မေတ်တာဖဳသေတ်
မေတ်တာဖဳသေတ် (အၚ်္ဂလိက်: Metaphysics) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ သဇိုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်စပ် ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သဘာဝ ဍာံပြ (Nature of reality)၊ ပရေင်တန်တဴ (Existence)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ စိုတ် ကဵု ရုပ်ဝတ္ထု (Mind and matter) တအ် ရ။ ဍေဟ် လ္ၚတ် သၟာန် မနက်သြိုဟ် အိုတ် မပ္တံကဵု "မုဟိုတ် စက္ကဝါ ဏအ် ဂွံ တန်တဴ ဒၟံင် ရော?"၊ "အရာ လဵု မဒှ် အရာ ဍာံပြ အိုတ် ရော?" ကေုာံ "အခိင် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မု ရော?" ရ။[၁]
မေတ်တာဖဳသေတ် ဝွံ ဒှ် "မိမ" သွက် ဘာသာရပ်စပ် သိပ္ပံ သီုဖအိုတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် တၠပညာ တအ် စမ်ၜတ် နကဵု ကိရိယာ ဟွံမာန်မ္ဂး ညးတအ် စကာ လညာတ် ယုတ္တိ (Logic) ကေုာံ ပရေင်ချပ် (Reasoning) သွက်ဂွံ သောင်ကလး သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မေတ်တာဖဳသေတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ သဳအိုရဳ (Theory)၊ ကေုာံ ဖဵုအာစိုပ် လတူ လညာတ် မၞိဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "မေတ်တာဖဳသေတ်" (Metaphysics) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ $\mu\varepsilon\tau\dot{\alpha}$ (meta) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "လက္ကရဴ" ဟွံသေင်မ္ဂး "လောန်ကာဲ" ကေုာံ $\varphi\upsilon\sigma\iota\kappa\dot{\alpha}$ (physika) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ရူပဗေဒ" ဟွံသေင်မ္ဂး "သဘာဝ" ရ။
နကဵု သၞောတ် ဒဿန မ္ဂး၊ မေတ်တာဖဳသေတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ သဇိုင် မဒက်ပတန် လဝ် ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူ သိပ္ပံ (Science) ဟိုတ်နူကဵု သိပ္ပံ ဂှ် လ္ၚတ် ဆ အရာ မၜတ်ကၞာတ် ဂွံ သၟး တုဲ၊ မေတ်တာဖဳသေတ် ဂှ် လ္ၚတ် အရာ မနွံ လတူ နူ အာရီု မသုန် (Beyond physical perception) ရ။[၂]
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် မေတ်တာဖဳသေတ် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ အကြာ ၄ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) တေအ် ရ။
- အရေတ်သတဝ်တယ် (Aristotle): တၠပညာ အရေတ်သတဝ်တယ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် မွဲ မနွံယၟု "First Philosophy" (ဒဿန ပထမ) ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ညးမစဳစောတ် လိက် ညးတေအ် (Andronicus of Rhodes) စွံ လိက် ဏအ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ လိက် "Physics" တုဲ ကဵု လဝ် ယၟု "Metaphysics" ရ။[၃]
- ပလေတဝ် (Plato): ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ ဗီုပြင် (Theory of Forms) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ရုပ်ဝတ္ထု ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဆ ရုပ်ယှောတ် (Shadow) နူကဵု ဂၠးတိ ဍာံပြ မနွံ နကဵု လညာတ် ဉာဏ် သၟး ရ။
- အေမာန်နျူအေလ် ကာန် (Immanuel Kant): ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကာန် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် ဟွံမာန် တီ သဘာဝ အရာ ဝတ္ထု (Thing-in-itself) ဇေတ်တ်၊ ပိုယ် တီ ဆ အရာ မလုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ စိုတ် ကေုာံ ဉာဏ် ပိုယ် သၟး ရ။
၃။ လညာတ် အောန်တဝ်လဝ်ဂျဳ (Ontology: The Study of Being)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အောန်တဝ်လဝ်ဂျဳ (Ontology) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ မေတ်တာဖဳသေတ် မလ္ၚတ် ပရူ "ပရေင်တန်တဴ" (Existence) ရ။ ဍေဟ် သၟာန် သၟာန် မပ္တံကဵု - "အရာ လဵု တန်တဴ ဒၟံင် ရော?" ကေုာံ "ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ပါ်ကရေက် အရာ မတန်တဴ တအ် ရော?"
