ယူနေတ်သကဝ်
| United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization | |
 တဆိပ်သင်္ကေတ ဂကောံ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (UNESCO) | |
| ဍုင်ကောန်ဂကောံ ယူနေတ်သကဝ်ဂမၠိုင် | |
| ဇမၠေအ် | UNESCO |
|---|---|
| မဒက်ပတန် | နဝ်ဝေမ်ပါ ၁၆၊ ၁၉၄၅ |
| ဗီုပြင် | အေဂျေန်သဳ ဗွဲတၟေင် (Specialized agency) |
| အကာဲအရာ | ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် |
| ဂအုပ်ဌာန | ဍုင်ပါရေတ် (Paris)၊ ပြင်သေတ် (France) |
ကောန်ဂကောံ | ၁၉၄ ဍုင် ကေုာံ ၁၂ ဍုင်မဆက်စပ် |
အရေဝ်မစကာရုင် | အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ ရုရှ၊ သပိန်၊ အာရပ်၊ ကြုက် |
ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (Director-General) | Audrey Azoulay |
ဂကောံမိမ | ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) |
| ဝေပ်သာ် | www.unesco.org |
ယူနေတ်သကဝ် (အၚ်္ဂလိက်: UNESCO - United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံအေဂျေန်သဳ ဗွဲတၟေင်မွဲ မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) တုဲ၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂၠးကဝ် နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ကၠောန်ကမၠောန် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သွာင် ပရေင်ပညာ (Education)၊ သိပ္ပံ (Science)၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Culture) ရ။[၁] ဂကောံဝွံ နွံဌာနချုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပါရေတ်၊ ပြင်သေတ် တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၄၅ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲရ။
လၟေင်ကမၠောန် ယူနေတ်သကဝ် ဂမၠိုင်ဝွံ ပါဝင်ကဵု ပွမစၟတ်သမ္တီ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Sites)၊ ပွမဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပညာ သွက်ညးအလုံအိုတ်သီု (Education for All)၊ ကေုာံ ပွမမင်မွဲ အခေါင်အရာ လွတ်လပ် ပရေင်ပတိတ်ပရိုင် (Freedom of the press) ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Concept)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လညာတ် အဓိက မၞုံပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင် (Constitution) ယူနေတ်သကဝ် ဂှ် မလေပ်စကာ လဟီုမ္ဂး "ဟိုတ်နူ ပၞာန်ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု လညာတ်စိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သွက် ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ်ဂှ်လေဝ် ဒးဒက်ပတန် လ္တူ လညာတ်စိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ကီုရ။" (Since wars begin in the minds of men, it is in the minds of men that the defences of peace must be constructed.)[၂] ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် မတန်ကြန်ဂှ် ဍေံဟွံမာန် ဒက်ပတန် နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍုင်ကွာန် သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒးဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ရေင်သ္ကအ် (mutual understanding) ကေုာံ ပရေင်တုပ်စိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ရ။
၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒက်ပတန် (History and Founding)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဝင် ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု ဂကောံ CAME (Conference of Allied Ministers of Education) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်လန်ဒန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂ အခိင် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်တုဲ၊ ဍုင်ဂမၠိုင် မိက်ဂွံ ကလေင်သိုင်ပတန် သၞောတ်ပရေင်ပညာ မလီုလာ်အာတအ်ရ။
ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ ၁၉၄၅ ဂှ် ဍုင် ၃၇ ဍုင် တက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင် ယူနေတ်သကဝ် တုဲ၊ စကၠောန်ကမၠောန် အလုံအစင် ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၄၊ ၁၉၄၆ ကြဴနူ ဍုင် ၂၀ ဒုင်တဲ ပဒတန်ရ။[၃] နူစအခိင်ဂှ်တုဲ ယူနေတ်သကဝ်ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် တာလျိုင် သွက်ဂွံ လဟဵုပတိုန် ကဆံင်ပညာ ကေုာံ မင်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင် လ္တူဂၠးတိရ။
၃။ တၚ်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဗွိုၚ်ကမၠောန် (Mission and Scope of Work)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တင်ရန်တၟအ် အဓိက ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သွာင်အဓိက (၅) သာ်ရ-
- ပရေင်ပညာ (Education): လဟဵုပတိုန် ပရေင်ပညာ သွက်ညးအလုံအိုတ်သီု၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လၟေင်ကမၠောန် လ္ၚတ်ပညာ လုကဴမွဲဘဝ။
- သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Sciences): ထံက်ပင် ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴခိုင်ကၠိုက် (Sustainable Development) ကေုာံ သဘာဝ။
- သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social and Human Sciences): ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ်။
- ယေန်သၞာင် (Culture): မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ထံက်ပင် ယေန်သၞာင် စုံလင် (Cultural Diversity)။
- တင်နင်ပရိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Communication and Information): သၠုင်ပတိုန် အခေါင် လွတ်လပ် ပရေင်ပတိတ်ပရိုင်၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ တင်နင်ပရိုင် ဗွဲမဗၠးၜး။[၄]
၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဒြဟတ် အုပ်ဓုပ် အဓိက ပိသာ်ရ-
- ကောံဓရီု သာမည (General Conference): ဒှ် ဂကောံ မၞုံကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ်၊ မလေပ် ကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီု ဇၟာပ် ၜါသၞာံ မွဲအလန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ပိုလသဳ ကေုာံ ပဒတန် သြန်ဘဏ္ဍာ။
- ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Board): ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး ၅၈ ဍုင်၊ မလေပ် ရေင်တၠုင် လၟေင်ကမၠောန် မဖျေဟ်လဝ် နူကဵု ကောံဓရီု သာမည။
- ရုင်ညးအုပ်ကာ (Secretariat): ရေင်တၠုင် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ မဒးဒုင် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (Director-General) ရ။[၅]
၅။ ကဏ္ဍ ပရေၚ်ပညာ (Education Sector)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ယူနေတ်သကဝ် ရ။ ဂကောံဝွံ ဍိုက်က္ဍိုပ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် စၟတ် ၄ (SDG 4 - Quality Education) ရ။
ယူနေတ်သကဝ် ပကၠောန်ဒၟံင် ပရဝ်ဂျေတ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဟွံလေပ်လိက် (Illiteracy)၊ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်ပညာ သွက် ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ်ဝုတ်တအ်၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လၟေင်ကမၠောန် ဗတောန်ပညာ ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Education) ရ။[၆]
၆။ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ သဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Natural and Social Sciences)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယူနေတ်သကဝ်ဝွံ ထံက်ပင် ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ ဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်အောန်စှ်ေ ဍာ်ပလိုင် (Water Scarcity) ရ။ ပရဝ်ဂရာမ် အဓိက သွက် သိပ္ပံ သဘာဝ ပါဝင်ကဵု-
- MAB (Man and the Biosphere Programme): လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲ သၞောတ်ဂေဟ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ်။
- IOC (Intergovernmental Oceanographic Commission): ဂကောံမလ္ၚတ် သိပ္ပံ ၜဳမှာသၟိတ် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် သယံဇာတ ၜဳ။[၇]
၇။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Culture and World Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်].jpeg)
ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင်ဝွံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် သွက် ယူနေတ်သကဝ် ရ။ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Convention) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မင်မွဲ ဒတန် ဝင်၊ ဘာကျာ်၊ ကေုာံ သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည လ္တူဂၠးတိရ။
| ပရဝ်ဂရာမ် | တင်ရန်တၟအ် | သာဓက |
|---|---|---|
| ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Sites) | မင်မွဲ ဒတန် ဒြပ်ရုပ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သၠုင်အိုတ်။ | ဗုကာံ၊ မာချူ ပဳချူ၊ ပဳရမိတ် |
| အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင် (Intangible Cultural Heritage) | မင်မွဲ အခိုက်ကၞာ၊ လှ်ေဒယှ်ေ၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ တဲ။ | ယေန်သၞာင် လှ်ေမန် (ဥပမာ)၊ ယောဂ (Yoga) |
| သမ္တီ လ္တူ ဂၠးကဝ် (Memory of the World) | မင်မွဲ လိက်တြေံ၊ လိက်ပတ် ကေုာံ မုက်လိက် ဝင် ဒဳဂျဳတေဝ်။ | လိက်ပိဋကတ် တၟအ် မဟာလောကမာရဇိန် (ကုသိုလ်တော်) |
၈။ တၚ်နၚ်ပရိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် (Information and Communication)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယူနေတ်သကဝ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဗၠးၜး ပတိတ်ပရိုင် (Freedom of Expression) ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်မွဲရ။ ဂကောံဝွံ ထံက်ပင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် မဳဒဳယာ (Media) မသၠးပွး၊ စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု သၟာပရိုင် (Journalist safety)၊ ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ကု လိက်ပရိုင် ဟွံဍာံဇေတ် (Disinformation) ပ္ဍဲကဵု လ္တူ အေန်တာနဲ ရ။[၉]
