ယေန်သၞာင် ခမာ

ယေန်သၞာင် ခမာ ဟွံသေင်မ္ဂး ယေန်သၞာင် ကမ္ဗောဒဳယျာ (အၚ်္ဂလိက်: Culture of Cambodia, ခမာ: វប្បធម៌កម្ពុជា) ဝွံ နွံကဵု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလှဲလး တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လညာတ် ဘာသာရေင်၊ ကွတ်သုခုမ၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပြဝေဏဳ မဇြိုဟ်နက် ရ။ ယေန်သၞာင် ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ (Indianization) ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဝင် ကိုပ်ကၠာ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အင်ပါယာ အင်ကော (Khmer Empire) အကြာ ၉ ကဵု ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ယေန်သၞာင် ခမာ ဝွံ အာစိုပ် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် တုဲ၊ သြဇာ ဍေဟ် ပြးဇး စိုပ် အာ အလုံ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယေန်သၞာင် ခမာ အတိုင် ကဏ္ဍ အဓိက ၁၀ သာ် မပ္တံကဵု ဘာသာရေင်၊ ကွတ်သုခုမ၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် လၟိုန် တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Angkor Wat from the water.jpg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကျာ်စေတဳ အင်ကောဝါတ် (Angkor Wat) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကွတ်စက် ဍုင်ခမာ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်သဇိုင် (Introduction and Historical Background)

ယေန်သၞာင် ခမာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ အခိုက်အလိုက် ဒေသ (Indigenous beliefs) မပ္တံကဵု ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကလော် (Animism) ကေုာံ ယေန်သၞာင် မကၠုင် နူ ဍုင်အိန္ဒိယ (ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ) ရ။ ဝင် ယေန်သၞာင် ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ် အဓိက မပ္တံကဵု ခေတ် ဖြူနာန် (Funan)၊ ခေတ် စေန်လာ (Chenla)၊ ခေတ် အင်ကော (Angkor) ကေုာံ ခေတ် ကြဴနူ အင်ကော (Post-Angkor) ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် အင်ကော ဂှ်၊ သၟိင်ဨကရာဇ် ခမာ တအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ဘာကျာ် ကေုာံ နန် ပြာသာဒ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အင်ကောဝါတ် ကေုာံ ဘာယောန် (Bayon) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ဒးဒုင် ဘဲ ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ပလီုပလာ် ပ္ဍဲ လက်ထက် ခမာနိတ် (Khmer Rouge) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၀ တအ် ကီုလေဝ်၊ တ္ၚဲဏအ် ကောန်ဂကူ ခမာ တအ် ဂစာန် မင်မဲ ကေုာံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ယေန်သၞာင် တြေံ ညံင် ဂွံ ကလေင် ဂျိုင် ကၠုင် ပၠန် ရ။

၂။ ဘာသာရေင် ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ (Religion and Beliefs)

သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ဂှ် ဒှ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada Buddhism) ရ။ မၞိဟ် ၜိုတ် ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သာသနာ ဍုင် (State religion) ရ။

• ဟိန္ဒူဘာသာ (Hinduism): ပ္ဍဲ ခေတ် ဝင် ကိုပ်ကၠာ ဂှ်၊ ဘာသာ ဟိန္ဒူ (ဗွဲတၟေင် ရှေ်သှေ် ကျာ် သဳဝ ကေုာံ ဗိဿဏဳ) ဝွံ နွံ သြဇာ ဇၞော် ဗွဲမလောန်။ ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲ ခေတ် အင်ကော ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လညာတ် ဟိန္ဒူ ရ။
• ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကလော် (Animism): ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ လတူ ကလော် သ္ၚိ (Neak Ta) ကေုာံ ဒေဝတဴ ဒေသ တအ် ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ကလော် တအ် မာန် ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖဵု ပရေအ် ကု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ရ။

၃။ သုခုမ ကေုာံ ကွတ်စက် (Arts and Architecture)

ကွတ်စက် ဍုင်ခမာ ဝွံ ပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ ဟိုတ်နူကဵု လဒက်ပတန် ဘာကျာ် မဇၞော် ကေုာံ မကျေဝ်ဂေါဝ် တအ် ရ။

• အင်ကောဝါတ် (Angkor Wat): မဒှ် ဘာကျာ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ မသြိုင်ခၞံ လဝ် ပ္ဍဲ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ နကဵု သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ (Suryavarman II)။ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ ဒဵု မေရု (Mount Meru) အတိုင် လညာတ် ဟိန္ဒူ ရ။
• ကွတ် ပါန်တိ (Sculpture and Bas-reliefs): လတူ ဗဒင် ဘာကျာ် တအ် ဂှ် နွံကဵု ရုပ် ကွတ် ပါန်တိ မထ္ၜး ပရူ ဇာတ် မဟာဘာရတ၊ ရာမယဏ ကေုာံ ဝင် သၟိင် ခမာ တအ် ရ။ ရုပ် ပါန်တိ ကလော် ဗြဴ (Apsara) မလှေ် ဒၟံင် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အနုသုခုမ အဓိက မွဲ ရ။

