မလိက်မန်
မလိက်မန် (အၚ်္ဂလိက်: Mon script) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် အက္ခရ် မစကာ သွက်ဂွံ ချူ အရေဝ်ဘာသာမန် ကေုာံ ဒှ် သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက် သွက် လိက်ပတ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မွဲရ။ မလိက်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် အဗူဂဳဒါ (Abugida) မဒှ် သၞောတ် မပံင်ကောံ ဗျည် ကေုာံ သွိုရ် မွဲစွံ ရ။ အက္ခရ်မန် ဝွံ ကၠုင်နူ ရိုဟ်ကၞက် အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi script) ကေုာံ အက္ခရ် ပလ္လဝ (Pallava script) နူကဵု ဒေသ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ တုဲ၊ ပြးဇး စိုပ်ကၠုင် ဒေသ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်ရ။
မလိက်မန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် မိမ သွက် မလိက်ဗၟာ (Burmese script) ကေုာံ မလိက်ကရေင် (Karen script) တအ် တုဲ၊ သြဇာ ဍေဟ် ပြးဇး စိုပ်လဝ် ဒဵုကဵု ဍုင်သေံ သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ခေတ် ဟရိဘုဉ္ဇယ (Haripuñjaya) ရ။[၁]
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မလိက်မန် (Mon script) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ချူလိက် မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ဗၟာ သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဒေသ လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ရ။ အက္ခရ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သၞောတ် "အဗူဂဳဒါ" (Abugida) မဒှ် အရာ မနွံကဵု ဗျည် (Consonants) မနွံကဵု သွိုရ် အပ္ဍဲ (Inherent vowel) ဍေဟ်တုဲ၊ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် သွိုရ် မ္ဂး ဒးစုတ် သင်္ကေတ သွိုရ် (Vowel diacritics) မပ္တံကဵု လတူ၊ သၟဝ်၊ ပါဲ၊ ပုင် ရ။
ပ္ဍဲကဵု မလိက်မန် ခေတ်လၟုဟ် ဂှ် နွံကဵု ဗျည် အဓိက ၃၅ မ ကေုာံ သွိုရ် အဓိက ၁၂ မ ရ။ အရာ မတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲ မလိက်မန် ဂှ် သၞောတ် ရမ္သာင် (Register system) ရ။ ဗျည်တအ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ မတွဟ်ဂး ဂကောံ ရမ္သာင်သာ (Clear voice / First Register) ကေုာံ ဂကောံ ရမ္သာင်ဇြိုင် (Breathy voice / Second Register) ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တမၠာ (History and Ancient Development)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလိက်မန် ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ခေတ် အဓိက ၃ သာ် ရ -
- ခေတ် မန်တြေံ (Old Mon): မလိက် မန် တြေံအိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် ဂှ် ဒှ် လိက်တၟအ် နူကဵု ခေတ် ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ (ၜိုတ် ၆-၇ ဗွဝ်ကၠံ) ရ။ မလိက် ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ် ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် စတုရန်း (Square shape) တုဲ ကြပ်ညောန် ကဵု အက္ခရ် ပလ္လဝ ဗွဲမလောန် ရ။ လိက်တၟအ် မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် လိက်တၟအ် ကျာ်သြဳသုဓမ္မာသောက် (Phra Pathom Chedi) ရ။
- ခေတ် မန်လဒေါဝ် (Middle Mon): အခိင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (၁၁-၁၅ ဗွဝ်ကၠံ)။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် မလိက် မန် ဝွံ စပြံင်လှာဲ ကၠုင် နဒဒှ် ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် (Rounded shapes) ရ။ လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi inscription) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၁၃ ဂှ် ဒှ် သက်သဳ အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဏအ် ရ။