၉။ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုၚ် (Criticisms and Controversies)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုသွဟ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံကီုရ။ အခိင်လ္ၚဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ် လုပ်ပထုဲ ပ္ဍဲကဵု သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် ရ။
- သာဓကမ္ဂး ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ကေုာံ ဍုင်အေဿရေ (Israel) တအ် နုက်တိတ် နူကဵု ဂကောံဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဟိုတ်နူ လညာတ်မ္ဂး ယူနေတ်သကဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လပါ်လိုက် (anti-Israel bias) ရ။ (ဆဂး ဍုင်အမေရိကာန် ကလေင်လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃)။[၁၀]
- ပါဲနူဂှ်တုဲ လၟေင်ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် (Bureaucracy) ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ လဇုဲလဇလောန်ကာဲတုဲ သြန်ဘဏ္ဍာ ဟွံလုံလောန် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရဝ်ဂျေတ် သီုဖအိုတ်ရ။
၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် (Future and Development)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ တၟိဂမၠိုင် ညံင်ရဴ ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) မပြံင်လှာဲဒၟံင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု မပကဵု အန္တရာဲ ကု အာဲကၟာဲဂၠးတိရ။ ယူနေတ်သကဝ် ခၞံဗဒှ်လဝ် "သဘဴဓဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် AI" (Ethics of AI) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ရ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ကွတ်ပညာ တၟိတအ်ရ။[၁၁]
- **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** ယူနေတ်သကဝ်: တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ကမၠောန်ပိုဲ (YouTube - UNESCO Official)
နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ UNESCO in brief. UNESCO.
- ↑ Singh, J. P. (2010). United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO): Creating Norms for a Complex World. Routledge. ISBN 978-0415492348။
- ↑ Valderrama, Fernando (1995). A History of UNESCO. UNESCO Publishing. ISBN 978-9231031346။
- ↑ Introducing UNESCO. UNESCO.
- ↑ Hoggart, Richard (1978). An Idea and Its Servants: UNESCO from Within. Oxford University Press. ISBN 978-0701123710။
- ↑ Education transforms lives. UNESCO.
- ↑ Science for a Sustainable Future. UNESCO.
- ↑ Harrison, Rodney (2013). Heritage: Critical Approaches. Routledge. ISBN 978-0415591959။
- ↑ Freedom of Expression. UNESCO.
- ↑ "U.S. to Rejoin UNESCO, Reversing Trump-Era Departure"၊ The New York Times၊ 2023-06-12။
- ↑ Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. UNESCO.
- UNESCO in brief. UNESCO.
- Singh, J. P. (2010). United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO): Creating Norms for a Complex World. Routledge. ISBN 978-0415492348။
- Valderrama, Fernando (1995). A History of UNESCO. UNESCO Publishing. ISBN 978-9231031346။
- Introducing UNESCO. UNESCO.
- Hoggart, Richard (1978). An Idea and Its Servants: UNESCO from Within. Oxford University Press. ISBN 978-0701123710။
- Education transforms lives. UNESCO.
- Science for a Sustainable Future. UNESCO.
- Harrison, Rodney (2013). Heritage: Critical Approaches. Routledge. ISBN 978-0415591959။
- Freedom of Expression. UNESCO.
- "U.S. to Rejoin UNESCO, Reversing Trump-Era Departure"၊ The New York Times၊ 2023-06-12။
- Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. UNESCO.
<ref> tag with name "unesco_brief" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "singh" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "valderrama" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "unesco_intro" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "hoggart" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "unesco_edu" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "unesco_sci" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "harrison" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "unesco_ci" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "nyt_rejoin" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "unesco_ai" defined in <references> is not used in prior text.