မလဳရဳယျာ
ယဲမလဳရဳယျာ ဟွံသေင်မ္ဂး မလဳရဳယျာ (အၚ်္ဂလိက်: Malaria) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ မကၠောံကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု စၟယဲ (Parasite) မကော်စ ပလပ်သမူဒဳယမ် (Plasmodium) မလုပ်စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဆီ မၞိဟ် နူကဵု ဇမၠိင် ခြင် ၝောအ် မနွံယၟု အနဝ်ဖဳလဳ (Anopheles mosquito) မဇၟိတ် ဇမၠိင် ကေတ် ဆီ ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ယဲ အန္တရာယ် ဇၞော် မမာန် ပကဵု ညံင် လမျီု ဂွံ အိုတ် အာ မာန် တုဲ၊ ဍေဟ် ပြးဇး ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဒေသ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍုင် မနွံ ဥတု ကညင် မပ္တံကဵု တိုက် အာဖရိက (Africa)၊ အာရှ (Asia)၊ ကေုာံ အမေရိက သၠုင်ကျာ (South America) တအ် ရ။[၁]
လက်သဏ် ယဲ မလဳရဳယျာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဇွဟ်တိုန် (Fever)၊ ဇွဟ်ချမ်း (Chills)၊ က္ဍိုပ်ဂိ (Headache)၊ ကေုာံ ဆီအောန် (Anemia) ရ။ ၜိုန်ရ ယဲ ဏအ် လွဳလွတ် ဂွံ ကေုာံ စဵုဒၞာ ဂွံ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ မၞိဟ် နွံ လၟိဟ် ပြကိုဋ် ဒးဒုင် ကၠောံ ယဲ ဏအ် တုဲ၊ မၞိဟ် မစုတိ အာ ဗွဲတၟေင် ကောန်ၚာ် အဝဲ သၟဝ် ၅ သၞာံ တအ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲမလဳရဳယျာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် သိပ္ပံ၊ စၟယဲ၊ ပရေင်လွဳလွတ်၊ ကေုာံ သၞောတ် စဵုဒၞာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "မလဳရဳယျာ" (Malaria) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် အဳတလဳ လဒေါဝ် (Medieval Italian) "mala aria" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကျာ ပရေအ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ကျာ ဟွံအးဇ္ၚး" ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မၞိဟ် တအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ယဲ ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု နှဴရဴ သၟူ ကျာ ပရေအ် နူကဵု ဒေသ တိဗိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး တိဍာ် မအုဲအေင် တအ် ရ။
နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဇဳဝဗေဒ (Biology) မ္ဂး၊ မလဳရဳယျာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ စၟယဲ သတ္တဝါ ဍောတ်သွတ် မကော်စ ပလပ်သမူဒဳယမ် (Plasmodium) ရ။ စၟယဲ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် စၟဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) ဟွံသေင် ဗဳရုသ် (Virus) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် စၟ ပရဝ်တဝ်ဇိုဝ်ဝါ (Protozoa) မွဲ ဂကူ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သေလ် မွဲ ဓဝ် (Single-celled organism) ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယဲမလဳရဳယျာ ဝွံ ပလီုပလာ် ကၠုင် လမျီု ကောန်မၞိဟ် တအ် နူကဵု အခိင် တမၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဝင် ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) တမၠာ တအ် ဂှ် လေဝ် ဂွံဆဵု ကေတ် တင်စၟတ်သမ္တီ ပရူ လက်သဏ် ဇွဟ်တိုန် ယဲ ဏအ် ရ။