အောန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ပါ်လဝ် အရာ မတန်တဴ တအ် နကဵု ကဏ္ဍ နာနာ (Categories of Being) -
- ရုပ်ဝတ္ထု (Physical Entities): အရာ မနွံ ကဵု လျိုင် ကေုာံ ဒၞာဲ (ဥပမာ - မၞိဟ်၊ တၟအ်၊ က္ၜင်ကျာ)။
- အရာ ဟွံမဲ ရုပ် (Abstract Entities): အရာ မဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကဵု အခိင် (ဥပမာ - ဂၞန် သင်္ချာ၊ သၞောတ်ဝ် လညာတ်)။
- အရာ ဍိုက်ပေင် (Universals): သဘာဝ မတုပ် ရေင်သကအ် (ဥပမာ - အသာ် ဗကေတ်၊ ပရေင်ခိုဟ်)။
၄။ သဘာဝ အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ (Space and Time)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မေတ်တာဖဳသေတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘာဝ ဒၞာဲ (Space) ကေုာံ အခိင် (Time) ဗွဲမနက်သြိုဟ် ရ။ ပြသၞာ အဓိက ဂှ် -
- လညာတ် ပကတိ (Absolute Theory): နယူတန် (Isaac Newton) ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ ကဵု အခိင် ဂှ် ဒှ် "သ္ၚိ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဗလး" မွဲ မတန်တဴ ဒၟံင် အလဵုအလဵု ဍေဟ်၊ ၜိုန်ရ အရာ ဝတ္ထု ဟွံမဲ ကီုလေဝ် ရ။
- လညာတ် ဆက်စပ် (Relational Theory): လိုက်ဗနိဇ် (Gottfried Leibniz) ကေုာံ လညာတ် ရေလဳတဳဗဳတဳ ညး အာင်သတာင် တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ ကဵု အခိင် ဂှ် ဒှ် ဆ ပရေင်ဆက်စပ် (Relationship) အကြာ ရုပ်ဝတ္ထု တအ် သၟး ရ။ ရုပ် ဟွံမဲ မ္ဂး ဒၞာဲ ကဵု အခိင် လေဝ် ဟွံမဲ ရ။
၅။ ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Causality / Cause and Effect)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Causality) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မဆက်စပ် အရာ မကတဵုဒှ် မွဲ (ဟိုတ်) ကု အရာ မကတဵုဒှ် မွဲပၠန် (ဖဵု) ရ။ တၠပညာ ဒဿန ဒေးဗေတ် ဟယုမ် (David Hume) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ပရေင်သၠေဟ်ပၟာ (Skepticism) လတူ ဟိုတ် ကဵု ဖဵု ရ။ ညးတေအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ပိုယ် ဟွံမာန် ညာတ် ကေတ် "ဒြဟတ် မဆက်စပ်" (Necessary connection) အကြာ ဟိုတ် ကဵု ဖဵု၊ ပိုယ် ညာတ် ဆ အရာ ၜါ ကတဵုဒှ် ကြပ်ပ် ရေင်သကအ် သၟး ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကဵု သြဇာ ဗွဲမဇၞော် လတူ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။
၆။ ပြသၞာ စိုတ် ကဵု ရုပ် (Mind-Body Problem)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပြသၞာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သၟာန် မသၟာန် ဒဒှ်ရ - စိုတ် (Mind/Consciousness) ကဵု ခန္ဓာကိုယ် (Body/Brain) ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗီုလဵု ရော?
| ဂကူ သဳအိုရဳ | တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက | တၠပညာ မပြာကတ် |
|---|---|---|
| ဒျူအယ်လဳဇြမ် (Dualism) | စိုတ် ကဵု ရုပ် ဂှ် ဒှ် သဘာဝ ၜါ တၞဟ်ခြာ (စိုတ် ဂှ် ဟွံမဲ ရုပ်ဝတ္ထု)။ | ရေနဳ ဒေးကာတ် (René Descartes) |
| မာတ်တဳရဳယျာလဳဇြမ် (Materialism) | စိုတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဆ ပရေင်ကၠောန် ကမၠောန် နူကဵု က္ဍဟ် သက်သက် ရ။ ဂၠးတိ နွံ ဆ ရုပ် သၟး။ | တွောမာတ်သ် ဟုပ် (Thomas Hobbes) |
| အာင်ဒဳယျာလဳဇြမ် (Idealism) | ရုပ်ဝတ္ထု ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဆ လညာတ် မလုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ စိုတ် သၟး ရ။ ဂၠးတိ နွံ ဆ စိုတ် သၟး။ | ဂျော့ချ် ဘာကလေ (George Berkeley) |
၇။ ပရေင်ဗၠးၜး စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် (Free Will and Determinism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မေတ်တာဖဳသေတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံကဵု ပရေင်ဗၠးၜး ပ္ဍဲ ရုဲစှ် (Free Will) ဍာံ ဟာ?
