မိတ်
 ရိုဟ် မိတ် (Turmeric rhizomes) မၞုံကဵု အသာ်မိတ် (အသာ်လဳမဴ) | |
| ဂကူ (Genus) | Curcuma |
|---|---|
| ဂကူသၟဝ် (Species) | C. longa |
| ယၟုပၟိက် (Binomial name) | Curcuma longa |
| ယၟုတၞဟ် (Synonyms) | Curcuma domestica Valeton |
မိတ် (အၚ်္ဂလိက်: Turmeric ဟွံသေင်မ္ဂး Curcuma longa) ဝွံ ဒှ်တၞံ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံတၞံ မ္ၚူ (Zingiberaceae) တုဲ၊ ဒှ်တၞံ သဘာဝ မတိုန် ပ္ဍဲဒေသ အာရှသၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှအဂၞဲရ။[၁] တၞံမိတ်ဝွံ ညးတအ် တဵုလွဳ သွက်ဂွံကေတ် ရိုဟ် (Rhizomes) ဍေံတုဲ၊ စကာ ပ္ဍဲအရာမဍုန်တိုပ် စၞစ၊ ကပေါတ်ဖျုန်ဂဥုဲ (Spices)၊ ကေုာံ ကပေါတ်ဖျေဟ်အသာ် (Dye) ရ။ ရိုဟ်မိတ်ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ကာကူမေန် (Curcumin) မကဵု အသာ်မိတ် (အသာ်လဳမဴ-ထဝ်) မတၟေင်တၟဟ်တုဲ ကဵုဖဵုသွဟ် ခိုဟ် သွက်ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမလောန်ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
မိတ် ဝွံ ဒှ်တၞံမတိုန်လၟိုန်သၞာံ (Perennial herbaceous plant) မွဲတုဲ မၞုံပၟိက် ဥတုကတဴ ကေုာံ ဗြဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ရ။[၂] ရိုဟ်မိတ် ဂှ် ညးတအ် ခါဲကေတ် နူတိတုဲ၊ ဍုန် နကဵုဍာ်ဂမ္တဴ (Boiling)، စဲကဵုဇကဟ် (Drying) တုဲ ထောင်းပတိတ် နဒဒှ် မိတ်ကမၠေတ် (Turmeric powder) ရ။
အဓိပ္ပါယ် "မိတ်" ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကုအရေဝ်ဗၟာ "နနွင်း"၊ အရေဝ်သေံ "ขมิ้น" (Khamin) ကေုာံ အရေဝ်အင်္ဂလိက် "Turmeric" ရ။ ပ္ဍဲအရေဝ်အင်္ဂလိက် မလိက် Turmeric ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် လာတ်တေန် "terra merita" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တိမထေက်တန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "တိထဝ်" ဟိုတ်နူကဵု အသာ်ဍေံ မတုပ် ကုတိ မၞုံကဵု ၚုဟ်မးရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် တၞံမိတ် ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဒေသ အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရှအဂၞဲ နူကဵု ၜိုတ် ၄၀၀၀ သၞာံ ပြင်င်တေံရ။[၃]
- ခေတ်ကိုပ်ကၠာ (Ancient Era): ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ညးတအ် စကာလဝ် မိတ် ပ္ဍဲသၞောတ် ဂဥုဲအာယုဗေဒ (Ayurvedic medicine) ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဟိန္ဒူ နူကဵု ခေတ် ဝေဒ (Vedic period) တေံရ။
- ခေတ်အဒေါဝ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် (Middle Ages and Spice Trade): မိတ် ဝွံ စိုပ်အာ ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံအေဒဳ ၇၀၀ ကေုာံ စိုပ်အာ ဥရောပ လပါ် သၞာံအေဒဳ ၈၀၀ နကဵု သၟာဗၞိက် အာရပ်တအ်ရ။ မာကဝ် ပဝ်လဝ် (Marco Polo) မဒှ် သၟာတရဴရးဥရောပ စၟတ်သမ္တီလဝ် ပရူမိတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၀ ဒဒှ်ရ ဍေံမၞုံကဵု အစောံ မတုပ်ကဵု မာမေက် (Saffron) ရ။
- ပ္ဍဲဒေသ မန် (Mon Region): ဂကူမန်တအ် စကာကၠုင် မိတ် လုကဴ အခိင်ဗွဲမလံ သွက်ဂွံ ဍုန်စၞစ ကေုာံ ဖျေဟ်အသာ် သ္ၚာခမဳသင်တအ်ရ။
၃။ ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ ပွမတဵုလွဳ (Botany and Cultivation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
မိတ် ဝွံ ဒှ်တၞံ မၞုံသမၠုင် ၜိုတ် ၁ မဳတာ (၃ ပေ) ရ။ တၞးဍေံ ဂၠိင်တုဲ ဇၞော်ရ။ ပ္ကဴဍေံ မၞုံကဵု အသာ် ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ်ဗကေတ်-ဍာ်မိတ်ရ။
