ယေမေန်

သမ္မတ ဍုၚ် ယေမေန် (Republic of Yemen) الجمهورية اليمنية (Al-Jumhūrīyah al-Yamanīyah)
အလာံ တဆိပ်
ဍုင်ဇၞော်	သာနာ (en) (Sanaa) - တရားဝင် အေဒေန် (en) (Aden) - ယာယဳ
ဇၞော်အိုတ်ဍုင်	သာနာ (Sanaa)
အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင်	ဘာသာ အာရပ် (Arabic)
ကွေတ်ဘာသာ	ဘာသာ အေတ်သလာမ် (en) (Islam)
Demonym	ယေမေန် (Yemeni)
အလဵုအသဳ	သမ္မတ အုပ်ဓုပ် (တရားဝင်), အလဵုအသဳ ပြိုၚ်ပကာန်
• ဥက္ကဋ္ဌ ကံၚ်သဳ	ရာရှဒ် အယ်လ်အလဳမဳ (en)
• သကိုပ် ဝန်ဇၞော်	အာမက် အဝါဒ် ဗေန် မူဗါရက် (en)
ဒတန်သၞောဝ်	ပါလဳမာန် ယေမေန် (en)
မပိုင်ပြဳလဝ်
• သီုဖအိုတ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
• တၟော်	၃၄,၂၇၇,၆၁၂ (၂၀၂၃)
GDP (PPP)	တၟော်
• သီုဖအိုတ်	$၇၃ ဗဳလဳယျာန်
• Per capita	$၂,၀၅၃
လှုဲ	ရဳယျာ ယေမေန် (en) (YER)
ဇြောမ်အခိင်	AST (UTC+3)
ကုဒ်ဂၞန်ဖုန်	+967

ဍုၚ် ယေမေန် (အၚ်္ဂလိက်: Yemen) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သမ္မတ ဍုၚ် ယေမေန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ပလိုတ် (en) ရ။ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုၚ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ တကအ် အာရေဗဳယျာ (en) ရ။ ဍုၚ် ယေမေန် ဝွံ ဍေံ ပယျဵု ဆက် ဒၟံၚ် ကု ဍုၚ် အာရေဗဳယျာ သော်ဒဳ (en) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ ကေုာံ ဍုၚ် အဝ်မာန် (en) ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက် ရ။ ဍေံ နွံ ဇရေၚ် ၜဳ ဗကေတ် (Red Sea) ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ်၊ ကေုာံ ပ္ၚံက်ၜဳ အေဒေန် (Gulf of Aden) ပ္ဍဲ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဇမၞော် ၅၅၅,၀၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ တကအ် အာရေဗဳယျာ ရ။

ဍုၚ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဝင် မဇၞော်ကၠေၚ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ၊ ဒေသ ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဒတန် သွက် အေန်ပါယာ သာဗါ (Sabaeans) မဒှ် ဒေသ ပရေၚ် ဗၞိက် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ ဍုၚ် ယေမေန် လၟုဟ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ ကြဴနူ ယေမေန် သၟဝ်ကျာ ကဵု ယေမေန် သၠုၚ်ကျာ ပံၚ်ကောံ ညးသကအ် ရ။ ဆဂး စတမ် နူ သၞာံ ၂၀၁၄ တေံ၊ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေၚ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် မသကာတ်မြဟ် အကြာ ဒပ် ဟူသဳ (Houthis) ကေုာံ အလဵုအသဳ ယေမေန် (မကလိဂွံ အရီုအဗၚ် နူ အာရေဗဳယျာ သော်ဒဳ) ရ။ ပၞာန် ဝွံ ဍေံ ဖန် ညံၚ် ပြသၞာ ပရေၚ် ကောန်မၞိဟ် (Humanitarian crisis) မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဏအ် ရ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Introduction and Etymology)

ယၟု ဍုၚ် "ယေမေန်" (Yemen) ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဝင် အာရပ် ရ။

