ယဲစိုတ်ကယျောင်

ယဲစိုတ်ကယျောင်
Other names	ယဲစိုတ်လီု၊ Schizophrenia
တဆိပ် ဇုက်သြန် (Silver Ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ ယဲစိုတ်ကယျောင် ကေုာံ ပရေင် စိုတ်ထတ်ယုက်
ဒၞာဲမလွဳ	စိတ္တဗေဒ၊ ပညာဂဥုဲစိုတ် (Psychiatry)
လက်သန်ယဲ	မိင်ရမ္သာင် မဟွံမွဲဍာံ၊ ညာတ်ရုပ် ကယျောင်၊ ပတှ်ေဗၠေတ်၊ ချပ်ဝါတ်၊ လွဳ ဟွံမွဲ
အရာမကတဵုဒှ်မာန်	ပွမဂစိုတ်ဇကု၊ ယဲ စွဲလာံ ဂဥုဲၜူမာဲ၊ ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် (ဟွံမိက် ပံင်သကအ်)
ဟိုတ်ယဲ	ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics)၊ ဓာတုဗေဒ က္ဍဟ် ဟွံညဳသၟဟ်၊ ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်စၞာဲ၊ ဂဥုဲၜူမာဲ
နဲဗမံက်ထ္ၜးယဲ	နကဵု ပွမစၟဳစၟတ် နူကဵု အ္စာဂဥုဲစိုတ် အတိုင် စရင် သၞောတ်ဝ် DSM-5
နဲလွဳ	ဂဥုဲ လွဳယဲစိုတ် (Antipsychotics)၊ ပရေင် ဟီုတွံ လွဳလွတ် စိုတ် (CBT)
လၟိဟ်မဒှ်မာန်	ၜိုတ် ၂၄ ပြကောဋိကဋ် အလုံ ဂၠးတိ (စရင် WHO ၂၀၂၂)

ယဲစိုတ်ကယျောင် (အၚ်္ဂလိက်: Schizophrenia) ဝွံ ဍေံဒှ် ယဲ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental illness) မဇၞော် ကေုာံ မဆက် က္တဵုဒှ် လအ် မွဲ ရ။ ယဲဏအ် ဍေံ ပလီုပလာ် ကဵု ဗီုလဵု ပူဂိုလ် မွဲ ချပ် လညာတ်၊ ပရေင် ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ဗီုလဵု ညးတအ် ဆက်ဆောံ ကု ညးတၞဟ် ရ။ မၞိဟ် မနွံ ကု ယဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဒုင်စသိုင် အကာဲအရာ မဟွံဍာံစၟတ် (Psychosis) မပ္တံကဵု ပွမမိင် ရမ္သာင် ကယျောင် (Hearing voices) ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမညာတ် ရုပ် မဟွံမွဲ ဍာံဍာံ တအ် ရ။

ယဲ ဏအ် ဝွံ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ထ္ၜး လက္ခဏာ ပ္ဍဲကဵု အခိင် အဝဲ သၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဲ ဇၞော် လပါ် စ (အကြာ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ကဵု ၃၀ သၞာံ) ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံ ဒှ် ယဲ မလွဳ လအ် ကေုာံ ဟွံဗၠး အလုံ ဘဝ ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ နဲကဲ စိတ္တဗေဒ မဍာံစၟတ် မ္ဂး ညးယဲ တအ် မလေပ် ဂျိုင် တန်တဴ ညံင်ရဴ မၞိဟ် ဓမ္မတာ မာန် ရ။

၁။ လက္ခဏာ ကေုာံ အစောံစၟတ်ဂမၠိုင် (Signs and Symptoms)

လက္ခဏာ ယဲစိုတ်ကယျောင် ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် နူကဵု မၞိဟ် မွဲ ကု မွဲ တုဲ၊ သၟာ ပညာ ဂဥုဲ တအ် ပါ် လဝ် လက္ခဏာ ၃ ကဏ္ဍ အဓိက ရ-

က။ လက္ခဏာ မထပ် တိုန် / လက္ခဏာ ကယျောင် (Positive Symptoms)

ဍေံ တွံဂး အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ညးယဲ မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ရ။