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အဓိက သွက် ဟိုတ် ယဲ မလဳရဳယျာ ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၀ ဂှ် ရ။ တၠပညာ အစာသဝ် ပၞာန် ပြင်သေတ် အယ်လ်ဖောန်သ် လာဗေရာန် (Alphonse Laveran) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂၠာဲ ဆဵု စၟယဲ ပလပ်သမူဒဳယမ် ပ္ဍဲ ဆီ ညးမဒးဒုင် ယဲ မွဲ ရ။ သွက် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ် ညးတေအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၇ ရ။
လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် တၠပညာ အင်္ဂလိက် ရဝ်နယ် ရဝ်သ် (Ronald Ross) မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠာဲဆဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ စၟယဲ ဏအ် ကၠောံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ခြင် အနဝ်ဖဳလဳ ၝောအ် ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် လညာတ် ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။[၂]
၃။ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ကေုာံ စၟယဲဂမၠိုင် (Causes and Parasite Species)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စၟယဲ ပလပ်သမူဒဳယမ် (Plasmodium) ဂှ် နွံကဵု ဂကူ ဗွဲမဂၠိုင် ဆဂး မကၠောံ ကဵု မၞိဟ် မာန် ဂှ် နွံ အဓိက ၅ ဂကူ ရ။
| ယၟု ဂကူ စၟယဲ | ဒေသ မကတဵုဒှ် ဂၠိုင် | အကာဲအရာ ကေုာံ အန္တရာယ် |
|---|---|---|
| P. falciparum (ဖာလ်သဳပါရမ်) | အာဖရိက သၟဝ် သာဟာရ | ဒှ် ဂကူ မအန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ်၊ မာန် ပလီုပလာ် က္ဍဟ် တုဲ ပကဵု ညံင် လမျီု ဂွံ အိုတ် ပြဟ်အိုတ်။ |
| P. vivax (ဗဳဗက်သ်) | အာရှ၊ အမေရိက သၠုင်ကျာ | မာန် အောပ်ဓလုက် တန်တဴ ပ္ဍဲ ကသိုဟ် ဗွဲမလအ်လ တုဲ ကလေင် ကတဵုဒှ် ယဲ အလန် ဒုတိယ မာန်။ |
| P. ovale (အဝ်ဗာလဳ) | အာဖရိက ပလိုတ် | တုပ် ညံင် P. vivax ကီု ဆဂး လၟိဟ် ကတဵုဒှ် အောန်။ မာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ကသိုဟ် ကီု။ |
| P. malariae (မလဳရဳယျာအဳ) | အလုံ ဂၠးတိ | ယဲ တိုန် ဇွဟ် ပ္ဍဲ လၟေင် ၃ တ္ၚဲ မွဲ လှ်ေ။ မာန် ဂျိုင်သှ်ေ ပ္ဍဲ ဆီ နကဵု သၞာံ ဗွဲမလအ်။ |
| P. knowlesi (နဝ်လေသဳ) | အာရှအဂၞဲ | ဒှ် စၟယဲ နူ ကၞုဲ (Macaques) မကၠောံ စိုပ် မၞိဟ်။ မာန် ပကဵု ညံင် ယဲ ဂွံ ဇြိုင်သကာ ပြဟ်။ |
၄။ လၟေင် ဘဝ စၟယဲ ကေုာံ ဗီုပြင် ကၠောံ (Life Cycle and Transmission)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟေင် ဘဝ (Life cycle) စၟယဲ မလဳရဳယျာ ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် မထုဲထံင် တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ခြင် ကေုာံ ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ခန္ဓာ မၞိဟ် ရ။
- ပရေင်ဇၟိတ် ဆီ (Mosquito Bite): ခြင် အနဝ်ဖဳလဳ ၝောအ် မနွံကဵု စၟယဲ (Sporozoites) ဂှ် ဇၟိတ် ဇမၠိင် ကေတ် ဆီ မၞိဟ် တုဲ၊ ဍေဟ် ဖျေဟ် စုတ် စၟယဲ တအ် ပ္ဍဲ ဆီ မၞိဟ် ရ။
- ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ကသိုဟ် (Liver Stage): စၟယဲ တအ် ပြာပ် အာ ဇရေင် ကသိုဟ် (Liver) တုဲ တန်တဴ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ သေလ် ကသိုဟ် ရ။ အခိင် ဏအ်ဝွံ မၞိဟ် ဂှ် ဟွံထ္ၜး လက်သဏ် ယဲ မုမွဲ ဏီ ရ။
- ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ဆီ (Blood Stage): ကြဴနူ စၟယဲ တအ် ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ကသိုဟ် တုဲ (Merozoites)၊ ဍေဟ်တအ် ထကး တိတ် ကၠုင် တုဲ လုပ် ဇီုကပိုက် လတူ သေလ် ဆီဗကေတ် (Red blood cells) ရ။ ဍေဟ်တအ် ပွား တိုန် ပ္ဍဲ ဆီဗကေတ် စဵုကဵု ဆီဗကေတ် တအ် ထကး အာ ရ။ ပရေင်ထကး ဆီဗကေတ် ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဇွဟ် ဂွံ တိုန် ရ။
- ကဏ္ဍ ကလေင် ကၠောံ ခြင် (Transmission to Mosquito): စၟယဲ လ္ၚဵု တအ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သေလ် မေထုန် (Gametocytes) ရ။ ကာလ ခြင် တၞဟ် မွဲ ကၠုင် ဇၟိတ် ဆီ မၞိဟ် ယဲ ဂှ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သုပ် ကေတ် အာ စၟယဲ တအ် ဏအ် တုဲ ဍေဟ် ဆက် ကၠောံ အာ ညးတၞဟ် ပၠန် ရ။[၃]
၅။ လက်သဏ် ယဲ ကေုာံ အကာဲအရာ (Signs and Symptoms)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လက်သဏ် ယဲ မလဳရဳယျာ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကြဴနူ မဒးဒုင် ဇၟိတ် ခြင် လအ် အကြာ ၇ တ္ၚဲ ကဵု ၁၅ တ္ၚဲ ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ယဝ်ရ စၟယဲ ဂှ် ဒှ် P. vivax မ္ဂး ဍေဟ် မာန် အောပ်ဓလုက် လအ် စဵုကဵု ဂိတု ကဵု သၞာံ ဏီ ရ။
လက်သဏ် အဓိက တအ်ဂှ် -
- ဇွဟ်တိုန် (High fever)၊ ဇွဟ်ချမ်း (Chills)၊ ကေုာံ ဍာ်တိတ် (Sweating) လၟေင် လၟေင်။
- က္ဍိုပ်ဂိ၊ ဇကုဂိ၊ ကေုာံ ပရေင်ဍောင်ၜိုတ်။
- ဖအအ် (Vomiting) ကေုာံ ဂၞဴလီု (Diarrhea)။
ယဝ်ရ စၟယဲ ဂှ် ဒှ် P. falciparum တုဲ ဟွံလွဳလွတ် ပြဟ်ပြဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် မလဳရဳယျာ သကာတ်မြဟ် (Severe malaria) ရ။ လက်သဏ် ဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု ဆီအောန် (Severe anemia)၊ ကသိုဟ် လီုလာ်၊ ကျောက်ကပ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန်၊ ကေုာံ မလဳရဳယျာ က္ဍဟ် (Cerebral malaria) မပကဵု ညံင် သတိ လီု ကေုာံ လမျီု အိုတ် ရ။
၆။ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ယဲ (Diagnosis)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ မလဳရဳယျာ ပြဟ်ပြဟ် ဂှ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ သၞောတ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ နွံ ၜါ သာ် -
၁။ ပရေင်စမ်ၜတ် နကဵု မှန်ဇီု (Microscopy): အစာသဝ် တအ် ကေတ် ဆီ ညိ တုဲ လံက် လတူ မှန် (Blood smear) တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် နကဵု မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟယဲ ပလပ်သမူဒဳယမ် အပ္ဍဲ ဆီဗကေတ် ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ဂွံတီ ဂကူ စၟယဲ ကေုာံ လၟိဟ် စၟယဲ ကၠးကၠး မာန် ရ။
၂။ ကိရိယာ စမ်ၜတ် ပြဟ် (Rapid Diagnostic Tests - RDTs): နဲကဲ ဏအ်ဝွံ တုပ် ညံင်ရဴ ကိရိယာ စမ် ဓါတ် ကဝ်ဗေတ် ကီု ရ။ ဍေဟ် ၜတ်ကၞာတ် အန်တဳဂျေန် (Antigens) စၟယဲ ပ္ဍဲ ဆီ တုဲ ကဵု သွဟ် ပ္ဍဲ အကြာ ၁၅ မိနေတ် ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ကွာန် ရး မဟွံမဲ ကဵု ရုံစမ်ၜတ် (Laboratories) တအ် ရ။