၄။ ကွတ်လှေ် ကေုာံ ဒွက် (Dance and Music)

ကွတ်လှေ် ခမာ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု လှေ် နန် (Royal Ballet) ကေုာံ လှေ် အခိုက်ကၞာ ဒေသ (Folk dance) ရ။

• လှေ် အပ်သရာ (Apsara Dance): ဒှ် ကွတ်လှေ် မသၠုင်ပြဲ အိုတ် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ နန် ဨကရာဇ် ရ။ သၟာလှေ် ဗြဴ တအ် စကာ ကယျိုင် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ချဳဓရာင် တဲ၊ ဇိုင် နကဵု ဗီုပြင် မညိင်ဝတ် ဍိုန်ဍောတ် သွက်ဂွံ လဴ ထ္ၜး ပရူ ဝင် သာသနာ ရ။
• ဒွက် ပေန်ပက် (Pinpeat): ဒှ် ဒွက် အခိုက်ကၞာ ခမာ မတီး လဝ် နကဵု တူရိယာ သေဲ၊ ဓဗိုန်၊ ကေုာံ ပလွေဝ်။ ဒွက် ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ ပွဲ သဘင် ဘာသာရေင် ကေုာံ ပွဲ လှေ် နန် ရ။

၅။ လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Literature and Language)

အရေဝ်ဘာသာ ရုံး သုံး ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ဂှ် ဒှ် အရေဝ် ခမာ (Khmer language) မလုပ် အဝေါင် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ် ဩသတြဝ်-အာရှာတစ် (Austroasiatic) ရ။ လိက် ခမာ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု လိက် ပလ္လဝ (Pallava script) နူ ဍုင်အိန္ဒိယ တွဵုရး သၠုင်ကျာ ရ။

• ရဳယမ်ကေ (Reamker): ဒှ် ပြကိုဟ် လိက်ပတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ခမာ မဒှ် တြာဲ နူကဵု ပြကိုဟ် ရာမယဏ (Ramayana) ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ်ဝွံ လဴ ထ္ၜး ပရူ သၟိင် ရာမ၊ နင် သဳဒါ ကေုာံ ကၞုဲ ဟနုမာန်၊ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ကွတ်လှေ် ကေုာံ ပွဲ ရုပ်သၟာံ (Shadow theater) ရ။
• လိက် တၟအ် (Inscriptions): လိက်ပတ် ခမာ တြေံ အိုတ် တအ် ဂှ် ဂွံ ဆဵု ညာတ် လတူ လိက် တၟအ် ပ္ဍဲ ခေတ် စေန်လာ ကေုာံ အင်ကော၊ မချူ လဝ် ပရူ ဝင် သၟိင် ကေုာံ ပရေင်ကဵု ဒါန် ဘာကျာ် ရ။

၆။ ယေန်သၞာင် စၞစ (Cuisine and Culinary Traditions)

စၞစ ဍုင်ခမာ (Khmer Cuisine) ဝွံ တုပ် ကု စၞစ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် တအ် ကီုလေဝ်၊ နွံကဵု ရှ် ကေုာံ အခိုက် မတၞဟ်ခြာ ရ။ ပ္ဍဲ စၞစ အဓိက တအ် ဂှ် ပါလုပ် သ္ၚု (Rice) ကေုာံ က (Fish) နူကဵု လှာ ဇၞော် (Tonle Sap) ရ။

• အာမောက် (Amok): ဒှ် စၞစ ယၟု ပြာကတ် အိုတ် มကၠောန် လဝ် နကဵု က ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျုန် စုတ် ကဵု ကၠေင် သတ် ဗြဴ၊ គ្រឿង (Kroeung - ဓဗိုတ် ခမာ) တုဲ ဍုန် စုတ် ပ္ဍဲ သၠ ဗြာတ် ရ။
• ပရာဟောက် (Prahok): ဒှ် ဖျုန် က မကၠောန် လဝ် ညံင် ဂွံ သ္အုဲ (Fermented fish paste) မနွံကဵု ရှ် ဖ္ဍုင် တုဲ စကာ နဒဒှ် ဓါတ် ရှ် အဓိက ပ္ဍဲ သွ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

၇။ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Family and Social Structure)

ဂကောံမၞိဟ် ခမာ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ သ္ၚိကၟိန် မဇၞော် (Extended family) ကေုာံ ပရေင်ရှေ်သှေ် ရဴဂဴ လတူ ညးဇၞော် ရ။