• ပွမဒုင်စသိုင် ကယျောင် (Hallucinations): ဍေံ ဒှ် အရာ မညာတ်၊ မမိင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မဒုင်စသိုင် မဟွံမွဲ ဍာံဍာံ ရ။ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပွမမိင် ရမ္သာင် (Hearing voices) မဟီု ဓရီု ဒၟံင် ကု ညးယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မဟီု ကဵု အမိင် ဇရေင် ညးယဲ ရ။
• ပွမပတှ်ေ ဗၠေတ် (Delusions): ဍေံ ဒှ် ပရေင် ပတှ်ေ မခိုင်ကၠိုက် လောန် မဟွံကိတ်ညဳ ကု ဍာံစၟတ် ရ။ ဥပမာ - ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတၞဟ် မိက်ဂွံ ပလီု ပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဇကု ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ကု သြဇာ အဝဵု တၟေင် (Delusions of grandeur) ရ။
• ပွမချပ် ဟွံစှ်ေ သၞောတ်ဝ် (Disorganized thinking): ဟီု အရေဝ် ဟွံစှ်ေ ကိုန်ဂစိုတ်၊ ကလေင် သှ် သၟာန် ဟွံကိတ်ညဳ ကု ပရူပရာ မသၟာန် လဝ်။

ခ။ လက္ခဏာ မအောန် စှ်ေ (Negative Symptoms)

ဍေံ တွံဂး ပရေင် အောန် စှ်ေ အာ လပါ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အမူအယာ မနွံ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ရ။

• အမူအယာ စိုတ် အောန် (Flat affect): မုက်မတ် ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဒုင်စသိုင်၊ ရမ္သာင် ဟွံမွဲ ကု ရမ္သာင် တိုန် စှ်ေ။
• လွဳ ဟွံမွဲ (Avolition): ဟွံမိက် ကၠောန် ကမၠောန် မုဟွံမွဲ၊ လဟိင်စိုတ် အိုတ် အာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ။
• ပရေင် ဆက်ဆောံ လီုလာ် (Social withdrawal): ဟွံမိက် ပံင်သကအ်၊ ဟွံမိက် ဟီု အရေဝ် ကု ညးတၞဟ်။

ဂ။ လက္ခဏာ လညာတ် (Cognitive Symptoms)

• သမ္တီ ဝါတ် လောန်။
• ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံမာန်၊ ကၠိုဟ်ခၠင် အရာ မွဲမွဲ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဟွံမာန်။

၂။ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် (Causes and Risk Factors)

ယဲစိုတ်ကယျောင် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ပံင်နှဴ အကြာ ဟိုတ် နာနာ သာ် ရ-

1. ဟိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics): ယဲ ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တၞောဝ်ဒတောဝ် ရ။ ယဝ်ရ မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောဒေအ် အရေင် မွဲမွဲ နွံ ကု ယဲ ဏအ် မ္ဂး၊ ဇကု လေဝ် လေပ် က္တဵုဒှ် မာန် (Risk) ဂၠိုင် နူကဵု မၞိဟ် ဓမ္မတာ (ၜိုတ် ၁၀ တၟအ်ကၠံ လတူ) ရ။
2. ဓာတုဗေဒ က္ဍဟ် (Brain Chemistry): သုတေသန တအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင် ဟွံညဳသၟဟ် ဓါတ် ပလံင် အာရီု ပ္ဍဲ က္ဍဟ် (Neurotransmitters) မပ္တံကဵု ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine) ကေုာံ ဂလူတာမိတ် (Glutamate) တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ယဲ ဏအ် ရ။
3. ဟိုတ် ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်စၞာဲ (Environment): ပရေင် ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် လပါ် စိုတ်ဓါတ် လောန်ကာဲ (Stress) ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဲဒဏ် လကိုတ် (Trauma) ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ၚာ်။
4. ပွမစကာ ဂဥုဲ ၜူမာဲ (Drug Abuse): ပွမစကာ ဂဥုဲ မပလီု စိုတ် (Psychoactive drugs) ဗွဲတၟေင် ဘင်/ကသိုင် (Marijuana/Cannabis) ပ္ဍဲ အခိင် အဝဲ သၟတ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ယဲ ဏအ် ဂွံ ပြဟ် က္တဵုဒှ် မာန် ရ။

၃။ ဗီုလဵု စၟဳစၟတ် (Diagnosis)

ယဲစိုတ်ကယျောင် ဝွံ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဆီ စၟဳစၟတ် မကၠးဖ္ဍး ရ။ အ္စာဂဥုဲ စိုတ် (Psychiatrists) တအ် မလေပ် စၟဳစၟတ် နကဵု-