• အဓိပ္ပါယ် လပါ် ပုရဟ်: ဝေါဟာရ ဏအ် ဍေံ ကၠုၚ် နူ မလိက် အာရပ် "Yamin" (يَمِين) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "လပါ် ပုရဟ်" ရ။ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် အာရပ် တြေံ မ္ဂး، ညးတအ် ဗဵု အာ လပါ် ဗမံက် (ဒၞာဲ တ္ၚဲ တိုန်) တုဲ ဍုၚ် ဆီးရီးယား ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ဇွိ (Shām)، တုဲ ဍုၚ် ယေမေန် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပုရဟ် ညးတအ် ရ။
• အဓိပ္ပါယ် ပရေၚ် တသိုက်: လညာတ် မွဲ ပၠန် ဂှ် ဍေံ ကၠုၚ် နူ ဝေါဟာရ "Yumn" (يُمْن) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "တသိုက်" ဟွံသေၚ်မ္ဂး "ပရေၚ် ဖဵု ခိုဟ်" ရ။
• အာရေဗဳယျာ ဖဳလစ် (Arabia Felix): ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ၊ ညးတအ် ကော်စ ဍုၚ် ဝွံ "Arabia Felix" (အာရေဗဳယျာ မမိပ်သၠောၚ်) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု တိဍာ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ သဘာဝ မၜိုဟ်သြိုဟ် လောန် နူ ဒေသ ဗ္တဳ ပ္ဍဲ အာရေဗဳယျာ ရ။

၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် တြေံ (Ancient History and Antiquity)

ဍုၚ် ယေမေန် ဍေံ ဒှ် ဒတန် ယေန်သၞာၚ် တြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အလယ်ပိုင်း (Middle East) ရ။

• အေန်ပါယာ သာဗါ (Kingdom of Saba): အေန်ပါယာ ဏအ် ဍေံ အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် နူ ၜိုတ် ၁၁၀၀ ဘဳသဳ (BC) စဵုကဵု ၂၇၅ အေဒဳ (AD) ရ။ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ် ဗၞိက် အမၠေက် (Frankincense) ကေုာံ ဓါတ် မမောဝ် တအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ။ သၟိၚ် ဗြဴ သေဗါ (Queen of Sheba) မပြာကတ် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် သမ္မာကျမ်းစာ (Bible) ကေုာံ ကုရ်အာန် (Quran) လေဝ် ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုၚ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ကီု ရ။
• အေန်ပါယာ ဟိမျာ (Himyarite Kingdom): ကြဴနူ သာဗါ လီုလာ် အာ တုဲ၊ အေန်ပါယာ ဟိမျာ ညးတအ် ဆက် အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် စဵုကဵု ရာစုသၞာံ မရနုက်ကဵု ၆ ရ။ ညးတအ် သြိုၚ် ပ္တန် သၞောတ်ဝ် တာဲ ဍာ် မဇၞော် ဗွဲမလောန် (ဥပမာ - Marib Dam) သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ရ။
• ခေတ် အေတ်သလာမ် (Islamic Era): ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၇၊ ဍုၚ် ယေမေန် ဍေံ ဒုၚ် တဲ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ဗွဲမပြဟ် ရ။ မၞိဟ် ယေမေန် တအ် ညးတအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဒပ် ပၞာန် အာရပ် တုဲ ညးတအ် ပြးဇး လဝ် ယေန်သၞာၚ် အေတ်သလာမ် စိုပ် ဍုၚ် သပိန် (Spain) ကေုာံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ ရ။

၃။ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ခေတ် လၟုဟ် (Politics and Modern Era)

ဝင် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ယေမေန် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ မသကာတ်မြဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

