မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ
မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ (အၚ်္ဂလိက်: Mesopotamia) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒေသ ဝင် ခေတ်တမၠာ မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် အာရှပလိုတ် (Western Asia) မဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ ဍာ်က္ၜဳ တာဲဂရိတ် (Tigris) ကေုာံ ဍာ်က္ၜဳ ယူဖရေတဳစ် (Euphrates) တအ် ရ။ ဒေသ ဏအ်ဝွံ လၟုဟ် မ္ဂး နွံ ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု ဍုင် အဳရက် (Iraq)၊ ဍုင် ကူဝိတ် (Kuwait)၊ ကေုာံ ဒေသ လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ဍုင် သဳရဳယျာ (Syria)၊ တူရကဳ (Turkey) ကဵု အဳရာန် (Iran) တအ် ရ။ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် "ခဒေါင် ယေန်သၞာင်" (Cradle of Civilization) မွဲ ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်တဵုလွဳ၊ ပရေင်ချူ လိက်ပတ်၊ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ တအ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။[၁]
ပ္ဍဲကဵု ဝင် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဂကူ တၠယေန်သၞာင် ဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂကူ သူမေရဳယာန် (Sumerians)၊ ဂကူ အာကေဒဳယာန် (Akkadians)၊ ဂကူ ဗာဗဳလောန် (Babylonians) ကေုာံ ဂကူ အာသဳရဳယာန် (Assyrians) တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် မွဲခေတ် တုဲ မွဲခေတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပညာ သိပ္ပံ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "Mesopotamia" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greek) တုဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မလိက် ၜါ မ - "mesos" (μέσος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "လဒေါဝ်" (middle) ကေုာံ "potamos" (ποταμός) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍာ်က္ၜဳ" (river) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဇေတ်တ် ဂှ် "တိဍာ် မနွံ အကြာ ဍာ်က္ၜဳ ဂမၠိုင်" (Land between the rivers) ရ။
ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဟိုတ်နူ ဍာ်က္ၜဳ ၜါ ဂှ် ဇွောဝ် စှ်ေ ဒၟံင် ရိုဟ်ဟ် သၞာံ တုဲ၊ တိဗ္ၚ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ခိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တအ် ဂွံ စတဵုလွဳ ဂျိုင်တန်တဴ (Agriculture revolution) တုဲ ဒက်ပတန် ကွာန် ကေုာံ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် မာန် ကၠုင် ရ။ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒှ် ဒေသ အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဂိတုကဝက် ဩဇာ (Fertile Crescent) မဒှ် ဒေသ တမ်မူလ ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ရ။
၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတုရာသဳ (Geography and Climate)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပထဝဳ ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဍာ်က္ၜဳ တာဲဂရိတ် ကဵု ယူဖရေးတီးစ် မဇွောဝ် တိတ် နူကဵု ဒဵု ဍုင် တူရကဳ တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ ဇရေင် ပါရှန် ပင်လယ်ကွေ့ (Persian Gulf) ရ။
ဒေသ ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဇၞော် ၜါ သာ် -
- မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ သၟဝ်ကျာ (Northern Mesopotamia): မကော်စ ဒေသ ဂျာဇဳရာ (Jazira)။ ဒေသ ဏအ် နွံကဵု ဥတု ဗြဲ ၜိုတ် ဒးရး တုဲ ဒှ် ဒေသ တဵုလွဳ ဗ္ၚ ဂၠိုင် ရ။ နွံကဵု ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု ညိည ရ။
- မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ သၠုင်ကျာ (Southern Mesopotamia): ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒေသ လတေင် တိဗလး (Alluvial plain) မကြပ် ကဵု ပင်လယ် ရ။ ဥတု ဍေဟ် ကတဴ ကေုာံ ကှ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗြဲ ဟွံဂူ မွဲလှ်ေ ရ။ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ဂွံ ဂှ် ညးတအ် ဒးဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ပလံင် ဍာ် (Irrigation system) နူကဵု ဍာ်က္ၜဳ တအ် ရ။[၂]
၃။ ဝင် ကေုာံ ခေတ်ကာလဂမၠိုင် (History and Chronology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်လဝ် လအ်နူကဵု ၃၀၀၀ ဘဳစဳ တေအ် ဏီ ရ။ ဝင် ဍေဟ် ပါ်လဝ် ခေတ်ကာလ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
| ယၟု ခေတ်ကာလ | အခိင် (ဘဳစဳ - BCE) | အကာဲအရာ အဓိက ကတဵုဒှ်လဝ် |
|---|---|---|
| ခေတ် ဥရုက် (Uruk period) | ၄၀၀၀ - ၃၁၀၀ ဘဳစဳ | ဍုင် ဥရုက် ကတဵုဒှ်။ ပရေင်ချူ လိက် ကတဵုဒှ် ပထမအိုတ်။ စကာ စက် လေဟ် (Wheel)။ |
| ခေတ် သူမေရဳယာန် (Early Dynastic) | ၃၁၀၀ - ၂၃၅၀ ဘဳစဳ | ဍုင် သူမေရဳယာန် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု (Ur, Lagash) ကတဵုဒှ်။ ဒက်ပတန် ဍုင်နာဲဇကု (City-states)။ |
| အေန်ပါယာ အာကေဒဳယာန် (Akkadian Empire) | ၂၃၅၀ - ၂၁၀၀ ဘဳစဳ | သၟိင် ဇၞော် သာဂေါန် (Sargon of Akkad) ပံင်ကောံ ဒေသ သီုဖအိုတ် မာန် ပထမအိုတ်။ |
| ခေတ် ဗာဗဳလောန် တြေံ (Old Babylonian) | ၁၉၀၀ - ၁၆၀၀ ဘဳစဳ | သၟိင် ဟာမ်မူရာဗဳ ဒက်ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ (Code of Hammurabi)။ ဗာဗဳလောန် ဒှ် ဍုင်ဇၞော်။ |
| အေန်ပါယာ အာသဳရဳယာန် (Assyrian Empire) | ၉၀၀ - ၆၁၂ ဘဳစဳ | အာသဳရဳယာန် တအ် သၠဲပတိတ် အာဏာ စဵုကဵု အဳဂျေပ် (Egypt)၊ စကာ လွဟ် ပသဲ။ |
| ခေတ် ဗာဗဳလောန် တၟိ (Neo-Babylonian) | ၆၂၆ - ၅၃၉ ဘဳစဳ | သၟိင် နေဗူကပ်နေဇာ (Nebuchadnezzar II) သြိုင် ဥယျာဉ် အာကာသ (Hanging Gardens)။ |
လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၅၃၉ ဘဳစဳ ဂှ်၊ သၟိင် ပါသဳယာ သုဲရပ်သ် (Cyrus the Great) ဗတိုက် ဇၞး ကေတ် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ တုဲ၊ ဒေသ ဏအ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် အောက် အေန်ပါယာ တၞဟ် ဂမၠိုင် ဆက်အာ ရ။
၄။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Language and Writing)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် လိက်ပတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ၜါ ဂှ် ဒှ် အရေဝ် သူမေရဳယာန် (Sumerian) ကေုာံ အရေဝ် အာကေဒဳယာန် (Akkadian) ရ။
ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၃၄၀၀ ဘဳစဳ ဂှ် ဂကူ သူမေရဳယာန် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် လိက် ကညူနဳဖံင် (Cuneiform) မဒှ် လိက် သမၠေက် ရ။ ညးတအ် ချူ လိက် လတူ ဍိုတ် တိ (Clay tablets) နကဵု ဒုတ် ကညင် မနွံ ဗီုပြင် ညံင် ကွာ် (Wedge-shaped) ရ။ လိက် ကညူနဳဖံင် ဝွံ ပထမ စကာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင် သြောအ် ကေုာံ သြန် ဆဂး လက္ကရဴ ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ဝင်၊ လိက်ကဗျ ကေုာံ လိက် သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ရ။
လိက်ကဗျ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဒှ် လိက်ဝင် ဂိလ်ဂါမေတ်သ် (Epic of Gilgamesh) မဒှ် လိက်ကဗျ တမၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လ္ၚတ် ပရူ ဘဝ ကေုာံ ပရေင်သေက်ချိုတ် ရ။[၃]
၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Politics and Law)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ဍုင်နာဲဇကု (City-states) ရ။ ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ဥပမာ ဍုင် ဥရုက် (Uruk)၊ အူရ် (Ur) တအ်ဂှ် နွံကဵု သၟိင်တၠ (Lugal) ညးကေင်ကာ သာသနာ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် အပိုင် ရ။