၇။ ပရေင်လွဳလွတ် ကေုာံ ဂဥုဲဂမၠိုင် (Treatment and Medications)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်လွဳလွတ် ယဲမလဳရဳယျာ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဂကူ စၟယဲ ကေုာံ ဒေသ ဂှ် စၟယဲ တအ် ဒစးဒုင် ဂဥုဲ (Drug resistance) မာန် ဟွံမာန် ရ။
ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ ဂဥုဲ ကလဝ်ရဝ်ကွီန် (Chloroquine) ဝွံ ဒှ် ဂဥုဲ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ ဆဂး လၟုဟ် ဟိုတ်နူ စၟယဲ P. falciparum တအ် ဒစးဒုင် ဂဥုဲ ဏအ် မာန် အာ ယျ ဂှ်ရ၊ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ညံင်ဂွံ စကာ သၞောတ် ဂဥုဲ ပံင်ကောံ အာတဳမဳသဳနဳန် (Artemisinin-based Combination Therapies - ACTs) ရ。[၄]
ဂဥုဲ ACTs ဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် ဂဥုဲ မာန် ဂစိုတ် စၟယဲ ဗွဲမပြဟ် (Artemisinin - မပတိတ် နူ တၞံဆု) ကေုာံ ဂဥုဲ မာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဆီ လအ်လ သွက်ဂွံ ပလီု စၟယဲ မသှ်ေ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ သွက် စၟယဲ P. vivax မအောပ်ဓလုက် ပ္ဍဲ ကသိုဟ် ဂှ်၊ ညးတအ် ဒးစကာ ဂဥုဲ ပရဳမာကွီန် (Primaquine) သွက်ဂွံ လွဳ ပလီု အလုံစုံ ရ။
၈။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဗက်သေန် (Prevention and Vaccines)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်စဵုဒၞာ යဲမလဳရဳယျာ ဂှ် ပါ်လဝ် ပရေင်စဵုဒၞာ ခြင် ဇၟိတ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ နကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ ဗက်သေန် ရ။
- ဇာမင် လံက်လဝ် ဂဥုဲ (Insecticide-Treated Nets - ITNs): ဒှ် နဲကဲ မကဵု ဖဵု ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ခြင် ဇၟိတ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ရ။
- ပရေင်ပက် ဂဥုဲ ပ္ဍဲ သ္ၚိ (Indoor Residual Spraying - IRS): ပက် ဂဥုဲ ဂစိုတ် ခြင် ပ္ဍဲ ဗဒင် သ္ၚိ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ခြင် မကၠုင် ဇူ တအ် ရ。
- ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ကိုပ်ကၠာ (Chemoprophylaxis): သွက် မၞိဟ် တွာ် တရဴ စိုပ် ဌာန် ဒေသ နွံ ယဲ မ္ဂး၊ အစာသဝ် တအ် ကဵု စ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ကိုပ်ကၠာ ရ။
- ဗက်သေန် (Vaccines): ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်၊ WHO စၟတ်သမ္တီ ဒုင်တဲ လဝ် ဗက်သေန် မလဳရဳယျာ ၜါ ဂကူ - RTS,S/AS01 ကေုာံ R21/Matrix-M သွက်ဂွံ စကာ ကု ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ အာဖရိက ရ။ ၜိုန်ရ ဗက်သေန် ဏအ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် မာန် ဖအောန် ဖျေဟ် အန္တရာယ် လမျီု အိုတ် ဗွဲမဇၞော် ရ။
၉။ ပရေင်ကတဵုဒှ် အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ပြသၞာ (Epidemiology and Global Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ (Theory) ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် (Public health) မ္ဂး၊ မလဳရဳယျာ ဝွံ ဒှ် ယဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ရ။ ဍုင် မနွံကဵု ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံခိုင်ကၠိုက် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ဒဏ် ယဲ ဏအ် သၠုင်အိုတ် ရ။[၅]