• ပွမပါ် ခြာ ဍုၚ် ၜါ: ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၀، ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ အာ ၜါ ကရေက် ရ။ ယေမေန် သၟဝ်ကျာ (North Yemen) ဂှ် ဍေံ ဒှ် သမ္မတ ဍုၚ် မသၠးပွး မွဲ ရ။ ယေမေန် သၠုၚ်ကျာ (South Yemen) ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ကောန်မြူနေတ် (Communist) မွဲ ရ။
• ပွမပံၚ်ကောံ (Unification): ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀، ဍုၚ် ၜါ ဝွံ ဍေံ ပံၚ်ကောံ ညးသကအ် တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် ဍုၚ် "သမ္မတ ယေမေန်" ရ။ သမ္မတ အလဳ အဗ္ဗဒူလာ သာလေ (en) (Ali Abdullah Saleh) ညး အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ဝွံ ပွိုၚ် ၃၃ သၞာံ ရ။
• ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ဟူသဳ (Houthi insurgency): ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄၊ ဒပ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် မကော်စ "ဟူသဳ" ညးတအ် သီ ကေတ် ဍုၚ် ဇၞော် သာနာ ရ။ ညးတအ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် သမ္မတ တၟိ မကော်စ "ဟာဒဳ" (Abdrabbuh Mansur Hadi) ညံၚ် ဂွံ ဒး ဒြေပ် ဒဴ အာ ဍုၚ် အာရေဗဳယျာ သော်ဒဳ ရ။ စတမ် နူ အခိၚ် ဂှ်၊ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ယေမေန် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် လဝ် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate)

ဍုၚ် ယေမေန် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု လဒက်ပ္တန် တိဍာ် မတၞဟ်ခြာ အာ နူ ဍုၚ် အာရပ် တၞဟ် တအ် ရ။

• ဒေသ ဒဵု (Highlands): ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဒဵု မသၠုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဒဵု မသၠုၚ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဒဵု ဂျဘဲလ် အေန်နာဘဳ ရှူးအာတ် (Jabal An-Nabi Shu'ayb) မၞုံ ဇမၠိၚ် ၃,၆၆၆ မဳတာ ร။ ဒေသ ဒဵု ဏအ် ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု မၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ဍေံ ဍိုက်ပေၚ် သွက် ပွမတဵုလွဳ ရ။
• ဒေသ ပြၚ် ၜဳ (Coastal Plains): ဒေသ မၞုံ ဇရေၚ် ၜဳ ဗကေတ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ တိဟာမာ (Tihamah) ရ။ ဒေသ ဏအ် ဍေံ က္တဴ ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဗြဲ ဂၠိုၚ် ပုဟ်။
• တကအ် သဝ်ကဝ်ထရာ (Socotra): ယေမေန် ညး ပိုၚ်ပြဳ တကအ် သဝ်ကဝ်ထရာ မၞုံ ပ္ဍဲ ၜဳ အာရပ် (Arabian Sea) ရ။ တကအ် ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် ဟိုတ်နူ တၞံ ဆု မတၞဟ်ခြာ ဗီုကဵု တၞံ "ဆီ နဂါး" (Dragon's blood tree) ရ။

ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ ယေမေန် ကေုာံ လၟိဟ် မၞိဟ် (ၜိုတ် တော် လဝ်)

ဍုၚ်	ဒေသ	လၟိဟ် မၞိဟ် (၂၀၂၃)	တၚ်စၟတ်
သာနာ (Sanaa)	အလယ်ပိုင်း	၃,၀၀၀,၀၀၀ ပြၚ်	ဍုၚ် ဇၞော် တရားဝင် (ဟူသဳ အုပ်ဓုပ်)
အေဒေန် (Aden)	သၠုၚ်ကျာ	၁,၀၀၀,၀၀၀ ပြၚ်	ဍုၚ် ဇၞော် ယာယဳ သွက် အလဵုအသဳ
တာအိဇ် (Taiz)	သၠုၚ်ကျာ ပလိုတ်	၆၀၀,၀၀၀ ပြၚ်	ဍုၚ် မဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၃
ဟိုဒေဒါ (Al Hudaydah)	ပလိုတ် (ပြၚ် ၜဳ)	၅၀၀,၀၀၀ ပြၚ်	ဂၠံၚ် က္ၜၚ် အဓိက သွက် ပရေၚ် ဗၞိက်