- ခေတ် မန်လၟုဟ် (Modern Mon): နူကဵု ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ဒဵုကဵု လၟုဟ်။ မလိက် တအ် ကတဵုဒှ် အာ ခဍမ်ခဍမ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စကာ သၠရိုတ် (Palm leaves) တုဲ ချူ နကဵု ကၞေဟ် ပသဲ မ္ဂး ယဝ်ရ ဓဇက် လိက် တပ်တပ် မ္ဂး သၠရိုတ် ကထာက် အာ မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မလိက် ခဍမ်ခဍမ် ဝွံ ဒှ်အာ အခိုက်အလိုက် ရ။[၂]
၃။ အင်္ဂလက္သဏ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Characteristics and Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မလိက်မန် ဝွံ ဓဇက် ချူ နူကဵု လပါ်ပါဲ စိုပ် လပါ်ပုင် တုဲ နူ လတူ စှ်ေ သၟဝ် ရ။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ရုပ် ခဍမ် (Circles) ကေုာံ ကဝက် ခဍမ် (Semi-circles) ရ။
- သွိုရ် အပ္ဍဲ (Inherent Vowel): ဗျည် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု သွိုရ် /a/ ဟွံသေင်မ္ဂး /ɛ̀/ ကိုပ်ကၠာ ရ။ ဥပမာ - "က" ဂှ် ကော် /ka/ တုဲ "ခ" ဂှ် ကော် /kʰa/ ရ။
- ပရေင်ပံင်အက္ခရ် (Syllable Structure): လဒက်ပတန် မွဲဖဍန် ပ္ဍဲ လိက်မန် ဂှ် C(C)V(C) (Consonant - Consonant - Vowel - Consonant) ရ။
- အက္ခရ် စှ်ေက္ဍိုက် (Stacked Consonants): ပ္ဍဲ သၞောတ် ပါဠိ-မန် ဂှ်၊ ယဝ်ရ ဗျည် ၜါ ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် မ္ဂး (Cluster)၊ ဗျည် လက်ကရဴ ဂှ် ဒးချူ သၟဝ် ဗျည် ကိုပ်ကၠာ ရ။ ဥပမာ - န္တ၊ မ္ပ၊ က္က တအ် ဒှ်တမ် ရ။
၄။ ဗျည်ဂမၠိုင် ကေုာံ သၞောတ်ရမ္သာင် (Consonants and Register System)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မလိက်မန် ခေတ်လၟုဟ် ဂှ် နွံကဵု ဗျည် အဓိက ၃၅ မ ရ။ အရာ မတၟေင်အိုတ် ဂှ် ဍေဟ်တအ် ပါ်လဝ် ဂကောံ ရမ္သာင် ၜါ သာ် (Register System) ရ -
- ရမ္သာင်သာ (First Register / Clear Voice): ဗျည် ဂကောံ "အ" មပ္တံကဵု က၊ ခ၊ စ၊ ဆ တအ်။ ရမ္သာင် တအ်ဏအ် ဂှ် ကဵု ရမ္သာင် သာသာ ကေုာံ ပံက်ပါင် သၠဲသၠဲ ရ။
- ရမ္သာင်ဇြိုင် (Second Register / Breathy Voice): ဗျည် ဂကောံ "ၜ" មပ္တံကဵု ဂ၊ ဃ၊ ဇ၊ ည တအ်။ ရမ္သာင် တအ်ဏအ် ဂှ် ကဵု ရမ္သာင် ဇြိုင် ကေုာံ နှာသံ ပါ ရ။[၃]
| ဂကောံ (Varga) | က (Unaspirated) | ခ (Aspirated) | ဂ (Voiced) | ဃ (Voiced Asp.) | ങ (Nasal) |
|---|---|---|---|---|---|
| ကဝဂ် (Velar) | က (/ka/) | ခ (/kʰa/) | ဂ (/kɛ̀/) | ဃ (/kʰɛ̀/) | ၚ (/ŋɛ̀/) |
| စဝဂ် (Palatal) | စ (/ca/) | ဆ (/cʰa/) | ဇ (/cɛ̀/) | ၛ (/cʰɛ̀/) | ည (/ɲɛ̀/) |
| ဋဝဂ် (Retroflex) | ဋ (/ta/) | ဌ (/tʰa/) | ဍ (/ɗa/) | ဎ (/tʰɛ̀/) | ဏ (/na/) |
| တဝဂ် (Dental) | တ (/ta/) | ထ (/tʰa/) | ဒ (/tɛ̀/) | ဓ (/tʰɛ̀/) | န (/nɛ̀/) |
| ပဝဂ် (Labial) | ပ (/pa/) | ဖ (/pʰa/) | ဗ (/pɛ̀/) | ဘ (/pʰɛ̀/) | မ (/mɛ̀/) |
| အဝဂ် (Misc) | ယ (/jɛ̀/) | ရ (/rɛ̀/) | လ (/lɛ̀/) | ဝ (/wɛ̀/) | သ (/sa/) |
| ဆက်တဲ | ဟ (/ha/) | ဠ (/la/) | ၜ (/ɓa/) | အ (/ʔa/) | ၝ (/ɓɛ̀/) |
ဗျည် "ၜ" (Bba) ကေုာံ "ၝ" (Mba) ဝွံ ဒှ် ဗျည် တၟေင် မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက် ရမ္သာင် မန် ဇေတ်တ် မဟွံမဲ ပ္ဍဲ သၞောတ် ပါဠိ ရ။
၅။ သွိုရ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ပရေင်ပံင်အက္ခရ် (Vowels and Syllable Formation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု မလိက်မန် မ္ဂး ပါ်လဝ် သွိုရ် နကဵု ၜါ ကဏ္ဍ -
- သွိုရ် အခိုက် (Independent vowels): မလိက် သွိုရ် မမာန် တန်တဴ နကဵု အလဵု ဇကု ဍေဟ် (ဥပမာ - ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ၊ ဧ၊ ဩ)။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် စကာ အောန် အာ တုဲ၊ စၞးဂှ် စကာ "အ" တုဲ စုတ် သွိုရ် ဍောင် (Dependent vowels) ရ။
