မာချူ ပဳချူ
| မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu) | |
|---|---|
[[File: |250px|center|]]ဍုင်တြေံ အေန်ကာ မာချူ ပဳချူ ပ္ဍဲအခိင်နူဂယး။ | |
| ယၟု တမ်မူလ | Machu Pikchu (ဘာသာ ကေချူအာ) |
| ဒၞာဲဒတန် | ဒေသ ကူသကဝ် (Cusco Region)၊ ဍုင်ပေရူ |
| ဍုင် | ပေရူ (Peru) |
| ဍာန်ဒမံင် (Coordinates) | 13°9′48″S 72°32′44″W / 13.16333°S 72.54556°Wဒတန်: 13°9′48″S 72°32′44″W / 13.16333°S 72.54556°W |
| ဂကောံအုပ်ဓုပ် | အလဵုအသဳ ပေရူ ကေုာံ UNESCO |
| ဗီုပြင် | ဍုင်တြေံ ကေုာံ ဒၞာဲယေန်သၞာင် (Archaeological Site) |
| တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် | ယေန်သၞာင် (i), (iii); သဘာဝ (vii), (ix) |
| သၞာံ စၟတ်သမ္တီ | ၁၉၈၃ (စၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲဂၠးတိ) |
မာချူ ပဳချူ (အၚ်္ဂလိက်: Machu Picchu; ကေချူအာ: Machu Pikchu, မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဒဵုတြေံ") ဝွံ ဒှ်ဍုင်တြေံ အေန်ကာ (Inca citadel) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံတုဲ၊ ဍေံနွံဒၟံင် လ္တူ က္ဍိုပ်ဒဵု ကွာ်အာန်ဒဳ (Andes) မၞုံသမၠုင် ၂,၄၃၀ မဳတာ (၇,၉၇၀ ပေ) လ္တူဗလးၜဳ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပေရူရ။[၁] ဍုင်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ခရိုင် အူရူဗာမ်ဗာ (Urubamba Province)၊ မနွံ ဇမ္ၚောဲ ၜိုတ် ၈၀ ကဳလဝ်မဳတာ နူကဵု ဍုင်ကူသကဝ် (Cusco) မဒှ် ဍုင်ဇၞော်တြေံ အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။
မာချူ ပဳချူဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် အေန်ကာ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကော်ခဴစ "ဍုင်မကၠေအ်ကၠက်အာ နူခေတ် အေန်ကာ" (Lost City of the Incas) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ ၁၄၅၀ သွက် သၟိင်အေန်ကာ ပါချာကူတဳ (Pachacuti) တုဲ၊ ထောအ်ဗဒေက်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်သပိန် (Spain) လုပ်သီကေတ် ဒေသဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ရ။[၂] ဍေံဒးဒုင်ပၞုက်သိုပ်ဒၟံင် နူကဵု ဂၠးကဝ်မ္ၚး စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၁၁ အခိင် အစာဝင် အမေရိကာန် ဟဳရာမ် ဗေန်ဟာမ် (Hiram Bingham) ကလေင်ဂၠာဲဆဵုကေတ်ဍေံရ။
၁။ နိရုတ္တိ (Etymology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယၟု "မာချူ ပဳချူ" (Machu Picchu) ဝွံ ကၠုင်နူ ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) မဒှ် ဘာသာစကား သဘာဝ ဒေသဂှ်ရ။ Machu ဟီုမ္ဂးဂှ် "တြေံ" (old) ဟွံသေင်မ္ဂး "ညးဇၞော်" (old person) တုဲ၊ Pikchu ဟီုမ္ဂးဂှ် "က္ဍိုပ်ဒဵု" (peak) ဟွံသေင်မ္ဂး "ပဳရမိတ်" (pyramid) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ယၟုဏအ်ဝွံ မာန်စၠောအ်ဘာသာကေတ် "က္ဍိုပ်ဒဵုတြေံ" (Old Peak) ရ။[၃] ယၟုဏအ်ဝွံ ဒှ်ယၟု ခေတ်လၟုဟ်ဟေင်တုဲ၊ ယၟုတမ်မူလ ဇေတ်ဇေတ် မာချူ ပဳချူ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာဂှ် ဟွံတီကေတ် ကၠးကၠးဏီရ။ သုတေသန လ္ၚဵုတအ် ထေင်ကေတ်မ္ဂး ဍေံမာန်ဒှ်လဝ် ယၟု Llaqta Pata ရ။
၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origin)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
သုတေသန အာခဳအဝ်လဝ်ဂျဳ ဗွဲမဂၠိုင် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မာချူ ပဳချူဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နဒဒှ် ဒၞာဲဇူဒီု ဥတုကတဴ ကေုာံ နန် သွက် သၟိင်အေန်ကာ ပါချာကူတဳ (Pachacuti Inca Yupanqui) မအုပ်ဓုပ်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၄၃၈ စဵုကဵု ၁၄၇၁ ရ။[၄]
မာချူ ပဳချူဝွံ ဟွံဒှ်လဝ် ဍုင်ဇၞော် မၞုံကဵု မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။ ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် သၟိင်တၠ ကေုာံ ခမဳသင်တအ် သွက်ဂွံ ပတိတ်အခိင် ရှ်ေသှ်ေကျာ် ကေုာံ လ္ၚတ်ရူပဗေဒ သၞံင် (Astronomy) ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲဍုင်ဏအ်ဂှ် ၜိုတ် ၇၅၀ တၠသၟးရတုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင် ဗြဲဂူမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် အောန်စှ်ေအာ စဵုကဵု ၜိုတ် ၜါကၠံရ။