၅။ ပရေၚ် စီးပွားရေး ကေုာံ ပရေၚ် သြန် (Economy and Finance)

ဍုၚ် ယေမေန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မဝါတ်ဂါတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရပ် ရ။

• ပရေၚ် တဵုလွဳ: ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် ပၞာန်၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ယေမေန် တအ် ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် တဵုလွဳ ရ။ ညးတအ် တဵု ကဝ်ဖဳ (Mocha coffee)၊ သတ် ကေုာံ တၞံ ကာတ် (Khat) ရ။ တၞံ ကာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် တၞံ မၞိဟ် တအ် ဒး စိုတ် စပ် ခါမ် (Chewing) တုဲ ဍေံ ကၠောန် သြန် ဂၠိုၚ် အိုတ် သွက် သၟာ ဗ္ၚ တအ် ရ။
• ကၠေၚ် ဍာ် (Oil & Gas): ယေမေန် ဍေံ နွံ ကု ကၠေၚ် ဍာ် ညိည သၟး ရ။ ဆဂး ပရေၚ် ပတိတ် ကၠေၚ် ဍာ် ဍေံ ဒေါအ် လဇုဲ အာ ဟိုတ်နူ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ရ။
• ပရေၚ် လီုလာ်: ဟိုတ်နူ ပၞာန်، ပရေၚ် စီးပွားရေး ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ လီုလာ် အာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ ၚုဟ်မး သြန် ရဳယျာ ယေမေန် (Yemeni rial) ဍေံ စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် ၈၀% ပြၚ် တအ် ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ဘဲ ကၠောဝ် ဗျဵု ရ။

၆။ လၟိဟ် မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူ နာနာ (Demographics and Ethnicities)

ဍုၚ် ယေမေန် ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် မဇၞော်မောဝ် ပြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။

• လၟိဟ် မၞိဟ်: ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃၊ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၄ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ရ။ ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် ဍေံ ဒှ် ကရေက် မဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရ (မၞိဟ် ၄၆% ဍေံ နွံ အာယုက် သၟဝ် ၁၅ သၞာံ) ရ။
• ဂကူ (Ethnic groups): မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (၉၀% ပြၚ်) ဍေံ ဒှ် ဂကူ အာရပ် (Arab) ရ။ လပါ် ပြၚ် ၜဳ မ္ဂး ဍေံ နွံ ကု ဂကူ အာဖရဝ်-အာရပ် (Afro-Arab) မကော်စ အယ်လ်-အက်ခ်ဒါမ် (Al-Akhdam) ရ။
• ဘာသာ အရေဝ်: အရေဝ် တရားဝင် ဂှ် ဒှ် ဘာသာ အာရပ် (Arabic language) ร။ ညးတအ် ဟီု အရေဝ် အာရပ် ယေမေန် မတၞဟ်ခြာ နူ အာရပ် ဍုၚ် တၞဟ် တအ် ညိည ရ။

၇။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Culture and Traditions)

ယေန်သၞာၚ် ယေမေန် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အခိုက်အလိုက် မတၟေၚ် ဗွဲမလောန် ရ။