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဟာမ်မူရာဗဳ (Code of Hammurabi) မချူလဝ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁၇၅၀ ဘဳစဳ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ရ。 ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု သၞောဝ် ၂၈၂ ပိုဒ် တုဲ သဇိုင် လညာတ် ဍေဟ် ဂှ် "မတ် မွဲ မတ် မ္ဂး ဒးလျ မတ် မွဲ မတ်" (An eye for an eye) ရ။ ဥပမာ - "ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ပလီု ထောအ် မတ် ညးတၞဟ် မ္ဂး၊ မတ် ညးတေအ် လေဝ် ဒးဒုင် ပလီု ထောအ် ကီု ရောင်"။ သၞောဝ် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု သဘာဝ ညဳသၟဟ် (Justice) ကေုာံ သၞောတ် ကဆံင် မၞိဟ် (Social classes) ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ရ။
၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တန်တဴလမျီု (Economy and Agriculture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဗ္ၚ (Agriculture) ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ဍုင်သ္ၚောဲ ရ။ ဟိုတ်နူ တိ ခိုဟ် တုဲ၊ ညးတအ် တဵုလွဳ သြောအ် (Barley)၊ မာတ် (Wheat)၊ ကေုာံ တၞံ တမၠာ (Date palms) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ။
ဟိုတ်နူကဵု ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု ဆု တၟအ် ကေုာံ ပသဲ ဂမၠိုင် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးသွံရာန် သၠာဲဂတး ကဵု ဍုင်တၞဟ် မပ္တံကဵု အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ အိန္ဒိယ (Indus Valley) ရ။ သြောအ် (Barley) ကဵု သြန် (Silver) ဂှ် စကာ လဝ် နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် လှုဲ (Standard currency) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ၚုဟ်မး ပရေင်သွံရာန် တအ် ရ။
၇။ ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Religion and Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဘာသာ ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒှ် ဘာသာ မရှ်ေသှ်ေ ကျာ် ဂၠိုင်ကဵု ဇကု (Polytheism) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ကေုာံ သဘာဝ ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ကျာ် တအ် ရ။ ကျာ် အဓိက တအ်ဂှ်:
- အေန်လဳလ် (Enlil): ကျာ် ကျာ ကေုာံ သၟိင် လတူ ကျာ် သီုဖအိုတ်။
- အနု (Anu): ကျာ် အာကာသ။
- အီရှ်တာ (Ishtar): ကျာ် ပရေင်ဆာန် ကေုာံ ပၞာန် (Inanna ပ္ဍဲ သူမေရဳယာန်)။
- မာဒုက် (Marduk): ကျာ် ဇၞော် ဍုင် ဗာဗဳလောန်။
သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ ကျာ် တအ် ဂှ်၊ ညးတအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ဘာကျာ် ဇၞော် မကော်စ ဇဳဂူရတ် (Ziggurat) ရ။ ဇဳဂူရတ် ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ညံင်ကဵု ဒဵု မွဲ မနွံ ကဆံင် ကဆံင် တုဲ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ အဆက်အစပ် အကြာ ဂၠးတိ ကဵု အာကာသ (Earth and Heaven) ရ။[၄]
၈။ သိပ္ပံ၊ သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Science, Math, and Astronomy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သင်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံ မ္ဂး၊ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ တအ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဂကူ သူမေရဳယာန် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ရိုဟ်လၟိဟ် မဒုင်သဇိုင် ၆၀ (Sexagesimal system) ရ။ လညာတ် သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ပိုယ် စကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် (မွဲ နာဍဳ နွံ ၆၀ မိနေတ်၊ မွဲ မိနေတ် နွံ ၆၀ စက္က) ကေုာံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် စက်ဝိုင် (မွဲ စက်ဝိုင် နွံ ၃၆၀ ဒဳဂရဳ) ရ။