- Determinism (ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ်): လညာတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အရာ အိုတ်သီု မကတဵုဒှ် လၟုဟ် ဂှ် ဒးဒုင် ဖန်ဇန် လဝ် နကဵု ဟိုတ် ပ္ဍဲ အတိတ် (Past causes) ကေုာံ သၞောဝ် သဘာဝ (Laws of nature) အလုံစုံ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ရုဲစှ် ပိုယ် ဂှ် ဟွံဗၠးၜး ဍာံ ရ။
- Libertarianism (ပရေင်ဗၠးၜး ဍာံ): ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံကဵု အစောံ မဖန်ဇန် ကံကုသိုလ် ဇကု အလဵုအလဵု ဟွံမဲ ကု သြဇာ နူ အတိတ် ရ။[၄]
၈။ မေတ်တာဖဳသေတ် ကေုာံ သိပ္ပံ (Metaphysics and Science)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လဆောဝ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ထေင် ကေတ် သိပ္ပံ ဝွံ တွိုန် လတူ မေတ်တာဖဳသေတ် ရ။ ဆဂး သိပ္ပံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သဇိုင် မေတ်တာဖဳသေတ် ရ။ ဥပမာ - သိပ္ပံ ဒးပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ "သဘာဝ ဂၠးတိ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု သၞောဝ်ဝ် (Laws) မချိုတ်ပၠိုတ်" ကေုာံ "ပိုယ် မာန် ကၠိုဟ်ခၠင် ဍေဟ်" ရ။
ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် (သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် - Quantum Mechanics) မ္ဂး၊ လညာတ် မေတ်တာဖဳသေတ် ဝွံ ကလေင် ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ပၠန် ရ။ ဥပမာ - ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observation) ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ အကာဲအရာ ကောန်ဒကုတ် အက်တမ် ဂှ် ပကဵု ညံင် တၠပညာ တအ် ဂွံ ကလေင် ချပ် လတူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ လညာတ် (Consciousness) ကေုာံ ရုပ်ဝတ္ထု ဍာံပြ ရ။
၉။ လညာတ် ဒဿန တၞဟ်ခြာ (Different Philosophical Schools)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မေတ်တာဖဳသေတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် နကဵု လညာတ် ဂကောံ ဒဿန တၞဟ်ခြာ ဂမၠိုင် -
- Rationalism (ဝါဒယုတ္တိ): မပ္တံကဵု ဒေးကာတ် (Descartes) ကေုာံ သပဳနဝ်ဇာ (Spinoza) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် မာန် ကၠိုဟ် သဘာဝ ဂၠးတိ ဍာံပြ နကဵု ဉာဏ် (Reason) သက်သက် ဟွံဒး စကာ ပရေင်ဆဵုဂဗ ရ။
- Empiricism (ဝါဒပရေင်ဆဵုဂဗ): မပ္တံကဵု ဂျောန် လံက် (John Locke) ကေုာံ ဒေးဗေတ် ဟယုမ် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပညာ သီုဖအိုတ် ကၠုင် နူကဵု အာရီု မသုန် (Senses) သၟး ရ။[၅]
- Existentialism (ဝါဒပရေင်တန်တဴ): မပ္တံကဵု ဂျောန် ပေါလ် ဆာတ်ထရာ (Jean-Paul Sartre) တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်တန်တဴ မၞိဟ် (Existence) ဂှ် ကၠုင် ကိုပ်ကၠာ နူ အဓိပ္ပါယ် ဘဝ (Essence) တုဲ ပိုယ် ဒးဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် ဘဝ ပိုယ် ကေတ်တ် ရ။
၁၀။ ဖဵုအာစိုပ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အနာဂတ် (Impact on Society and Future)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ မေတ်တာဖဳသေတ် ဝွံ နက်သြိုဟ် ကေုာံ ဒှ် လညာတ် အာဗ်သတြက် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ကဵု သြဇာ လတူ ဗီုလဵု ပိုယ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံမၞိဟ်၊ ခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ မင်မဲ ကိုယ်ကျင့်တရား ရ။ ဥပမာ - သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် ဒဏ် လတူ အမှု ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ လညာတ် "ပရေင်ဗၠးၜး စိုတ်" (Free Will) ရ။
ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ကာလ ကွတ်ပညာ မပ္တံကဵု ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) ကေုာံ ဂၠးတိ ရုပ်စက် (Virtual Reality) တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် မ္ဂး၊ သၟာန် မေတ်တာဖဳသေတ် တအ် ဒှ် ကၠုင် အရာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ ဥပမာ "ဉာဏ်စက် မာန် နွံကဵု စိုတ် ကေုာံ ဝိညာဏ် ဍာံ ဟာ?" ကေုာံ "ယဝ်ရ ပိုယ် မံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကောန်ပျူတာ မ္ဂး၊ မု အရာ မဒှ် အရာ ဍာံပြ ရော?" တအ်ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် မေတ်တာဖဳသေတ် မဒး ဆက် သောင်ကလး အာ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Loux, M. J. (2006). Metaphysics: A Contemporary Introduction, 3rd, Routledge, 2-10။
- ↑ van Inwagen, P. (2014). Metaphysics, 4th, Westview Press, 15-20။
- ↑ Aristotle (1998). Metaphysics. Penguin Classics, 5-15။
- ↑ Kant, I. (1998). Critique of Pure Reason. Cambridge University Press, 100-110။
- ↑ Russell, B. (1912). The Problems of Philosophy. Oxford University Press, 50-55။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)
- သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် (Quantum theory)
- ဉာဏ်စက် (Artificial intelligence)
- သိပ္ပံ (Science)