- ပွမတဵုလွဳ (Cultivation): မိတ် ဒးဂၞပ် ရာသဳဥတု ကတဴ ကေုာံ ဗြဲဂၠိုင် (အကြာ ၂၀°C ကဵု ၃၀°C)။ တိမတဵုလွဳဂှ် ဒးဒှ် တိမဖဍိုတ်ဍာ်ခိုဟ် (Well-drained soil) ရ。[၄]
- ပွမပတိတ် (Harvesting): ကြဴနူ တဵုလွဳတုဲ ၜိုတ် ၇-၁၀ ဂိတု၊ တၞးဍေံ ဇကဟ် လောတ်စှ်ေအာမ္ဂး၊ ရိုဟ်မိတ် ဂှ် ခါဲကေတ် နူတိ ဂွံရ။
၄။ ဓါတ်တေမိ ကေုာံ ပါ်ဓါတ် (Chemical Composition and Phytochemistry)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ရိုဟ်မိတ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ်တေမိ ဗွဲမဂၠိုင် မကဵုဖဵု ကုပရေင်ထတ်ယုက်ရ။[၅]
- ကာကူမဳနောဒ် (Curcuminoids): ဓါတ်ဏအ် ဒှ်ဓါတ် အဓိကတုဲ ပါလုပ် ၜိုတ် ၃% နူကဵု လျိုင်မိတ်ဇကဟ်ရ။ ဍေံကဵု အသာ်မိတ် ကေုာံ ဒြဟတ် မစဵုဒၞာ ယဲဂမၠိုင်ရ။ (Curcumin, demethoxycurcumin, bisdemethoxycurcumin)
- ကၠေင်ယေန် (Volatile Oils): ပါလုပ် ၜိုတ် ၅% တုဲ ကဵုသၟူမောဝ် မတၟေင်တၟဟ်ရ။
- အာဟာရ (Nutrients): နွံကဵု ပရဝ်တဳ၊ ကာဗဝ်ဟာ်ဒရိတ်၊ ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C)၊ ကေုာံ ဓါတ်ပသဲ (Iron)။
| ဓါတ် | လၟိဟ် |
|---|---|
| ဒြဟတ် (Calories) | 312 kcal |
| ကာဗဝ်ဟာ်ဒရိတ် | 67.1 g |
| ပရဝ်တဳ (Protein) | 9.7 g |
| ကၠေင် (Fat) | 3.3 g |
| ပသဲ (Iron) | 55 mg |
| ပဝ်တက်သဳယျာမ် | 2080 mg |
၅။ လွပ် ပ္ဍဲစၞစ ကေုာံ နဲကဲဍုန်တိုပ် (Culinary Uses and Recipes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မိတ် ဝွံ ဒှ်ကပေါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဍုန် သွ ကေုာံ စၞစ ပ္ဍဲဒေသ အာရှရ။[၆]
- သွ (Curries): ပ္ဍဲစၞစ မန်၊ သေံ၊ အိန္ဒိယ တအ်မ္ဂး၊ မိတ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဍုန် သွဖျုန်၊ သွက ညံင်ဂွံ ဖျအ်ဖျေဟ် သၟူကမၠိ ကေုာံ ကဵု အသာ်ကျေဝ်ဂေါဝ်ရ။
- ပုင်မိတ် (Turmeric Rice): ဍုန်ပုင် သီုကဵု မိတ်ကမၠေတ် တုဲ ကလိဂွံ ပုင်အသာ်မိတ် မမောဝ်ဇောဝ်ရ။
- ဍာ်တှ်မိတ် (Golden Milk): ဍာ်တှ် မပံင်နှဴ ကု မိတ် ကေုာံ မြေက်ခမိဟ် သွက်ဂွံ သုင် ကာလယဲ ချာမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇကုဂိက္ဍင်ရ။
- ကပေါတ် မင်မဲ စၞ (Preservative): မိတ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် မဂစိုတ် ဗက်တဳရဳယျာ တုဲ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လေတ်လဝ် လတူ ဖျုန် ကေုာံ က ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုန်ရ။
၆။ လွပ် ပ္ဍဲဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medicinal Uses and Health Benefits)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
မိတ် ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ် ဂဥုဲ မသၠုင်ပြဲ ဗွဲမလောန်ရ။[၇]
- ဓါတ်မစဵုဒၞာ ပွမကတဵုဒှ် ယဲ (Anti-inflammatory): ဓါတ် ကာကူမေန် ဂှ် ရီုဗင် ဖျအ်ဖျေဟ် ယဲဇုတ်ဂိ (Arthritis) ကေုာံ ယဲဂြိုဟ်တအ်ရ。
- ဓါတ်မစဵုဒၞာ ဂျိ (Antioxidant): ဍေံရီုဗင် စဵုဒၞာ ဆဲလ် (Cells) နူကဵု အန္တရာယ် ဓါတ်ဂျိ မကတဵုဗဒှ် ယဲကေန်သာ (Cancer) ရ။
- ပရေင်ထတ်ယုက် က္ဍဟ် (Brain Health): သုတေသန ဂမၠိုင် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ကာကူမေန် ဝွံ ရီုဗင် ဇၞော်မောဝ် ဆဲလ်က္ဍဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ယဲ အာယ်ဇာင်မာ (Alzheimer's disease) မာန်ရ။