ပ္ဍဲ လပါ် နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) လေဝ် ညးတအ် လ္ၚတ်လဝ် တွဵုအခိင် သၞံင် ကေုာံ ဂိတု တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဂကူ ဗာဗဳလောန် တအ် မာန် တွက်ဂၞန် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ကြိုတင် (Predict) အခိင် ဂိတု ဂြပ် (Eclipses) မာန် ရ။ လညာတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဏအ်ဝွံ လက္ကရဴ စိုပ် အာ ဇရေင် တၠပညာ ဂရိတ် တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု သဳအိုရဳ နက္ခတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။
၉။ အနုသုခုမ ကေုာံ လဒက်ပတန် ဗိသုကာ (Art and Architecture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အနုသုခုမ ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ပြာကတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထဝ် ပရေင်ပသဲ (Metalwork) ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် ရုပ် (Sculpture) ရ။ ရုပ် တၠသၟိင် ကေုာံ ရုပ် ကျာ် တအ်ဂှ် ညးတအ် ဓဇက် လဝ် နကဵု ဇမၞော် ဇၞော် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု အာဏာ ရ။
ပ္ဍဲကဵု ဗိသုကာ (Architecture) မ္ဂး၊ ဟိုတ်နူ တၟအ် ဟွံမဲ တုဲ ညးတအ် သြိုင် သ္ၚိ ကေုာံ နန် တအ် နကဵု ဍိုတ် တိ ဍိုတ် စဲတ္ၚဲ (Mud-bricks) ရ။ အရာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗိသုကာ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဇဳဂူရတ် (Ziggurats) ကေုာံ ကၟာင် ဍုင် ဗာဗဳလောန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဗာဗဳလောန် တၟိ ဂှ် လိက်ဝင် တအ် ဟီုလဝ် ပရူ ဥယျာဉ် အာကာသ ဗာဗဳလောန် (Hanging Gardens of Babylon) မဒှ် အရာ မဆန် အသဝ် ၇ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တြေံ (Seven Wonders of the Ancient World) ကီု လေဝ်၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် သက်သဳ ဍာံပြ ဟွံဆဵု ဏီ ရ။
၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂၠးတိ ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Legacy and Global Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ပအပ် ပြာပ် လဝ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင် ကု ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ရ။ ကွတ်ပညာ တအ် မပ္တံကဵု -
- ပရေင်ချူ လိက် (Writing)
- ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စက် လေဟ် (Wheel)
- ပရေင်ချပ်ဂၞန် သင်္ချာ (Mathematics - Base 60)
- သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Laws and Governance)
- အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Arts and Literature)
အရာ တအ် ဏအ်ဝွံ ပြးဇး အာ ဇရေင် အဳဂျေပ်၊ ဂရိတ် ကေုာံ အလုံ ဂၠးတိ မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (Human progress) စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ တအ် လီုလာ် အာ ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ဉာဏ်ပညာ ဍေဟ်တအ် ဝွံ ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ လၟိုန် ကာလ ရ။[၅]
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Kramer, S. N. (1981). History Begins at Sumer: Thirty-Nine Firsts in Man's Recorded History. University of Pennsylvania Press, 3-15။
- ↑ Postgate, J. N. (1992). Early Mesopotamia: Society and Economy at the Dawn of History. Routledge, 15-20။
- ↑ George, A. R. (2003). The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian. Penguin Books, 10-25။
- ↑ Crawford, H. (2004). Sumer and the Sumerians, 2nd, Cambridge University Press, 70-85။
- ↑ Snell, D. C. (1997). Life in the Ancient Near East. Yale University Press, 120-130။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဒေသ ဂိတုကဝက် ဩဇာ (Fertile Crescent)
- ဂကူ သူမေရဳယာန် (Sumer)
- ဗာဗဳလောန် (Babylon)
- လိက် ကညူနဳဖံင် (Cuneiform)