• ဗိသုကာ (Architecture): ဍုၚ် ဇၞော် သာနာ တြေံ (Old City of Sanaa) ဍေံ ပြာကတ် ဟိုတ်နူ သ္ၚိ မသြိုၚ် လဝ် နကဵု လၟောဝ် တိ ကေုာံ ဍိုတ် မသၠုၚ် ၈ ထပ် ဏီ ရ။ ဍေံ ဒှ် သ္ၚိ မသၠုၚ် (Skyscrapers) အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ စရၚ် UNESCO ရ။
• ဇာမ်ဘဳယျာ (Jambiya): တြုံ ယေမေန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ပိုက် ဇြၚ် ဍောတ် မကော်စ "ဇာမ်ဘဳယျာ" ပ္ဍဲ ခါတ် ဂၞိၚ် ညးတအ် လၟိုန် ရ။ ဇြၚ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ကဆံၚ် ပရေၚ် မၞိဟ် (Social status) ရ။
• ပွမစ တၞံ ကာတ် (Khat chewing): မၞိဟ် တြုံ ကေုာံ မၞိဟ် ဗြဴ ယေမေန် ညးတအ် စပ် ခါမ် တၞံ ကာတ် ပ္ဍဲ အခိၚ် တ္ၚဲ စိုပ် လၟိုန် ရ။ တၞံ ဏအ် ဍေံ ကဵု ဒြဟတ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မၞိဟ် (Social gathering) မကိစ္စဇၞော် မွဲ ရ။

၈။ ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ် သာသနာ (Religion and Beliefs)

ဍုၚ် ယေမေန် ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ၁၀၀% ကြပ်ပ် ရ။

• အေတ်သလာမ် (Islam): မၞိဟ် ယေမေန် ညးတအ် ပါ် ခြာ လဝ် ဂိုဏ် အဓိက ၜါ သာ် ရ။ ၜိုတ် ၆၅% ဍေံ ဒှ် ဂိုဏ် စူနဳ (Sunni Islam - Shafi'i school) မမံၚ် ပ္ဍဲ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဗမံက် ရ။ ၜိုတ် ၃၅% ဍေံ ဒှ် ဂိုဏ် ရှဳအာ (Shia Islam - Zaydi school) မမံၚ် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဒေသ ဒဵု ရ။ (ဂကောံ ဟူသဳ တအ် လေဝ် ညးတအ် ဒှ် ဂကူ ရှဳအာ ဇေဒဳ ရ)။
• ဘာသာ တၞဟ်: ကိုပ်ကၠာ တေံ ဍုၚ် ဏအ် ဍေံ နွံ ကု မၞိဟ် ယሁဒဳ (Yemenite Jews) ဗွဲမဂၠိုၚ် ร။ ဆဂး ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၄၈، ညးတအ် ပြံၚ် အာ ဍုၚ် အေတ်သရေလ (Israel) သီုဖအိုတ် ကြပ်ပ် ရ။

• ဍုၚ် သာနာ တြေံ (Old City of Sanaa) မပြာကတ် ကု ဗိသုကာ သ္ၚိ မသၠုၚ်
  ဍုၚ် သာနာ တြေံ (Old City of Sanaa) မပြာကတ် ကု ဗိသုကာ သ္ၚိ မသၠုၚ်
• 
  တၞံ ဆီ နဂါး (Dragon's blood tree) လတူ တကအ် သဝ်ကဝ်ထရာ
• ဇြၚ် ဇာမ်ဘဳယျာ (Jambiya) မဒှ် သင်္ကေတ တြုံ ယေမေန်
  ဇြၚ် ဇာမ်ဘဳယျာ (Jambiya) မဒှ် သင်္ကေတ တြုံ ယေမေန်

၉။ ပရေၚ် ပညာ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် (Education and Healthcare)

ဟိုတ်နူ ပၞာန် မက္တဵုဒှ် လအ်လ၊ ပရေၚ် ပညာ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် ယေမေန် ဍေံ လီုလာ် အာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။

• ပရေၚ် ပညာ: ဘာ ဗတောန် လိက် မဂၠိုၚ် နူ ၂,၅၀၀ ဘာ ဍေံ လီုလာ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒး ဒုၚ် စကာ နဒဒှ် ဒၞာဲ ဒပ် ပၞာန် ရ။ ကောန်ၚာ် ၂ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ညးတအ် ဟွံမာန် အာ ဘာ ဏီ ရ။
• ပရေၚ် ထတ်ယုက်: ရုၚ်ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဍေံ ဒေါအ် အာ ကမၠောန် ဟိုတ်နူ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ ကေုာံ လျှပ်စစ် ရ။
• ယဲ ကၠောအ်က္ဍ (Cholera): ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇၊ ယေမေန် ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ယဲ ကာလဝမ်း (Cholera) မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် က္တဵုဒှ် လက်သဏ် ယဲ ဂၞဴ အာ သကာတ်မြဟ် တုဲ မၞိဟ် လ္ၚီ ပြၚ် ညးတအ် ဒး ချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ ဟွံကလိဂွံ ဍာ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ဂဥုဲ ရ။