- (တင်စၟတ်: ဓါတ် ကာကူမေန် ပ္ဍဲမိတ်ဝွံ ဇကုပိုဲ သောတ်လုပ် ဝါတ်ရ (Low bioavailability)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ထေက်ကဵု ဒးစ နှဴ ကု မြေက်ခမိဟ် (Black pepper) မၞုံကဵု ဓါတ် ပဳပရဳန် (Piperine) သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အစောံ သောတ်လုပ် စဵုကဵု ၂၀၀၀% ရ။)*
၇။ ယေန်သၞာင်၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဘာသာ (Culture, Tradition and Religion)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မိတ် ဝွံ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် အာရှ မ္ဂး ဒှ်အရာ မစၞောန်ထ္ၜးကဵု ပရေင်သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ မင်္ဂလာ ရ။[၈]
- ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ: ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူတၞဟ်တအ် စကာ မိတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်အသာ် သ္ၚာခမဳသင် (Monk's robes) ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ အသာ်မိတ် (Saffron color) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာရ။
- ပ္ဍဲ ပေါဲမင်္ဂလာ: ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ကေုာံ ဒေသ အာရှအဂၞဲ လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး၊ ညးတအ် လံက် မိတ် ပ္ဍဲဇကု ညးသၟတ်တြုံ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သ္ပပေါဲမင်္ဂလာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကေုာံ သွက်စၞာံ ဂွံကျေဝ်ဂေါဝ်ရ။
- ပရေင် စဵုဒၞာ: ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာမန် မိတ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲအရာမလံက် လတူ ပါင်တြင် ဟွံသေင်မ္ဂး မုက်ကောန်ၚာ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကလော်ပရိုတ် ရ။
၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဖျာဂၠးတိ (Economy and Global Market)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင် အိန္ဒိယ ဝွံ ဒှ်ဍုင် မတဵုလွဳ၊ မစကာ ကေုာံ မပတိတ် မိတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ (ပတိတ် ၜိုတ် ၈၀% အလုံဂၠးတိ)။[၉] လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အာတ်မိက် (Demand) သွက် ကပေါတ်ဂဥုဲ သဘာဝ (Herbal supplements) ဇၞော်မောဝ် တိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင် ရးပလိုတ် တအ်တုဲ၊ ဖျာ မိတ် အလုံဂၠးတိ ဝွံ နွံကဵု ၚုဟ်မး သြန် ဒဝ်လာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍုင် မပတိတ် မိတ် တၞဟ်တအ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက်၊ ဗၟာ၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ ဗဳယေတ်နာမ် ကေုာံ သေံ တအ်ရ။
၉။ ဖဵုသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳမတန်တဴ (Environmental Impact and Sustainable Cultivation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွမတဵုလွဳ မိတ် နကဵု လၟိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဇီုကပိုက် လတူ သဘာဝ မာန်ရ။
- တိလီုလာ်: မိတ် ဝွံ စုပ်ကေတ် ဓါတ်အာဟာရ နူတိ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ယဝ်ရ တဵုလွဳ ပ္ဍဲဒၞာဲတုပ် လၟိုန်သၞာံမ္ဂး တိလီုလာ် (Soil depletion) မာန်ရ။
- ပရေင်တဵုလွဳ ဩဂဲနစ် (Organic Farming): သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဂဥုဲ မိတ် ဂှ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ နကဵု နဲကဲ သက်ကု ဂျိ (Organic farming) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။[၁၀]
၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ သုတေသန (Future and Research)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အနာဂတ် သွက် မိတ် ဝွံ နွံကဵု အလုံအစောံ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ဂဥုဲခေတ်တၟိရ။[၁၁]
- သုတေသန ယဲကေန်သာ: အစာသိပ္ပံ တအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် ဗီုလဵု ဓါတ် ကာကူမေန် မာန်ဂစိုတ် ဆဲလ်ကေန်သာ (Cancer cells) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။
- နာနဝ် ကာကူမေန် (Nano-curcumin): ဟိုတ်နူ ဓါတ်ကာကူမေန် သောတ်လုပ် ကသိုင်ဆီ ဝါတ်တုဲ၊ အစာသိပ္ပံတအ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် နဲကဲ နာနဝ် (Nanotechnology) ညံင်ဓါတ်ဂှ် ဂွံစိုပ် အလုံခန္ဓကာယ လောဲသွာရ။
- စၞစ အာဟာရ တၟိ: မိတ် ဂှ် လၟုဟ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲစၞစ ပရေင်ထတ်ယုက် မပ္တံကဵု ဍာ်လက်ဖက်၊ ကဝ်ဖဳ၊ ကေုာံ ဍာ်ယာမ (Energy drinks) တအ် ပ္ဍဲဖျာ အလုံဂၠးတိရ။
နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚး
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗီုရုပ် ကေုာံ ဒေတာ တၞဟ်ဟ် မဆေင်ကဵု မိတ် တအ်ဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် ပ္ဍဲ Wikimedia Commons မာန်ရ။
ဗဳဒဳယဝ် သွက်ဂွံလ္ၚတ်:
YouTube: The Health Benefits of Turmeric (Curcumin) (ဗဳဒဳယဝ် မလဴထ္ၜး ပရူ ဖဵုအကျောဝ် မိတ် ကု ပရေင်ထတ်ယုက်)
စရင်နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Kocaadam, B., & Şanlier, N. (2017). "Curcumin, an active component of turmeric (Curcuma longa), and its effects on health." Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 57(13), 2889-2895.
- ↑ Ravindran, P. N., Babu, K. N., & Sivaraman, K. (Eds.). (2007). Turmeric: the genus Curcuma. CRC Press.
- ↑ Prasad, S., & Aggarwal, B. B. (2011). "Turmeric, the golden spice." In Herbal Medicine: Biomolecular and Clinical Aspects (2nd ed.). CRC Press/Taylor & Francis.
- ↑ Sasikumar, B. (2005). "Genetic resources of Curcuma: diversity, characterization and utilization." Plant Genetic Resources, 3(2), 230-251.
- ↑ Gupta, S. C., Patchva, S., & Aggarwal, B. B. (2013). "Therapeutic roles of curcumin: lessons learned from clinical trials." The AAPS journal, 15(1), 195-218.
- ↑ Chattopadhyay, I., Biswas, K., Bandyopadhyay, U., & Banerjee, R. K. (2004). "Turmeric and curcumin: Biological actions and medicinal applications." Current Science, 87(1), 44-53.
- ↑ Hewlings, S. J., & Kalman, D. S. (2017). "Curcumin: A review of its effects on human health." Foods, 6(10), 92.
- ↑ Ammon, H. P., & Wahl, M. A. (1991). "Pharmacology of Curcuma longa." Planta medica, 57(01), 1-7.
- ↑ Plotto, A. (2004). "Turmeric: Post-Production Management." Food and Agriculture Organization (FAO).
- ↑ Kumar, A., et al. (2011). "Organic farming of turmeric." Journal of Agricultural Science, 3(5), 65-72.
- ↑ Nelson, K. M., et al. (2017). "The essential medicinal chemistry of curcumin." Journal of Medicinal Chemistry, 60(5), 1620-1637.