ဍုင်ဝွံ ဒးဒုင်ထောအ်ဗဒေက်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ ၁၅၇၂၊ ကြပ် ၈၀ သၞာံ ကြဴနူ မသိုင်ပတန်တုဲရ။ ဟိုတ်အဓိကဂှ် မာန်ဒှ် ဟိုတ်နူ ယဲကပ် (ညံင်ရဴ ယဲကျောက်ရောဂါ) မပြးဇးကၠုင် နူကဵု ကောန်ပၞာန်သပိန်တအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။[၅] ၜိုန်ရ သပိန်တအ် လုပ်သီကေတ် ဍုင်ကူသကဝ် ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် ဟွံကေင်ဂၠာဲဆဵု မာချူ ပဳချူ တုဲ၊ ဍုင်ဏအ် ဟွံဒးဒုင် ပလီုပလာ်လဝ် နကဵု သပိန်တအ်ရ။
၃။ ပရေၚ်ဂၠာဲဆဵုတၟိ ကေုာံ ဟဳရာမ် ဗေန်ဟာမ် (Rediscovery and Hiram Bingham)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဒေသတအ် တီဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဍုင်ဏအ် နွံဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ဂၠးကဝ်မ္ၚးဂှ် ဟွံတီကေတ် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၁၁ ရ။ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၄၊ ၁၉၁၁ ဂှ်၊ ဟဳရာမ် ဗေန်ဟာမ် (Hiram Bingham) မဒှ် အစာဝင် နူကဵု တက္ကသိုလ် ယေးလ် (Yale University) စိုပ်ကၠုင် ဇရေင် မာချူ ပဳချူ နကဵု အရီုအဗင် မၞိဟ်ဒေသ မကော်ခဴစ Melchor Arteaga ရ။[၆]
ဗေန်ဟာမ် ညးမချူပတိတ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဵု မဂ္ဂဇြေန် National Geographic တုဲ မာချူ ပဳချူလေဝ် ဒယှ်တမ္ညဝ်အာ အလုံဂၠးတိရ။ ညး ဂၠာဲဆဵုကေတ် ကပေါတ်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ကေတ်ဖျဴဏာ တက္ကသိုလ်ယေးလ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ်မှ၊ တက္ကသိုလ်ယေးလ် ကလေင်ပအပ်ကဵု ကပေါတ်တအ်ဂှ် ကုအလဵုအသဳ ပေရူရ။
၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Geography and Environment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မာချူ ပဳချူဝွံ တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ မကော်ခဴစ "ceja de selva" (မတ်တ္ၚဲ ဂြိုပ်) မဒှ် ဒေသ ဆက်စၠောအ် အကြာ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ ကေုာံ ဂြိုပ် အမေဇြောန် (Amazon Basin) ရ။ ဒၞာဲဝွံ နွံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ (Cloud forest) မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု တၞံပ္ကဴ အဝ်ခေတ် (Orchids) ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန် ညံင်ရဴ ကၠဵုဝက်ဒဵု (Andean bear) တအ်ရ။
| အင်္ဂလက္ခဏာ | တင်နင် (Data) |
|---|---|
| သမၠုင် လ္တူဗလးၜဳ | ၂,၄၃၀ မဳတာ (၇,၉၇၀ ပေ) |
| ဥတု | ဂမ္တဴ ကေုာံ လေတ်ဍုက်ဍေက် (Subtropical highland) |
| ဇမၞော် ဧရိယာ | ၃၂.၅၉ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ |
၅။ ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ကွတ်ပညာ အေန်ကာ (Architecture and Engineering)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
မာချူ ပဳချူဝွံ ဒှ်သာဓက အစောမ်စရာဲ ကွတ်အာခဳတက်ချာ (Architecture) အေန်ကာ မပြဲပြဲမွဲရ။ ဍုင်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ၜါသာ် အဓိက- ကဏ္ဍ တဵုလွဳ (Agricultural zone) ကေုာံ ကဏ္ဍ ဍုင် (Urban zone) ရ။
- ကွတ်စဳတၟအ် (Ashlar masonry): အေန်ကာတအ်ဝွံ တက်လဝ် တၟအ်တအ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ရေင်သ္ကအ် ဗွဲမဍာံဇေတ် သီုဟွံမဲကဵု ဍာ်ဆီ (mortar) ရ။ တၟအ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကိတ်ညဳလောန် စဵုကဵု တၞးၜုန် လောပ်ဟွံဂွံရ။ နဲကဲဏအ် ပကဵုညံင် လဒက်ပတန်တအ် ဂွံဒုင်ဒဝ် ကုပရေင်တိချဳ (Earthquakes) မာန်ရ။[၇]
- ကဏ္ဍ တဵုလွဳ (Terraces): အေန်ကာတအ် ဒက်လဝ် ကဆံင်တိ (Terraces - andenes) လ္တူ ဒဵု သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ စဵုဒၞာ ညံင်တိ ဟွံဂွံလာ်စှ်ေရ။ ကဆံင်တိတအ်ဝွံ သီုမင်မွဲလဝ် ဍာ် ညံင်ဟွံဂွံ ဇွောဝ်အိုတ်ရ။