- သွိုရ် ဍောင် (Dependent vowels): သင်္ကေတ မဒးစုတ် ပံင် ကဵု ဗျည် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် (ဥပမာ - ာ၊ ိ၊ ဳ၊ ု၊ ူ၊ ေ၊ ဲ၊ ော၊ ဴ)။
| သွိုရ် (Vowel) | သင်္ကေတ (Sign) | လွပ် (Usage) | ရမ္သာင် (IPA) |
|---|---|---|---|
| အ (a) | - | က | /ka/ |
| အာ (aa) | ာ | ကာ | /ka/ |
| ဣ (i) | ိ | ကိ | /kɔe/ |
| ဤ (ii) | ဳ | ကဳ | /ki/ |
| ဥ (u) | ု | ကု | /kao/ |
| ဦ (uu) | ူ | ကူ | /ku/ |
| ဧ (e) | ေ | ကေ | /ke/ |
| အဲ (ai) | ဲ | ကဲ | /kɔe/ |
| ဩ (o) | ော | ကော | /kao/ |
အရာ မဒးစွံသတိ ဂှ် ရမ္သာင် သွိုရ် တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ယဝ်ရ ပံင် ကဵု ဗျည် ရမ္သာင်ဇြိုင် (ဥပမာ - "ဂ" + "ာ" = "ဂါ" ရမ္သာင် /kɛ̀a/၊ ဟွံသေင် /kā/) ရ။
၆။ ဗျည်အဆက် ကေုာံ သံယောဂဂမၠိုင် (Medials and Conjunct Consonants)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗျည်အဆက် (Medials) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ဗျည် ဍောတ်တ် မစုတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗျည် တမ် ကေုာံ သွိုရ် ရ။ ပ္ဍဲ မလိက်မန် ဂှ် နွံကဵု ဗျည်အဆက် ၄ မ -
- ယ အဆက် (ျ): ဥပမာ - ကျ (kya)
- ရ အဆက် (ြ): ဥပမာ - ကြ (kra)
- လ အဆက် (ၠ): ဥပမာ - ကၠ (kla)
- ဝ အဆက် (ွ): ဥပမာ - ကွ (kwa)
ပရေင်ပံင်ကောံ ဗျည်အဆက် တအ် ဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် သဇိုင် သွက် လဒက်ပတန် ရမ္သာင် မန် မလှဲလး ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် လဆောဝ်မ္ဂး ဗျည်အဆက် ၜါ မာန် ပံင် မွဲစွံ ကီုရ (ဥပမာ - ကျွ၊ ကြွ)။
၇။ သင်္ကေတဂၞန် ကေုာံ ပုဒ်ဂမၠိုင် (Numerals and Punctuation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မလိက်မန် ဝွံ နွံကဵု သၞောတ် သင်္ကေတ ဂၞန် နူ သုည ဒဵု ၉ ဇကုဍေဟ် ရ။ ဗီုပြင် ဂၞန် တအ်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကဵု ဂၞန်ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပတန် ရမ္သာင် ဂှ် တၞဟ်ခြာ ရ။
- 0 (၀ - သုည)
- 1 (၁ - မွဲ)
- 2 (၂ - ၜါ)
- 3 (၃ - ပိ)
- 4 (၄ - ပန်)
- 5 (၅ - မသုန်)
- 6 (၆ - တရဴ)
- 7 (၇ - ထပှ်)
- 8 (၈ - ဒ္စာံ)
- 9 (၉ - ဒစိတ်)
ပ္ဍဲကဵု ပုဒ် ကေုာံ သင်္ကေတ လိက် (Punctuation) ဂှ် စကာ "၊" (ပုဒ်ဍောတ် - Comma) ကေုာံ "။" (ပုဒ်ဇၞော် - Full stop) ရ။ သွက် သၠရိုတ် ကေုာံ လိက် တမၠာ တအ်မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ "႟" (Section sign) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တမ် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး အခန် တၟိ ရ။
၈။ သြဇာ လတူ အက္ခရ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Influence on Other Scripts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
မလိက်မန် ဝွံ ဒှ် လိက်ပတ် မနွံကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ လပါ် ပလိုတ် ရ။ အလဵုအသဳ ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဂကူဗၟာ တအ်ဝွံ ကာလ ညးတအ် လုပ်သီ ဍုင် သဓီု (Thaton) ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ညးတအ် ဒုင်ကေတ် ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် နူကဵု ဂကူမန် တအ် ရ။
- မလိက်ဗၟာ (Burmese Script): မလိက်ဗၟာ လၟုဟ် ဂှ် လွဳစကာ ကေတ်လဝ် လဒက်ပတန် မလိက်မန် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗီုပြင် အက္ခရ် ဍေဟ်တအ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ၉၀% ပြင်င် ရ။[၄]
- မလိက်ကရေင် (Karen Scripts): လိက် ကရေင် သကော (Sgaw Karen) ကေုာံ ကရေင် ပဝ် (Pwo Karen) တအ် လေဝ် ဒုင်သဇိုင် လတူ မလိက်မန် ကေုာံ ဗၟာ တုဲ၊ ထပ် စုတ် သင်္ကေတ ရမ္သာင် (Tones) တၟိ သွက် ဘာသာ ညးတအ် ရ။