• သမ်ပေယ (Sampeah): ဒှ် အခိုက် လ္ၚောဝ် ကေုာံ ဆက်ဆံ အကြာ မၞိဟ် ရ။ ဗီုပြင် ယိုက် တဲ ပ္ဍဲ အခိင် လ္ၚောဝ် ဂှ် သၠုင် ဟွံသၠုင် အတိုင် ကဆံင် ပူဂိုလ် ဂှ် ရ (ဥပမာ - လ္ၚောဝ် ကျာ်၊ မိမ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရဲသကအ်)။
• တာလျိုင် မိမ: ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ခမာ မ္ဂး၊ မိမ တအ် နွံ တာလျိုင် ဇၞော် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် တုဲ၊ ကောန် တအ် လေဝ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ကလေင် ရံင်စံင် မိမ ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ဇၞော် အာယုက် ရ။

၈။ သဘင် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်တ္ၚဲ (Festivals and Holidays)

ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ နွံကဵု သဘင် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပြဝေဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် အလုံ မွဲ သၞာံ ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး သဘင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ

ယၟု သဘင်	အခိင် ကာလ	အကြောင်းအရာ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
ချောလ် ချနာမ် သမေဝ် (Choul Chnam Thmey)	ဂိတု ဧပရယ်	တ္ၚဲ သၞာံ တၟိ ခမာ (Khmer New Year) မဒှ် သဘင် ဇၞော် အိုတ်။ ညးတအ် အာ ဘာကျာ်၊ ကြာတ် ဍာ်၊ ကေုာံ ဝေင် ဝိုင် ပ္ဍဲ ကွာန်။
ဘောန် အွမ် တောက် (Bon Om Touk)	ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ	သဘင် ပွဲ ပြိုင် ဂၠုင် (Water Festival) မကၠောန် ဗဒှ် လတူ လှာ ဇၞော်။ သဘင် ဏအ် ကၠောန် သွက်ဂွံ ရှေ်သှေ် ဒေဝတဴ ဍာ် ကေုာံ ရာသဳ ဍာ် စ ကလေင် စှ်ေ။
ပချောမ် ဗေန် (Pchum Ben)	ဂိတု သေပ်တေမ်ဗာ - အံက်တဝ်ဗာ	သဘင် တ္ၚဲ မိမ ဇုဇ မစုတိ အာ။ မၞိဟ် တအ် ဏာ ဇွောအ်မ ကဵု ဒါန် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် သွက် ဝိညာဏ် ညး မစုတိ အာ တအ် ရ။

၉။ ကယျိုင်ကယဝ် ကေုာံ ဖေတ်ရှေန် (Traditional Dress and Fashion)

ကယျိုင်ကယဝ် ခမာ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အဆံင် မၞိဟ် ကေုာံ သဘင် ရ။

• သာမ်ပေါတ် (Sampot): ဒှ် ကယျိုင် သကတ် မစကာ သီု မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ ရ။ သာမ်ပေါတ် ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ နာနာ သာ် ဥပမာ - Sampot Chang Kben (မစကာ ပ္ဍဲ ပွဲ မင်္ဂလာ ဟွံသေင်မ္ဂး နန်) ကေုာံ Sampot Phamuong (မတုတ် လဝ် နကဵု တောဝ် ဩရှဳ ကျေဝ်ကျေဝ်)။
• ကရာမာ (Krama): ဒှ် ယာတ် ကၞေဟ် မနွံကဵု ဗီုပြင် အကွက် (Checkered scarf) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ခမာ ရ။ ယာတ် ဏအ် စကာ သွက်ဂွံ ဒက် က္ဍိုပ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ တ္ၚဲ၊ သွက်ဂွံ ယိုက် ကောန်ၚာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ နဒဒှ် ယာတ် ကြာတ် ဇကု လေဝ် ဂွံ ရ။

၁၀။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Modern Changes and Global Influence)

ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ယေန်သၞာင် ခမာ ဝွံ ဆက် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် လၟိုန် ရ။ ကြဴနူ ပရေင်ပလီုပလာ် ပ္ဍဲ ခေတ် ခမာနိတ် တုဲ၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ယူနက်သကဝ် (UNESCO) တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ကလေင် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ မင်မဲ လဝ် အာဲကၟာဲ ဝင် တအ် ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန် (Globalization) ကေုာံ အင်တာနက် ဂှ်ရ၊ သၟတ် ခမာ တအ် စကာ ကယျိုင်ကယဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကလင် ဒွက် ပေါပ် (Pop music) ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ညးတအ် ဆက် မင်မဲ ဒၟံင် ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ တြေံ (Traditional values) မပ္တံကဵု ပရေင်ရှေ်သှေ် မိမ ကေုာံ ဘာသာရေင် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ဏီ ရ။ လဒက်ပတန် ယေန်သၞာင် မပံင်ကောံ အကြာ အရာ တြေံ ကေုာံ အရာ တၟိ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ယေန်သၞာင် ခမာ ဂွံ ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ လတူ ဂၠးတိ ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ (Cambodia)
• အင်ကောဝါတ် (Angkor Wat)
• ယေန်သၞာင် မန် (Mon culture)
• ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada Buddhism)