၆။ ဒၞာဲ ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ မာချူ ပဳချူ (Key Structures)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲမာချူ ပဳချူဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် ၜိုတ် ၂၀၀ ပြင်င်ရ။ ဒၞာဲ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် ပါဝင်ကဵု-
- ဘာကျာ် တ္ၚဲ (Temple of the Sun): ဒှ်လဒက်ပတန် မၞုံကဵု ဗီုပြင် ကဝက်ခ္ဍံ (semi-circular) မစကာ သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကျာ်တ္ၚဲ Inti ရ။ လျးတ္ၚဲ မတိတ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် တ္ၚဲတိတ် ပ္ဍဲဥတုကညင် (Winter Solstice) ဂှ် တက်လုပ်အာ တိုက်ရိုက် ပ္ဍဲကဵု ဗတင်း ဘာကျာ်ဏအ်ရ။
- အေန်တဳဟွာတာနာ (Intihuatana): ဒှ်တၟအ် သမ္တီ ကာလ ကေုာံ သၞံင် မွဲမ၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဒၞာဲ ဒွက် တ္ၚဲ" ရ။ ဍေံဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ကံက်စၟတ် အခိင် ရာသဳဥတု သွက်ပရေင်တဵုလွဳရ။[၈]
- ဘာကျာ် ဗတင်းပိ (Temple of the Three Windows): ဒှ်လဒက်ပတန် မၞုံကဵု ဗတင်း ဇၞော်ဇၞော် ပိမ၊ မထ္ၜးကဵု လညာတ် အေန်ကာ မဆေင်ကဵု ဂၠးကဝ် ပိသာ် (Hanan Pacha, Kay Pacha, Uku Pacha) ရ။
၇။ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ (World Heritage and Tourism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ ဂှ်၊ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီ မာချူ ပဳချူ နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ သီုလ္ပာ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ (Mixed Heritage) ရ။[၉] ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ်၊ မာချူ ပဳချူ ဒးဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် မွဲပ္ဍဲ အရာအမ်သဝ် ဂၠးတိ တၟိ ထပှ်သာ် (New Seven Wonders of the World) ရ။
လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ ကၠုင်လ္ၚောဝ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဇၟာပ်သၞာံ ကၟုဲတမ္ၚာ ၜိုတ် ၁.၅ ပြကောဋိကိုဋ် ကၠုင်စိုပ်တုဲ၊ ပရေင်ဏအ် ပခိုဟ်ပတိုန်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ပေရူ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
၈။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Environmental Concerns and Conservation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူ လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ မဂၠိုင်လောန်ကာဲတုဲ၊ မာချူ ပဳချူ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် ညံင်ရဴ ပရေင်တိလာ် (erosion) ကေုာံ ပရေင်ကၠိခတောန် လေယျာကျာ (pollution) ရ။[၁၀] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာဏအ်ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ပေရူ ဖျေဟ်လဝ် သၞောဝ် ကၟာတ်လဒဵု လၟိဟ်ကၟုဲတမ္ၚာ ဇၟာပ်တ္ၚဲ၊ ကေုာံ နွံပၟိက် ညံင်ကၟုဲတအ် ဂွံအာ နကဵု လၟေင် ဂၠံင် ညးမကဵုစၞောန်တအ်ဟေင် (Guided tours) ရ။
၉။ ဂၠံၚ်တရဴ အေန်ကာ (The Inca Trail)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ကၟုဲတမ္ၚာ မမိက်ဂွံ စိုပ် မာချူ ပဳချူ နကဵု ဇိုင်မ္ဂး၊ ဂၠံင်တရဴ အေန်ကာ (Inca Trail) ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမလောန်ရ。 ဍေံဒှ် ဂၠံင် မကွာ်တိုက် ပွိုင် ၄ တ္ၚဲ ၃ ဗ္တံ၊ မတတ်ၜက်အာ ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ်ဗြဲတုဲ စိုပ်အာ ဇရေင် တြင်တ္ၚဲ (Sun Gate - Inti Punku) မဒှ် တြင်လုပ် မာချူ ပဳချူရ။ ဂၠံင်တရဴဏအ်ဝွံ လၟုဟ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် လၟိဟ်မၞိဟ် မကွာ် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ၅၀၀ တၠ သၟးရ (သီုကဵု ဂကောံရီုဗင်တအ်) သွက်ဂွံ မင်မွဲ သဘာဝရ။
- **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** ဂၠံင်တရဴ အေန်ကာ ကေုာံ မာချူ ပဳချူ (YouTube Video)
၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အခန်ကိစ္စဇၞော် (Conclusion and Significance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မာချူ ပဳချူဝွံ ဟွံဒှ် ဆ ဍုင်တြေံမွဲသၟးရ၊ ဍေံဒှ် သင်္ကေတ မထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ကွတ်ပညာ၊ ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ လညာတ် သၞံင် ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာ ဂမၠိုင်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံဒးဒုင် ပၞုက်သိုပ်ဒၟံင် လုကဴ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကလေင်ဂၠာဲဆဵုဍေံဂှ် ပံက်လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဝင် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ ဗွဲမလှဲလးရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ပွမမင်မွဲ မာချူ ပဳချူ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာ နူကဵု ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတုဂှ် ဒှ်တာလျိုင် အဓိက သွက် ဂၠးကဝ် အလုံအိုတ်သီုရ။
နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Bingham, Hiram (1952). Lost City of the Incas. Duell, Sloan and Pearce. ISBN 978-1842125854။
- ↑ Wright, Kenneth R. (2000). Machu Picchu: A Civil Engineering Marvel. ASCE Press. ISBN 978-0784404447။
- ↑ History of Machu Picchu. MachuPicchu.org.
- ↑ Rowe, John H. (1990). Machu Picchu a la luz de documentos del siglo XVI. Historia y Cultura။
- ↑ MacQuarrie, Kim (2007). The Last Days of the Incas. Simon & Schuster. ISBN 978-0743260497။
- ↑ Bingham, Hiram (April 1913). "In the Wonderland of Peru". National Geographic 24 (4).
- ↑ Hemming, John (1981). Machu Picchu. Newsweek. ISBN 978-0882253046။
- ↑ Intihuatana of Machu Picchu. Peru Travel.
- ↑ Historic Sanctuary of Machu Picchu. UNESCO World Heritage Centre.
- ↑ Breglia, Lisa (2006). Monumental Ambivalence: The Politics of Heritage. University of Texas Press. ISBN 978-0292714274။
- Bingham, Hiram (1952). Lost City of the Incas. Duell, Sloan and Pearce. ISBN 978-1842125854။
- Wright, Kenneth R. (2000). Machu Picchu: A Civil Engineering Marvel. ASCE Press. ISBN 978-0784404447။
- History of Machu Picchu. MachuPicchu.org.
- Rowe, John H. (1990). Machu Picchu a la luz de documentos del siglo XVI. Historia y Cultura။
- MacQuarrie, Kim (2007). The Last Days of the Incas. Simon & Schuster. ISBN 978-0743260497။
- Bingham, Hiram (April 1913). "In the Wonderland of Peru". National Geographic 24 (4).
- Hemming, John (1981). Machu Picchu. Newsweek. ISBN 978-0882253046။
- Intihuatana of Machu Picchu. Peru Travel.
- Historic Sanctuary of Machu Picchu. UNESCO World Heritage Centre.
- Breglia, Lisa (2006). Monumental Ambivalence: The Politics of Heritage. University of Texas Press. ISBN 978-0292714274။
<ref> tag with name "Bingham1952" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Wright" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Etymology" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Rowe" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "MacQuarrie" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "NatGeo" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Hemming" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "PeruTravel" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "UNESCO" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Breglia" defined in <references> is not used in prior text.