• ပရေင် သၟာန် ဇၟာန်: သၟာန် ပရူ လက္ခဏာ၊ ပရေင် ဒုင်စသိုင်၊ ကေုာံ ဝင် ယဲ တၞောဝ်ဒတောဝ်။
• သၞောတ်ဝ် DSM-5: သွက်ဂွံ သ္ပ ဒတန် ယဲ ဏအ် ဂှ် ညးယဲ ဒး နွံ ကု လက္ခဏာ အောန်အိုတ် ၜါ သာ် (ဥပမာ - ညာတ်ရုပ် ကယျောင် ကေုာံ ပတှ်ေဗၠေတ်) မဆက် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပွိုင် ၆ ဂိတု ကေုာံ လတူ ဂှ် ရ။
• ပွမပါ်ပဲါ ယဲ တၞဟ်: အ္စာဂဥုဲ တအ် ဒး စၟဳစၟတ် ညံင် ဂွံ တီ ဍာံ ဒဒှ်ရ လက္ခဏာ ဏအ် ဂှ် ဟွံသေင် က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကလောအ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် (Brain tumor) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ဂဥုဲ ၜူမာဲ တအ် ရ။

၄။ နဲကဲ လွဳလွတ် (Treatment and Management)

ယဲစိုတ်ကယျောင် ဝွံ လွဳလွတ် ဟွံဗၠး အလုံ ဘဝ ကီု လေဝ်၊ နကဵု ပရေင် လွဳလွတ် မဍာံစၟတ် မ္ဂး ဍေံ ရီုဗင် ကဵု ညးယဲ ဂွံ ထိင်ဒဝ် လက္ခဏာ တအ် မာန် ရ။

က။ လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ (Medications)

• ဂဥုဲ လွဳယဲစိုတ် (Antipsychotics): ဍေံဒှ် ဂဥုဲ အဓိက သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဏအ် ရ။ ဂဥုဲ တအ် ဏအ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကဵု ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine) ပ္ဍဲ က္ဍဟ် တုဲ၊ ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် မိင်ရမ္သာင် ကယျောင် ကေုာံ ပရေင် ပတှ်ေဗၠေတ် ရ။ (ဥပမာ ဂဥုဲ - Risperidone, Olanzapine, Haloperidol)။

ခ။ ပရေင် ဟီုတွံ လွဳလွတ် စိုတ် (Psychotherapy)

• CBT (Cognitive Behavioral Therapy): ရီုဗင် ညးယဲ ညံင် ဂွံ တီ ညာတ် လညာတ် ကယျောင် ဇကု တုဲ ဗီုလဵု ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထိင်ဒဝ် ဍေံ ပ္ဍဲ လၟေင် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ။
• ပရေင် ထံက်ပင် အိန်ထံင် (Family Therapy): ကဵု ပညာ ကု မိမ ကေုာံ ကောဒေအ် ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ယဲ ဏအ် တုဲ ဗီုလဵု ဂွံ ရီုဗင် လွဳလွတ် ညးယဲ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ရ။

ဂ။ ပရေင် ကလေင် ဖောအ်ဗြေဝ် (Rehabilitation)

ရီုဗင် ညးယဲ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် စောန်သကီု လပါ် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ မၞိဟ် (Social skills training) သွက် ညးတအ် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ နကဵု အလဵု ဇကု ညးတအ် မာန် ရ။

၅။ လညာတ်အပါတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Stigma and Society)

ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး လညာတ် လတူ ယဲစိုတ်ကယျောင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဗၠေတ် ယောင် ဒၟံင် ရ။ မၞိဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မၞုံ ကု ယဲ ဏအ် ဂှ် "ကြံင်မ္ၚုဟ် ရုန်မဵု" (Violent) ဟွံသေင်မ္ဂး "က္ဍဟ် လီု သီုဖအိုတ်" ရ။ ဆဂး အတိုင် ဍာံစၟတ် မ္ဂး ညးယဲ တအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံရုန်မဵု ပုဟ်၊ ညးတအ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မလေပ် ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် လောဲသွာ နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ရ။

လညာတ် အပါတ် (Stigma) ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ညးယဲ ကေုာံ အိန်ထံင် ညးတအ် ဒး ဂွ တုဲ ဟွံဂံင် အာ လွဳ ယဲ ရ။ ပွမကဵု ပညာ ကေုာံ ပွမစာနာ ဖစာဲ လတူ ညးယဲ တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ပိုဲ ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• စိုတ်ထတ်ယုက် (Mental health)
• ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် (Depression)
• စိတ္တဗေဒ (Psychology)
• ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine)

နိဿဲ

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
• World Health Organization. (2022). "Schizophrenia". Fact Sheets.
• National Institute of Mental Health (NIMH). "Schizophrenia". Retrieved May 6, 2026.