၁၀။ ပြသၞာ ဂၠးတိ ကေုာံ အနာဂတ် (Global Issues and Future)

အကာဲအရာ ဍုၚ် ယေမေန် လၟုဟ် ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ မဇၞော် အိုတ် သွက် ကုလသမဂ္ဂ (UN) ရ။

• ပြသၞာ ကောန်မၞိဟ်: UN လလောၚ်တြး လဝ် ဒဒှ်ရ ယေမေန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မဒး ဒုၚ် ဘဲ အန္တရာယ် ကောန်မၞိဟ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ မၞိဟ် ၈၀% ပြၚ် ညးတအ် မၚ် စၟဳ ဒၟံၚ် အရီုအဗၚ် စၞစ ကေုာံ ဂဥုဲ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။
• ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ်: ဂကောံ ဂၠးတိ တအ် ညးတအ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ် ဟီု ဇီု သွက်ဂွံ ဒေါအ် ပၞာန် (Ceasefire) အကြာ ဒပ် ဟူသဳ ကေုာံ အလဵုအသဳ ယေမေန် ရ။ ၜိုန်ရ ပၞာန် ဍေံ ဍိုန် စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ကီု လေဝ်، ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍိုက်ပေၚ် ဂှ် ဍေံ ဟွံက္တဵုဒှ် ဏီ ပုဟ်။
• အနာဂတ် (Future): သွက်ဂွံ ကလေၚ် သြိုၚ် ပ္တန် ဍုၚ် ဏအ် မ္ဂး، ဍေံ သ္ဒး ကေတ် အခိၚ် ဗွဲမလအ် ကေုာံ သြန် ဗွဲမဂၠိုၚ် နူ ဍုၚ် မ္ၚး ရ။ မၞိဟ် ယေမေန် တအ် ညးတအ် ဆက် အာတ်မိက် ဒၟံၚ် ညံၚ် ဂၠးတိ ဂွံ ကဵု အရီုအဗၚ် လတူ ညးတအ် ရ။

> 💡 လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်: သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင်၊ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ယေမေန် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - Yemen: The History and Crisis Explained လတူ YouTube

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• ဍုၚ်
• သာနာ (en) (Sanaa)
• တကအ် အာရေဗဳယျာ (en) (Arabian Peninsula)
• အာရေဗဳယျာ သော်ဒဳ (en) (Saudi Arabia)
• ယဲ ကာလဝမ်း (en) (Cholera)

နိဿဲ

• Burrowes, R. D. (2010). Historical Dictionary of Yemen. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0810855281.
• Al-Madhagi, A. (2012). Yemen and the United States: A Study of a Small Power and Super-State Relationship. I.B. Tauris.
• Korotayev, A. (1995). Ancient Yemen. Oxford University Press. ISBN 978-0199222377.
• Phillips, S. (2008). Yemen's Democracy Experiment in Regional Perspective. Palgrave Macmillan.
• Mackintosh-Smith, T. (2000). Yemen: The Unknown Arabia. Overlook Press. ISBN 978-1585671923.
• Clark, V. (2010). Yemen: Dancing on the Heads of Snakes. Yale University Press.
• Dresch, P. (2000). A History of Modern Yemen. Cambridge University Press.
• World Bank. (2022). Yemen's Economic Update. Washington D.C.
• World Health Organization (WHO). (2018). Cholera Outbreak in Yemen. Global Health Report.
• United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (OCHA). (2021). Humanitarian Needs Overview: Yemen.
• Yemen. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.