လွဳကေတ် မလိက် အိန္ဒိယ တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ သွက် အရေဝ် တိဗေတ်-ဗၟာ ညးတအ် ရ။ ဟိုတ်နူ အရေဝ် ပျူ ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (Tonal) တုဲ၊ ညးတအ် ဒးဖန်ဗဒှ် သင်္ကေတ တၟိ လ္ၚဵု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် တအ် ဂှ် ရ။

၄။ လဒက်ပတန် အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာင် (Script Structure and Phonology)

မလိက်ပျူ ဝွံ နွံကဵု ဗျည် (Consonants)၊ သွိုရ် (Vowels) ကေုာံ သင်္ကေတ (Diacritics) ဂမၠိုင် ရ။

• ဗျည်ဂမၠိုင်: ဗျည် ပျူ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် မခ္ဍမ် (Rounded) ကေုာံ မထ္ၜင် (Square) ၜါ သာ်။ ဗျည် သဇိုင် တအ်ဂှ် တုပ် ကု ဗျည် ပါဠိ/သက္ကတ မပ္တံကဵု က, ခ, ဂ, ဃ, ၚ တအ် ရ။
• သွိုရ်ဂမၠိုင်: သွိုရ် တအ်ဂှ် စုတ် လတူ၊ သၟဝ်၊ ဇွိ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပုင် ဗျည် ရ။ (ဥပမာ - ိ, ု, ေ, ော)။
• ရမ္သာင် ကေုာံ အသံ: အစာသုတေသန တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပျူ ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင် (Tones)၊ ဆဂး သၞောတ် မလိက် အိန္ဒိယ ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု သင်္ကေတ ရမ္သာင် တုဲ၊ ပျူ တအ် စကာ အက္ခရ် လ္ၚဵု နဒဒှ် သင်္ကေတ ရမ္သာင် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်တုပ်သၟဟ် အက္ခရ် ပျူ ကေုာံ မလိက် တၞဟ်

အက္ခရ် ရမ္သာင်	မလိက် ဗြဟ္မဳ (Brahmi)	မလိက် ပျူ (Pyu)	မလိက် မန် (Mon)
Ka (က)	𑀓	𑾴 (ဗီုပြင် ခ္ဍမ်)	က
Ga (ဂ)	𑀕	𑾶	ဂ
Ma (မ)	𑀫	𑿆	မ
Ya (ယ)	𑀬	𑿇	ယ

• (တင်စၟတ်: သင်္ကေတ ယူနဳကုဒ် သွက် ပျူ ဂှ် ဟွံပေင်တၟိုဟ် ဏီ တုဲ ဗီုပြင် တအ် ပြံင်လှာဲ မာန်)*

၅။ လိက်တၟအ် မျစေတဳ (The Myazedi Inscription)

လိက်တၟအ် မျစေတဳ ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ဝင် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် မလိက်ပျူ ရ။ လိက်တၟအ် ဏအ်ဝွံ ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ အေဒဳ ၁၁၁၃ ပ္ဍဲ အခိင် သၟိင်ကျာန်စစ်သား တုဲ၊ နွံကဵု မုက် ပန် မုက် - မွဲမုက် မ္ဂး ချူလဝ် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲသာ် (ပျူ၊ မန်တြေံ၊ ဗၟာတြေံ ကေုာံ ပါဠိ) ရ။

ဟိုတ်နူကဵု ပရူပရာ ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် ပန် မုက် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဂှ်ရ၊ လိက်တၟအ် မျစေတဳ ဝွံ ဒှ် "တၟအ် ရဝ်သေတ္တာ" (Rosetta Stone) သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ။ အစာသုတေသန C.O. Blagden စကာ လိက် မန် ကေုာံ ဗၟာ ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် ဏအ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပသောင် အဓိပ္ပါယ် (Decipher) မလိက်ပျူ မာန် ကၠုင် ရ။

၆။ လိက်တၟအ် ကေုာံ သက်သဳ ဝင် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Other Inscriptions and Evidence)

ပါဲနူ လိက်တၟအ် မျစေတဳ တုဲ၊ သက်သဳ မလိက်ပျူ ဂမၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ -

• ခေါက်ထဝ် ခင်ဘ (Khin Ba Gold Plates): ဂွံဆဵု ပ္ဍဲ သြဳက္သေတြ၊ ချူလဝ် ပရူ ဓရ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ လိက် ပါဠိ ဂမၠိုင်။ အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူပျူ တအ် လ္ၚတ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။
• နိဓိ ဇုတ် (Burial Urns): ဇွောအ်မ ဇုတ် သၟိင်ပျူ တအ် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု မလိက်ပျူ မပ္တံကဵု ယၟု သၟိင်၊ သၞာံ စိုပ် အာယုက် ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ။ ဥပမာ သၟိင် သုရိယဝိကြမ (Suryavikrama)။
• သြန်မာတ် (Pyu Coins): သြန်မာတ် တအ် နွံကဵု သင်္ကေတ သြဳဝစ္စ (Srivatsa) ကေုာံ မလိက်ပျူ ဍောတ်တ် ဂမၠိုင်။

၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု မလိက် မန် ကေုာံ ဗၟာ (Relationship with Mon and Burmese)

ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မလိက်ပျူ၊ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ပရူ မနွံကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

• လညာတ် G.H. Luce: အစာ ဝင် Luce ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကူဗၟာ တအ် လွဳကေတ် မလိက် နူကဵု ဂကူမန် ပ္ဍဲ အခိင် ဗုကာံ ဇၞး မန် သဓီု ရ။ ညးတေအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပျူ ဂှ် ဟွံမဲ သြဇာ လတူ မလိက် ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
• လညာတ် Michael Aung-Thwin: အစာ Aung-Thwin မ္ဂး တးပါဲ လညာတ် မန်၊ တုဲ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ မလိက် ဗၟာ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု မလိက်ပျူ တိုက်ရိုက် ရ။ ညးတေအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ပျူ ဂှ် ဒှ် အာဲကၟာဲ သဇိုင် သွက် ဗုကာံ ရ။

ၜိုန်ရ လညာတ် တၞဟ်ခြာ ကီုလေဝ်၊ အစာသုတေသန သီုဖအိုတ် တုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ မလိက်ပျူ ဝွံ ဒှ် မလိက် တြေံအိုတ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု တိဍာ် ဍုင်ဗၟာ ရ။

၈။ ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ကေုာံ သဘာဝ အရေဝ်ဘာသာ (Extinction and Nature)

အရေဝ်ဘာသာ ပျူ ဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ တိဗေတ်-ဗၟာ မွဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အရေဝ် သက္က (Sak) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဒူး (Kadu) ရ။

ကြဴနူ အေန်ပါယာ ဗုကာံ အုပ်ဓလီု လဝ် ဍုင်ပျူ တအ် တုဲ၊ ဂကူပျူ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ကော်စ "ဗၟာ" တုဲ ပြံင်လှာဲ လွဳကေတ် အရေဝ် ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ အေဒဳ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ မလိက်ပျူ ကေုာံ အရေဝ်ပျူ ဝွံ ဟွံဒှ် အရေဝ် ဟီုဓမ္မတာ (Spoken language) ရတုဲ၊ ဒှ်အာ ဆ အရေဝ် သာသနာ ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ ဝင် ဓဝ် ရ။ စိုပ် အေဒဳ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် လိက်ပျူ ဂှ် ကၠေအ်ကၠက် အာ လးလး ရ။

၉။ သုတေသန ပရေင်အက္ခရ် ခေတ်တၟိ (Modern Epigraphical Research)

ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန မလိက်ပျူ ခေတ်တၟိ ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ်စ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ အစာသုတေသန ဝင် မပ္တံကဵု Charles Duroiselle, C.O. Blagden, ကေုာံ Pe Maung Tin တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ပတိတ် လိက်ကၞပ် "Epigraphia Birmanica" မဒှ် လိက် မပကောံပကေဝ် လိက်တၟအ် တြေံ ဂမၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု လၟုဟ်၊ သုတေသန ပျူ ဝွံ ဆက်လက် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် တုဲ၊ အစာ သုတေသန ဒေသ တအ် ဂၠာဲဆဵု လိက်တၟအ် ပျူ တၟိ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မ္ၚး ဟာန်လင် ကေုာံ ဗိဿနဝ် ဏီရ။

၁၀။ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ယူနဳကုဒ် (Digitalization and Unicode)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ်ဝွံ၊ သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ လ္ၚတ် မလိက်ပျူ လောဲသွာ ဂှ် နွံပၟိက် ဒၟံင် သၞောတ် ယူနဳကုဒ် (Unicode) ရ။

လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံ ယူနဳကုဒ် ကေုာံ အစာသုတေသန တအ် ပတိုန်လဝ် လိက် အာတ်မိက် (Proposal) သွက်ဂွံ ပၠောပ် မလိက်ပျူ ပ္ဍဲကဵု စရင် ယူနဳကုဒ် ကဆံင် သၠုင် ရ။ ယဝ်ရ မလိက်ပျူ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ယူနဳကုဒ် မ္ဂး၊ ကွးဘာ၊ အစာ ဝင် ကေုာံ ညးမလ္ၚတ် တအ် သီုဖအိုတ် မာန် တက် လိက်ပျူ လတူ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ မျှဝေ တင်ဂၞင် လောဲသွာ မာန် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဍုင်ပျူ (Pyu city-states)
• လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi Inscription)
• မလိက် မန် (Mon script)
• မလိက် ဗြဟ္မဳ (Brahmi script)