အတိုင် စရင် WHO ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး -
- လၟိဟ် မၞိဟ် ကတဵုဒှ် ယဲ မလဳရဳယျာ နွံ ၜိုတ် ၂၄၇ မဳလဳယာန် တၠ အလုံ ဂၠးတိ။
- လၟိဟ် မၞိဟ် သ္ဒး စုတိ အာ ဟိုတ်နူ ယဲ ဏအ် နွံ ၜိုတ် ၆၁၉,၀၀၀ တၠ။
- ပ္ဍဲကဵု လၟိဟ် မစုတိ သီုဖအိုတ် ဂှ်၊ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု တိုက် အာဖရိက တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ကောန်ၚာ် အဝဲ သၟဝ် ၅ သၞာံ ရ။
ယဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် တအ် ဂွံ စှ်ေ အာ ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တအ် ဍောင်ၜိုတ် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် ကေုာံ စရိတ် လွဳလွတ် သၠုင် ရ။
၁၀။ ပရေင်သုတေသန အနာဂတ် ကေုာံ တင်တဝ်စၞေဟ် (Future Research and Challenges)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ရန်တၟအ် လက္ကရဴအိုတ် သွက် ယဲမလဳရဳယျာ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပလီုပလာ် အလုံစုံ (Eradication) နူကဵု ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပရေင်ကမၠောန် ဏအ် ဒးဆဵုဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် -
၁။ ပရေင်ဒစးဒုင် (Resistance): စၟယဲ တအ် စ ပြံင်လှာဲ တုဲ ဒစးဒုင် ကဵု ဂဥုဲ ACTs မာန် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ရ။ တုပ်ပၠန်၊ ခြင် တအ် လေဝ် ဒစးဒုင် ကဵု ဂဥုဲ ဂစိုတ် ခြင် မာန် ကၠုင် ဒၟံင် ကီု ရ။ ၂။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate Change): ဥတု ဂမ္တဴ တိုန် ဂှ် ပကဵု ညံင် ခြင် အနဝ်ဖဳလဳ တအ် ဂွံ ပြးဇး စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဒေသ တၟိ တအ် မပ္တံကဵု ဒေသ ဒဵု သၠုင် တအ် ရ။
သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ တအ် ဏအ်၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် နဲကဲ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂဳဇီု ခြင် (Gene drive technology) ညံင် ခြင် တအ် ဟွံမာန် ရေင်တၠုင် စၟယဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲ ဗက်သေန် မနွံ အစောံသတ္တိ သၠုင် နူ ကိုပ်ကၠာ တအ် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ World Health Organization (2022). World Malaria Report 2022. WHO Press, 15-20။
- ↑ Bray, R. S. (2004). Armies of Pestilence: The Impact of Disease on History. James Clarke & Co, 90-95။
- ↑ Cox, F. E. (2010). "History of the discovery of the malaria parasites and their vectors". Parasites & Vectors 3 (1): 5-12.
- ↑ White, N. J. (2004). "Antimalarial drug resistance". Journal of Clinical Investigation 113 (8): 1084-1092.
- ↑ Sachs, J. (2002). "The economic and social burden of malaria". Nature 415 (6872): 680-685.
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (World Health Organization)
- ဇမၠိင် (Mosquito)
- ယဲကၠောံ (Infectious disease)
- ဗက်သေန် (Vaccine)