- မလိက် သေံ သၟဝ်ကျာ (Lanna / Tai Tham): မလိက် တအ်ဏအ် ၜိုန်ရ တၞဟ်ခြာ အာ ကီုလေဝ်၊ ရိုဟ်ကၞက် ဍေဟ် တအ်ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု မလိက်မန် ခေတ် ဟရိဘုဉ္ဇယ ရ။
၉။ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ သၞောတ် ယူနဳကုဒ် (Digital Age and Unicode System)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်၊ မလိက်မန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ယူနဳကုဒ် (Unicode Standard) အလုံဂၠးတိ ရ။ မလိက်မန် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု "Myanmar Block" (U+1000 ဒဵု U+109F) ရ။
ၜိုန်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဗလး ဗၟာ ကီုလေဝ်၊ သွက် မလိက် မန် တၟေင်င် တအ်ဂှ် ယူနဳကုဒ် ကဵုလဝ် ဒၞာဲ တၟေင် ရ -
- `U+101D` : မလိက် ၝ (Mba)
- `U+101E` : မလိက် ၚ (Nga)
- `U+105A` : မလိက် ၚ (Nna)
သွက်ဂွံ တက် လိက် မန် ပ္ဍဲ ဖုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ပျူတာ ဂှ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကဳဗုတ် (Keyboard layouts) ကေုာံ ဖေါန် (Fonts) မပ္တံကဵု ဖေါန် ပြည်ထောင်စု (Pyidaungsu Font), Mon3, ကေုာံ Padauk တအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံ မဳဒဳယာ ကေုာံ ညးသၟတ် မန် တအ် စကာ သၞောတ် ယူနဳကုဒ် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲ Facebook ကေုာံ Wikipedia တအ် ရ။
၁၀။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ အနာဂတ် လိက်မန် (Preservation and Future of the Mon Script)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ၜိုန်ရ မလိက်မန် ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်သၠဲ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ ပၞာန် ဗၟာ (Burmanization policy) တုဲ၊ မလိက်မန် ဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲကဵု ဘာ အလဵုအသဳ တအ် ရ။ [၅]
ဆဂး နကဵု ဓဝ်သတ္တိ ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ် ဂကောံ ခမဳသင် မန် (Mon Sangha) တအ်၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် "ပရေင်ဗတောန် လိက် ဥတုကညင်" (Summer Literacy Training) ပ္ဍဲကဵု ဘာလကျာ် ဂမၠိုင် တုဲ မင်မဲ ကၠုင် မလိက် ဏအ် လမျီု ဟွံဂွံ တိတ် အာ ရ။
ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဂှ်၊ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောတ် ပညာ ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဗတောန် လိက် မန် ပ္ဍဲ ဘာ အလဵုအသဳ ဗွဲမဗၠးၜး မ္ဂး၊ မလိက်မန် ဏအ် ဆက်တုဲ တန်ကြန် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အာ အလုံ မွဲ အယုက် ကမ္ဘာ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Lieberman, V. B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1: Integration on the Mainland. Cambridge University Press, 112-115။
- ↑ Bauer, C. (1982). Morphology and Syntax of Spoken Mon. University of London, 15-20။
- ↑ Jenny, M. (2005). The System and Development of Mon. Siam Society, 45-52။
- ↑ Aung-Thwin, M. (2005). The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma. University of Hawaii Press, 45-50။
- ↑ South, A. (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge, 145-150။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အရေဝ်ဘာသာမန် (Mon language)
- အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi script)
- ယူနဳကုဒ် (Unicode)
- ဝင် လိက်ပတ် မန် (History of Mon literature)